2025 Kunar Depremi: Dağ Köylerinde Gece Yarısı

31 Ağustos 2025, pazar gecesi. Afganistan'ın doğusunda, Pakistan sınırına yakın Kunar vadilerinde köyler uykuda. Evler dik yamaçlara tutunmuş, kerpiç ve taştan yapılmış. Günlerdir yağan yağmur toprağı gevşetmiş. Bu köylere son aylarda Pakistan'dan sınır dışı edilen binlerce aile de yerleşmiş. Saat 23.47'de yer sallanıyor. Büyüklük yalnızca 6,0, ama sabaha kadar yüzlerce ev toprağa karışmış, yollar heyelanla kapanmış olacak.

Depremden önce

Kunar, Afganistan'ın doğusunda, Hindukuş'un güney eteklerinde dar vadilerden oluşan bir ildir. Kunar Nehri vadinin ortasından akar, köyler iki yandaki dik yamaçlara basamak basamak kurulmuştur. Evlerin çoğu çamur ve taştan, ahşap kirişli, tek ya da iki katlı yapılardır. İl merkezi Esedabad'dır; en yakın büyük şehir, komşu Nangarhar ilindeki Celalabad'dır.

Bölge yalnızca sarp değil, yoksuldur da. 2021'de yönetimi alan Taliban hükümeti uluslararası yaptırımlar altındadır. 2025'in başında en büyük bağışçı ABD yardımlarının çoğunu durdurmuştur. BM'ye göre ülke genelinde 420'den fazla sağlık tesisi para kesintileri yüzünden kapanmış ya da hizmetini askıya almıştır; bunların 80'i, depremin vuracağı doğu bölgesindedir.

Bir yük daha vardır. Pakistan, "Yasadışı Yabancıları Geri Gönderme Planı" ile on binlerce Afganı sınırdan geri göndermektedir. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği'ne (UNHCR) göre yalnızca 2025 başından bu yana 2,6 milyon Afgan komşu ülkelerden dönmüştür. Pakistan, BM'ye kayıtlı yaklaşık 1,3 milyon mülteci için ülkeyi terk etme tarihini 1 Eylül olarak belirlemiştir. Geri dönenlerin önemli bir kısmı Nangarhar ve Kunar'a yerleşir; Arab News'in aktardığına göre 270 bin dönüş yapan, depremden etkilenecek ilçelerde yeni hayat kurmaya çalışmaktadır.

Depremden önceki günlerde bölgeye şiddetli yağmur yağar. Hafta sonundaki ani sellerde en az beş kişi ölür, köprüler yıkılır. Islak toprak, yamaçları kaymaya hazır hâle getirmiştir.

Gece yarısına on üç dakika

Deprem yerel saatle 23.47'de, Kunar'ın Nurgal ilçesinde olur. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) büyüklüğü 6,0, derinliği 8 kilometre olarak ölçer. Merkez üssü Esedabad'ın 37 kilometre batı-güneybatısında, Pakistan sınırına 27 kilometre uzaklıktadır. Bu kadar sığ bir kırılma, sarsıntıyı yüzeye neredeyse hiç sönümlenmeden ulaştırır. USGS, Nurgal'de en yüksek şiddeti IX (yıkıcı) olarak tahmin eder; Celalabad'da VII, Kabil'de ve Pakistan'ın İslamabad ile Peşaver şehirlerinde IV düzeyinde hissedilir. Sarsıntı Lahor'da ve Hindistan'ın Delhi kentinde de duyulur.

Köylerde insanların çoğu uyumaktadır. Nurgal'deki Mazar Dara bölgesinde oturan Sadiqullah, fırtına yaklaşıyormuş gibi derin bir gürültüyle uyanır. Çocuklarının uyuduğu odaya koşar, üçünü dışarı çıkarır. Geri kalanlar için tekrar içeri dönmek üzereyken oda üzerine çöker. Ertesi gün Nangarhar Hastanesi'nden telefonla Associated Press'e (AP) "Yarıya kadar gömülmüştüm, çıkamıyordum" der. Eşi ve iki oğlu ölmüştür, babası yaralıdır. Başka köylerden insanlar gelip onu çıkarana kadar üç dört saat enkazın altında kalırlar.

