1605 Keicho Nankaido Depremi: Sallanmadan Gelen Dalgalar

3 Şubat 1605 akşamı. Japonya'da Tokugawa ailesi ülkeyi yeni birleştirmiş, iç savaşların yorgunluğu daha geçmemiş. Shikoku'nun güneydoğu kıyısındaki balıkçı köylerinde soğuk bir kış gecesi. Yer ya hiç sallanmıyor ya da kimsenin önemsemeyeceği kadar hafif sallanıyor. Birkaç saat sonra deniz önce çekiliyor, sonra üst üste gelen dalgalarla kıyıları yutuyor. Bu, Japonya tarihinin en tuhaf afetlerinden biri: sarsıntısı neredeyse hiç kaydedilmemiş, ama dalgaları Boso Yarımadası'ndan Kyushu'ya kadar ulaşan bir "tsunami depremi".

Savaştan yeni çıkan bir ülke

1605'te Japonya, yüz yılı aşan iç savaş döneminin sonundadır. Tokugawa Ieyasu, 1600'de Sekigahara Savaşı'nı kazanmış, 1603'te şogun olmuş ve yönetimini doğudaki Edo'ya (bugünkü Tokyo) kurmuştur. 1605'te şogunluk unvanını oğlu Tokugawa Hidetada'ya devreder; aile, iktidarın babadan oğula geçeceğini böylece herkese gösterir.

Ülkenin haritası da yeniden çizilmektedir. Savaşta Tokugawa'nın yanında yer alan beyler yeni topraklara gönderilir. Daha önce Kakegawa Kalesi'nin efendisi olan Yamauchi Kazutoyo, Sekigahara'dan sonra Shikoku'daki Tosa eyaletini alır ve yeni bir kale kurdurur. Beylerin yer değiştirdiği bu karışık yıllar, bugün tarihçilerin işini zorlaştırır: Japonca kaynakların belirttiğine göre Kii ve Tosa'daki yönetimlerin değiştiği bu dönemden çok az yazılı kayıt günümüze ulaşmıştır.

Japonya'nın güney kıyısı boyunca, denizin altında Nankai Çukuru uzanır. Burada Filipin Denizi levhası, Avrasya levhasının altına dalar. Bu sınırda yaklaşık 1.300 yıldır dev depremler belirli aralıklarla tekrarlanır; 1707 Hoei, 1854 Ansei ve 1944-1946 depremleri hep bu fayın ürünüdür. 1605'ten önceki on yıllar da sakin değildir: 1586'da Tensho depremi, 1596'da Fushimi depremi Japonya'nın orta kesimini sarsmıştır. Bazı bilim insanları, bu depremlerin Nankai fayındaki gerilimi değiştirdiğini ve 1605 olayının alışılmadık biçimini buna bağlar.

Sallanmayan bir akşam

Keicho döneminin dokuzuncu yılı, on ikinci ayın on altıncı günüdür; bugünkü takvimle 3 Şubat 1605. Kataloglar olayı yerel saatle akşam 20.00 civarına koyar. NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı yüzey dalgası büyüklüğünü 7,9 olarak verir; aynı kayıtta 8,1 rakamı da geçer.

Bu depremi bu kadar ilginç yapan, büyüklüğüne rağmen sarsıntısından neredeyse hiç söz edilmemesidir. Kobe Üniversitesi'nden deprem bilimci Katsuhiko Ishibashi, 2019'da yayımladığı incelemede Kyoto'da o günlerde tutulan yedi günlüğü tek tek kontrol eder. Saraydaki nedimelerin tuttuğu günlük de, bir Budist tapınağı başrahibinin günlüğü de o gün için hiçbir sarsıntıdan söz etmez. Daigo Tapınağı'nın başrahibi Gien ise birkaç hafta sonra günlüğüne, Edo çevresinde büyük bir deprem olduğunu duyduğunu, ama kendi bulunduğu yerde hissedilmediğini yazar.

Japonca kaynaklara göre sarsıntıyı anlatan az sayıdaki kayıt da tartışmalıdır. Boso Yarımadası'na ait bir savaş tarihçesi "büyük deprem, dağlar çöktü" diye yazar, ama tarihi başka bir yıla düşer. Awaji Adası'nda bir tapınağın yıkıldığına dair kayıt ise sonradan, büyük olasılıkla 1596 depremiyle karıştırılarak yazılmıştır. Bugün Japonya'nın temel bilim yıllığı Rika Nenpyo bu deprem için "sarsıntı hasarına dair kayıt bulunmuyor" ifadesini kullanır.