Celalabad'a 40 kilometre uzaklıktaki Wadir köyünde yaklaşık bin ev vardır. AFP'ye konuşan 20 yaşındaki Mohammad Jawad, sarsıntının o kadar güçlü olduğunu anlatır ki evden fırlar ve ev hemen arkasında çöker.

Kapanan yollar, inen helikopterler

Karanlıkta ilk kurtarma, köylülerin kendi elleriyle yapılır. Taliban sözcüsü Zabihullah Mujahid, gece içinde yerel yetkililerin ve gönüllülerin kurtarma çalışmasına başladığını duyurur. Ama vadilere giden yollar heyelanla kapanmıştır; Kunar'ı Celalabad'a bağlayan yol da bunlardan biridir.

1 Eylül pazartesi günü AP'nin bildirdiği ilk bilanço 800'ü aşkın ölü ve 2.500'den fazla yaralıdır. Mujahid, enkazdan henüz çıkarılamamış ölüler ve yaralılar bulunan köyler olduğunu, rakamın artabileceğini söyler. Nurgal'den bir köylü AP'ye çocukların, yaşlıların, gençlerin enkazın altında olduğunu anlatır.

Helikopterler vadilere inmeye başlar. Yaralılar Nangarhar Bölge Hastanesi'ne taşınır. Helikopterin inemediği sarp yerlere Taliban komandoları havadan bırakılır. Islamic Relief çalışanı Ibrahim Ahmed, NPR'a yaralıları taşıyarak Dyugal yakınlarındaki ilk noktaya üç saat yürüdüklerini söyler.

2 Eylül salı günü Mujahid'in açıkladığı rakam 1.411 ölü, 3.124 yaralı ve 5.412 yıkılmış evdir. Aynı gün 5,2 büyüklüğünde bir artçı yeni heyelanlara yol açar, yolları yeniden kapatır. BM'nin Afganistan Mukim Koordinatörü Indrika Ratwatte, kayıpların katlanarak artabileceği uyarısında bulunur ve ekiplerin zamanla yarıştığını söyler.

Mazar Dara ve Wadir

Gün ağardığında vadilerin tablosu ortaya çıkar. Mazar Dara tamamen yıkılmıştır. Wadir'de AFP'ye konuşan 55 yaşındaki Gul Mohammad Rasooli, her evde en az bir kişinin öldüğünü ya da yaralandığını söyler. Köyde ilk yardım yapan 38 yaşındaki doktor Fazel Rabih'in tahmini daha ağırdır: ona göre on kişiden dokuzu ya ölü ya yaralıdır.

Kunar'da bir ofiste çalışan Nasrullah Khan, kurtarmaya yardım etmek için altı saat yol gider. Reuters'a karşılaştığı ilk adamın ailesinden 18 kişiyi kaybettiğini anlatır. Kendisi üç çocuğu bir mezara, iki genci başka bir mezara gömer. Sağ kalanlar kazmalarla mezar kazar.

Mazar Dara'da 80 yaşındaki Gul Bibi, yıkılmış evinin yanında kucağında küçük bir çocukla durur. Ailesi evin çamuru ve taşları altında kalmıştır. Reuters'a "Her şeyimi kaybettim. Sadece bu torunum kurtuldu" der.

Al Jazeera'nın Kunar'daki muhabirine konuşan Gul Rahim, ailesinden 63 kişiyi kaybettiğini söyler; aralarında beş yaşındaki kızı Fatima da vardır. Komşu Nangarhar'ın Dara-i Nur ilçesinde 23 yaşındaki Ziarat Gul, amcasının evinin çöktüğünü, yedi yaşında bir oğlanla iki kız çocuğunu elleriyle çıkardıklarını ama hepsinin ölmüş olduğunu anlatır.

Evlerin çoğu çamur ve taştan, dik vadilere yapılmıştır. Japonya'daki Doshisha Üniversitesi'nden Tsutsumi Hiroyuki, yıkımı sığ derinliğe, zayıf yapı malzemesine ve sarsıntıyı büyüten yumuşak zemine bağlar. Artçılardan korkan aileler açık alanlarda, düzlüklerde ya da yüksek yerlerde geceler.