Çekilen deniz

Shikoku'nun güneydoğu ucunda, Awa eyaletinin Shishikui köyünde (bugün Tokushima'nın Kaiyo ilçesi) sonraki kuşakların anlattığı bir hikâye vardır. 1737'de yerel bir tapınağın rahibi Daiun'un kaleme aldığı nota göre dalgalar gelmeden önce köydeki kuyuların suyu kendiliğinden çekilir, liman ağzından açıklara kadar deniz kurur ve geriye bir damla suyun kalmadığı bir çamurluk uzanır. Ishibashi, bu anlatının dalganın önce çekilerek geldiğini gösterdiğini ve olayların gerçeğine daha yakın durduğunu düşünür.

Benzer bir görüntü uzaktaki Boso Yarımadası için de anlatılır: aynı tarihçeye göre deniz uzun bir mesafe boyunca çekilip kıyıyı kuru bir düzlüğe çevirir, ardından "dağ gibi" bir dalga gelir. Ama bu kaydın tarihi de tartışmalıdır.

Yedi dalga

Tsunaminin vurduğu saatler kaynaklara göre değişir. Shishikui'deki bir anlatı dalgaları akşam beşe koyar; Ishibashi bu saatin ay doğuşuyla çeliştiğini, başka kayıtların ise dalgaları akşam sekiz ile gece on bir arasına yerleştirdiğini belirtir.

Shishikui'nin altı kilometre kuzeydoğusundaki Tomoura balıkçı köyünde, liman kenarındaki dev bir kaya üzerine sonradan kazınan yazıt, o geceyi en çarpıcı biçimde anlatır. Ishibashi'nin aktardığı özete göre gece on sularında, ayın beyaz parladığı ve rüzgârın insanın adımını donduracak kadar soğuk olduğu bir anda deniz üç kez uğuldar. İnsanlar ne yapacaklarını bilemezken kabaran dalgalar köye girer. Yazıta göre dalga "on jo", yani yaklaşık 30 metre yüksekliğindedir ve yedi kez gelir. Denizin dibine giden kadın ve erkeklerin sayısı yüzü aşar.

30 metre, yazıtın kendi rakamıdır ve büyük olasılıkla bir abartıdır; bugünkü tahminler Tomoura'da dalga yüksekliğini 10 metre civarında verir. Shishikui'de dalganın 6 metre kadar yükseldiği, yelkenli teknelerin 1,8 kilometre içerideki Hibihara'ya kadar sürüklendiği yazılır.

Dalgalar tek bir kıyıyla sınırlı kalmaz. Tosa'daki Kannoura'da 350'den fazla, Muroto Burnu çevresinde 400'den fazla kişi ölür. NOAA'nın kaydında komşu Sakihama'da 60 kişinin boğulduğu, burada dalganın 8-10 metreye ulaştığı yazılıdır. Tosa'nın yeni efendisi Yamauchi Kazutoyo'nun Urado Kalesi'nde, önceki yönetimden kalma dalgakıran dalgalarla yıkılır. Güneyde Satsuma'da, Kagoshima Körfezi'nin batı kıyısında, insanlar dalgalara kapılır.

Doğuda da tablo benzerdir. Izu Yarımadası'nın batısındaki Nishina'da dalga 1,3-1,4 kilometre içeri girer. Hamana Gölü kıyısındaki Hashimoto'da yüz evin sekseni sürüklenir. Izu Adaları'ndaki Hachijo Adası'nda Yagasato köyündeki evlerin hepsi yok olur, 57 kişi boğulur; bazı araştırmacılara göre burada tsunami, kış rüzgârlarının kabarttığı dalgalarla üst üste binmiştir.

Tepeden inen rahip

Shishikui'de bu geceye dair en ayrıntılı belge, Endonji Tapınağı'nın 26 yaşındaki rahibi Yukei'ye atfedilen bir anlatıdır. Metne göre rahip ve komşu tapınağın rahibi Yushin, dalgalar gelince köyün arkasındaki yaklaşık 24 metrelik Atago Tepesi'ne kaçarak kurtulur. Endonji, Shinpukuji ve Dainichiji tapınakları yıkılır. Dainichiji'nin rahibi sulara kapılır; Chofukuji'nin yaşlı rahibi Hibihara'ya doğru kaçarken boğulur.

Belgeye göre kurtulanlar ertesi gün öğleden sonra tepeden iner. Dağda geçen günlerde toprak tencerelerde yemek pişirerek hayatta kaldıklarını, Kubo köyünde iki yerde toplu mezar açılıp ölülerin oraya gömüldüğünü yazar. Dört tapınağın cemaatinden 43, 23, 9 ve 61 kişinin öldüğünü sayar.

Ama bu belgenin aslı yoktur. Metin, 1739'da tapınakta bir fare yuvasının içinden çıkan eski kâğıtların kopyası olarak bilinir. Ishibashi, belgede deprem gününün sabahından öğleden sonraya kadar büyük depremlerin sürdüğünün yazılmasına rağmen tek bir yıkılan evden söz edilmemesini, saat çelişkilerini ve tepeden inen birinin aynı gün ölü sayılarını bu kadar ayrıntılı bilmesinin zorluğunu sıralar. Vardığı sonuç, belgenin olaya tanık birinin elinden çıkmadığı ve güvenilmez olduğudur.

Haber Kyoto'ya ulaşıyor

O dönemde haber yaya ve atlı ulaklarla yayılır. Kyoto'da tutulan bir saray memurunun günlüğüne şu not düşülür: son günlerde Kanto'da büyük bir deprem olmuş, çok ölü varmış; Ise'de ve adı "Shi" hecesiyle geçen, hangi yer olduğu belirsiz bir eyalette de büyük deprem olmuş. Japonca kaynaklar, bu son adın büyük olasılıkla Shikoku'dan gelen haberleri gösterdiğini yazar.

Okunan kaynaklarda şogunluğun bölgeye gönderdiği bir yardım heyetine ya da resmî bir açıklamaya dair bilgi yoktur. Kıyı köyleri, kendi beylerinin ve tapınaklarının imkânlarıyla toparlanmak zorundadır. Shishikui'nin tarihini anlatan yerel kaynaklar, 1605, 1707 ve 1854 tsunamilerinin ardından köylülerin zaman zaman topraklarını bırakıp kaçacak kadar yoksullaştığını yazar.

Kaç kişi öldü

NOAA, toplam ölü sayısını 5.000'in üzerinde verir. Japonca kaynaklarda da 5.000 rakamı öne çıkar, ama 10.000 diyen kaynaklar da vardır. Bu rakamların önemli bir kısmı tartışmalı yerel kayıtlara dayanır.

En büyük soru işareti Shishikui'dir. Yukei'ye atfedilen belge burada 1.500'ü aşkın ölüden söz eder; başka bir kayıt 3.806 der, NOAA ise 3.600 kişinin boğulduğunu yazar. Ishibashi, 1815 tarihli bir yerel kayda göre dalganın ulaşabileceği köylerin toplam nüfusunun 1.228 olduğunu hesaplar. 1.500 ölü bile mümkün görünmez; rahiplerin ölüm oranından yola çıkarak gerçek sayının 600 civarında olabileceğini tahmin eder.

Kii Yarımadası'ndaki Hiro köyü için verilen "1.700 evin 700'ü sürüklendi" bilgisi de NOAA dahil pek çok katalogda yer alır. Oysa kaynak belge bu felaketi "Tensho dönemi" diye tarihler; onu 1605'e bağlayan, 20. yüzyılda deprem bilimci Akitsune Imamura'nın kendi yorumudur. Atsumi Yarımadası'ndaki Tahara Kalesi'nin kuleleri ve taş duvarlarının bir depremde çöktüğü yazılır, ama kayıt bu depremi "Osaka Kuşatması'ndan önceki yıl" diye tarihler; onu 1605'e bağlamak bir yorumdur.

Bir bilmece

1972'de Japon deprem bilimci Hiroo Kanamori, "tsunami depremi" kavramını tanımlar: kırılmanın yavaş ilerlediği, bu yüzden insanların az sarsıntı hissettiği, ama deniz tabanının büyük ölçüde yer değiştirdiği depremler. Bu tür depremlerde kırılma saniyede yaklaşık bir kilometre hızla ilerler; olağan büyük depremlerde bu hız iki ila üç buçuk katıdır. 1605 olayı, bu tanımın tarihteki en tipik örneklerinden biri sayılır.

Ama dalgaların kaynağı hâlâ kesin değildir. Bazı araştırmacılar Nankai Çukuru'nun okyanus çukuruna yakın sığ kesiminde tek bir kırılmayı savunur. Kimi Tokai ve Nankai açıklarında iki ayrı deprem olduğunu söyler; NOAA da aynı gün için Enshu-nada açıklarında ikinci bir tsunami kaydı tutar. Ishibashi ve Tomoya Harada 2013'te dalgaların daha güneydeki Izu-Bonin hendeğinde 8,2-8,4 büyüklüğünde bir depremle açıklanabileceğini öne sürer. Ritsuko Matsuura ise Endonezya ya da Filipinler gibi uzak bir bölgeden gelen bir tsunami ihtimalini dışlamaz. Bir başka görüş, deniz tabanındaki metan hidratların çözünmesine dikkat çeker.