Köşeye toplanan kadınlar

Afganistan'da Taliban'ın uyguladığı kurallara göre bir kadına yalnızca yakın erkek akrabası dokunabilir. Kadınların sağlık eğitimi almasının yasaklanması, kadın doktor ve sağlık çalışanı sayısını da azaltmıştır. Dünya Sağlık Örgütü'nden (DSÖ) Mukta Sharma'ya göre deprem bölgesindeki sağlık personelinin yaklaşık yüzde 90'ı erkektir; kalan kadınların çoğu ebe ve hemşiredir.

The New York Times'ın 4 Eylül'de yayımladığı haberde Kunar'ın Andarlachak köyünden 19 yaşındaki Bibi Aysha, ilk kurtarma ekibinin köye depremden 36 saatten fazla sonra ulaştığını anlatır. Tamamı erkek olan ekip yaralı erkekleri ve çocukları taşır, tedavi eder. Aysha ve kanayan kadınlar bir kenara itilir. "Bizi bir köşeye topladılar ve unuttular" der.

Mazar Dara'ya gönüllü olarak giden 33 yaşındaki Tahzeebullah Muhazeb de aynı şeyi görür: önce erkekler ve çocuklar tedavi edilir, kadınlar bir kenarda bekler. Enkaz altındaki kadınları çıkarmakta tereddüt eden kurtarıcılar, onları kazıp çıkarmaları için başka köylerden kadınların gelmesini bekler. Muhazeb'e göre ölen kadınlar, tene dokunmamak için elbiselerinden tutularak sürüklenir. "Kadınlar görünmezmiş gibiydi" der.

Taliban'ın Sağlık Bakanlığı sözcüsü Sharafat Zaman, etkilenen illerdeki hastanelerde kadın doktor ve hemşirelerin çalıştığını söyler. Kunar'daki Taliban enformasyon yetkilisi Najibullah Haqqani de Al Jazeera'ya acil durumlarda cinsiyet ayrımı yapılmadığını, hangi doktor varsa hastaya baktığını söyler. Aynı haberde Gulalai adlı bir kadın, erkek kurtarma ekibinin yaralarını temizleyip kendisini tahliye ettiğini anlatır.

BM Kadın Birimi'nin Afganistan temsilcisi Susan Ferguson'a göre ölen ve yaralananların yarısından fazlası kadın ve kız çocuklarıdır; hâlâ kayıp olanların yüzde 60'ı kadındır. Ferguson, 2023 Herat depreminde ölenlerin de yaklaşık onda altısının kadın olduğunu hatırlatır. Nangarhar'daki Taliban adalet müdürlüğü ise yardım dağıtan kuruluşları kadınların fotoğrafını çekmemeleri konusunda uyarır.

Her şeyi iki kez kaybetmek

Depremin vurduğu köylerde oturanların bir kısmı, birkaç ay önce Pakistan'dan dönmüştür. AFP, Wadir'de de pek çok kişinin yakın zamanda Pakistan'dan çıkarıldığını yazar.

55 yaşındaki Nawab Din, sekiz yıl Pakistan'ın Sialkot bölgesindeki Daska'da yaşamış, belgesiz yabancılara yönelik baskıyla geri gönderilmiştir. Wadir'e döner, deprem evini yıkar. Al Jazeera'ya Pakistan'da kazandıkları her şeyi orada, kalan her şeyi de burada kaybettiklerini söyler. Barabat köyünden 58 yaşındaki Sadat Khan ise sağlık sorunları yüzünden kendi isteğiyle dönmüştür; kirada oturduğu ev yıkılmış, iş bulamamaktadır.

BM Mülteciler Yüksek Komiseri Filippo Grandi, 3 Eylül'de depremin 500 binden fazla kişiyi etkilediğini söyleyerek Pakistan'dan geri gönderme planını durdurmasını ister. BM'nin Afganistan insan hakları özel raportörü Richard Bennett de aynı çağrıyı yapar. Pakistan Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Shafqat Ali Khan 5 Eylül'de çağrıyı reddeder; Arab News'e göre "Burası bizim toprağımız, kimin kalacağına biz karar veririz" der.

UNHCR'nin Afganistan temsilcisi Arafat Jamal, 12 Eylül'de "kriz içinde kriz" uyarısı yapar: Pakistan'dan dönüşler, depremin yıktığı bölgelere yığılmaktadır. Jamal'e göre yalnız ağustosta 143 bin kişi Pakistan'dan dönmüş, eylülün ilk haftasında 100 bine yakın kişi sınırı geçmiştir.

Kabil ve dünya

Taliban hükümeti savunma kuvvetlerini görevlendirir ve 100 milyon afgani (yaklaşık 1,5 milyon dolar) ayırır. Başbakan Hasan Ahund, Kırsal Kalkınma Bakanı Muhammed Yunus Ahundzade başkanlığında özel bir komite kurar. Kunar'da yardımların toplandığı bir kamp açılır, ilde 5 binden fazla çadır kurulur. Afgan hava kuvvetlerinin yüzlerce uçuşla iki binden fazla yaralıyı taşıdığı bildirilir. Nangarhar'da gönüllüler kan vermek için hastanelerin önünde sıraya girer.

4 Eylül'de Taliban sözcü yardımcısı Hamdullah Fitrat ölü sayısının 2.200'ü geçtiğini açıklar. BM İnsani İşler Koordinasyon Ofisi'nin (OCHA) 5 Eylül tarihli raporunda rakamlar 2.205 ölü, 3.604 yaralı ve yaklaşık 6.700 yıkılmış evdir. Aynı akşam 5,6 büyüklüğünde bir artçı gelir; iki kişi daha ölür, yeni heyelanlar Kunar ile Nangarhar arasındaki yolları yeniden kapatır. Celalabad'daki Seyyid Cemaleddin Afgan Üniversitesi'nde panikle pencereden atlayan 14 öğrenci yaralanır.

BM 20 değerlendirme ekibi gönderir, 5 milyon dolar ayırır ve 9 Eylül'de dört aylık müdahale için 139,6 milyon dolarlık acil çağrı yapar. DSÖ, para kesintileri yüzünden bölgede 44 kliniğin kapandığını ve yıllarca süren savaştan kalma mayınların 25 kilometrekareden geniş bir alanı kirlettiğini bildirir. Avrupa Birliği, İngiltere, Çin, İran, Hindistan, Katar, Türkiye ve Pakistan yardım gönderir; Pakistan'ın Hayber Pahtunhva eyaleti yardım tırlarını Torkham sınır kapısından geçirir. 12 Eylül'de Kunar'a gelen Başbakan Yardımcısı Abdulgani Birader, Afganistan'a yönelik yaptırımların kaldırılmasını ister.

Kış geliyor

Çadırlar yaz için kurulmuştur. Ekim başında Islamic Relief, kırsal Kunar'daki ailelerin yüzde 90'ının hâlâ düzgün bir barınağı olmadığını, kışın sıcaklığın eksi 20 dereceye kadar düşebileceğini bildirir. Dewagal vadisinden Wahidullah Ehsas, evleri hasar gördüğü için ailesiyle açıkta, geçici bir örtünün altında, az yiyecek ve battaniyeyle kaldıklarını anlatır. BM-Habitat da 22 Eylül'de, evler kıştan önce yeniden yapılmazsa yerinden olan ailelerin büyük sıkıntı çekeceği uyarısında bulunmuştur.

Kasım başında Al Jazeera yeniden Mazar Dara'dadır. Depremde iki akrabasını kaybeden 50 yaşındaki çiftçi Bazarga Safay, 12'si çocuk 15 kişiyle bir çadırı paylaşır; verilen çadırın kışa uygun olmadığını söyler. 27 yaşındaki Sayid Wali Safay evlerin bu kez beton ve tuğlayla yapılması gerektiğini, Awal Jan da evini aynı yere ama aynı biçimde değil yeniden kurmak istediğini anlatır. Uluslararası Göç Örgütü'ne (IOM) göre depremzedelerin yüzde 77'si kışı olduğu yerde geçirmeye niyetlidir; gidecek yerleri ya da taşınacak paraları yoktur. 15 Aralık'ta Afgan Kızılayı, Nurgal'deki bir barınma kampında bin aileye battaniye, yatak ve yastık dağıtır.

Neyi değiştirdi

Kunar depremi, 1998'den bu yana Afganistan'ı vuran en ölümcül deprem olur ve Taliban yönetimindeki üçüncü büyük depremdir. Orta büyüklükte bir depremin bu kadar can alması, sığ kırılmanın, yumuşak zeminin, dik yamaçlara yapılmış kerpiç evlerin ve günlerce süren yağmurun birleşmesiyle açıklanır. Dünya Bankası fiziksel hasarı 183 milyon dolar olarak hesaplar.

Deprem, yardım kesintilerinin sahadaki karşılığını da gösterir: kapanmış klinikler, askıya alınmış hava hizmetleri, kaynağı azalmış kuruluşlar. Kadınlara yönelik kısıtlamaların afet anında ne anlama geldiği, BM kuruluşlarının ve uluslararası basının gündemine girer. Pakistan'dan geri gönderilenlerin aynı köylere sığınması ise iki krizin üst üste binebileceğini ortaya koyar.

Rakamlar kaynağa ve tarihe göre değişir. NOAA'nın önemli depremler veritabanı 2.205 ölü, 3.640 yaralı ve 6.782 yıkılmış ev kaydeder. Taliban'ın 2 Eylül'deki ev sayısı 5.412, OCHA'nın 5 Eylül'deki sayısı yaklaşık 6.700'dür; sonraki bazı değerlendirmeler 8 bini aşan yıkılmış evden söz eder.

Bugün

Depremin birinci yılında, Ağustos 2026'da Islamic Relief, pek çok ailenin hâlâ güneşten ve kıştan yıpranmış çadırlarda yaşadığını bildirir. Evini ve süt sattığı inek ve keçilerini kaybeden Sharifullha Kandal Khan, en büyük umudunun ailesine bakabileceği düzenli bir iş bulmak olduğunu söyler. Kuruluşun psikososyal destek çalışanı Shogofa Miakhil, yakınlarını ya da geçim kaynağını kaybedenlerde kaygı, korku, yas ve travma sonrası stres belirtilerinin yaygın olduğunu anlatır. Kuruluşa göre ailelerin acilen ihtiyacı yağmura, fırtınaya, güneşe ve sert kışa dayanıklı kalıcı barınaklardır. Bir yıl sonra Kunar'ın vadilerinde yeniden yapılanma hâlâ ihtiyacın çok gerisindedir.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 10930
• USGS, M6.0 Afganistan depremi sarsıntı haritası ve PAGER değerlendirmesi (31 Ağustos 2025)
• Associated Press, Kunar depremi haberleri, 1-4 Eylül 2025 (NPR ve PBS üzerinden)
• AFP, Wadir köyü haberi, 1 Eylül 2025 (Gulf News üzerinden)
• Reuters, Mohammad Yunus Yawar ve Sayed Hassib, 2 Eylül 2025 (Al-Monitor üzerinden)
• NPR, Morning Edition, 2 Eylül 2025
• The New York Times, kadın depremzedeler haberi, 4 Eylül 2025 (The Boston Globe ve ANI üzerinden)
• Al Jazeera: Eylül 2025 saha haberleri; Sorin Furcoi, 20 Eylül 2025; Ruchi Kumar, 27 Eylül 2025; fotoğraf haberi, 6 Kasım 2025
• Arab News, 5 Eylül 2025; Adnkronos, 3 Eylül 2025
• UNHCR basın brifingi, Arafat Jamal, 12 Eylül 2025
• BM Haber Merkezi, BM Kadın Birimi açıklamaları, Eylül 2025
• BM OCHA durum raporları, 5 Eylül 2025; 8am.media, BM-Habitat açıklaması, 22 Eylül 2025
• Islamic Relief, 7 Ekim 2025 ve 30 Ağustos 2026 açıklamaları; Afgan Kızılayı, 15 Aralık 2025
• Vikipedi (İngilizce), 2025 Kunar earthquake (başlangıç kaynağı)