Kanıtlar sınırlıdır ama vardır: Kii Yarımadası'nın kuzeydoğusunda ve Hamana Gölü çevresinde bu olaya bağlanan tsunami çökeltileri bulunur. Shikoku'nun güney kıyısında, Muroto Burnu çevresinde 1605 dalgalarının 1707 ve 1854 tsunamilerinden de yüksek olduğu yazılır.

Kayaya yazılan uyarı

Tomoura'daki yazıt, Ishibashi'ye göre olaydan sonra hayatta kalanların ölenleri anmak ve gelecek kuşakları uyarmak için yaptırdığı bir anıttır. Bazı kaynaklar onun 1664'te dikildiğini söyler; yazıtı ayrıntılı inceleyen Tokushima Eğitim Kurulu ise tarihi "bilinmiyor" diye kaydeder. Üç metre yüksekliğindeki kumtaşı kayanın üzerine kazınan metinde, olanların "sonraki kuşaklara anlatılması için" yazıldığı belirtilir.

Yaklaşık yüz yıl sonra, 1707 Hoei depremi aynı kıyıları yeniden vurur. Bu kez kayanın üzerine, 1605 yazıtının sağına daha küçük bir yazıt eklenir. Japonya Meteoroloji Ajansı'nın Tokushima şubesinin aktardığına göre bu ikinci yazıt, Tomoura'da tek bir kişinin bile ölmediğini kaydeder ve büyük bir depremden sonra dalga geleceği için kaçmanın şart olduğunu hatırlatır. 1605'te uyarı yoktu; 1707'de köy, taşa yazılmış dersi biliyordu.

Neyi değiştirdi

1605 depremi, tsunami tehlikesinin her zaman güçlü bir sarsıntıyla haber vermediğini gösteren ilk büyük örneklerden biri oldu. Japonca kaynaklar, bu depremin mekanizması bilinmediği için gelecekte nasıl tekrarlanacağının tahmin edilemediğini ve sarsıntı uyarısı olmadan gelen bir tsunaminin beklenenden büyük kayıplara yol açabileceğini vurguluyor.

Deprem, tarihî kayıtların nasıl okunması gerektiği konusunda da bir ders oldu. Bir köyün nüfusundan fazla ölü bildiren belgeler, yanlış yıla bağlanan felaketler ve kopyalandıkça büyüyen rakamlar, bugün deprem bilimcilerinin tarihçilerle birlikte çalışmasını zorunlu kılıyor.

Bugün

Nankai Çukuru bugün Japonya'nın en yakından izlenen deprem kaynağı. Ağustos 2024'te Hyuga-nada açıklarındaki depremden sonra Japonya Meteoroloji Ajansı, Nankai'de büyük bir deprem olasılığının "her zamankinden görece yüksek" olduğunu belirterek tarihinde ilk kez bu bölge için bir uyarı yayımladı. Hükûmetin 2019 tahminine göre en kötü senaryoda bir Nankai depremi 231 bin kişinin ölümüne yol açabilir.

Tomoura'daki kaya bugün de balıkçı limanının yanında duruyor. Yanında kayaya oyulmuş küçük bir Jizo türbesi, üzerinde 1605 ve 1707 yazıtları. Biri yüzü aşkın ölüyü, diğeri hiç ölü olmadığını anlatıyor.

Kaynaklar

• Ishibashi Katsuhiko (2019), "1605年慶長大津波に関する阿波国宍喰の地震・津波記録の検討" (1605 Keicho büyük tsunamisine ilişkin Shishikui deprem ve tsunami kaydının incelenmesi), Rekishi Jishin (Tarihsel Depremler) dergisi, sayı 34, s. 115-126
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (olay no. 833) ve Tsunami Veritabanı (olay no. 216 ve 2954)
• Japonya Meteoroloji Ajansı Tokushima Yerel Meteoroloji Gözlemevi, "Kaifu-cho Oiwa Keicho-Hoei hi" (Tomoura Büyük Kaya yazıtları) tanıtım sayfası
• Japonca Vikipedi, "慶長地震" (Keicho depremi) ve "宍喰町" (Shishikui) maddeleri (başlangıç kaynağı)
• İngilizce Vikipedi, "1605 Keichō earthquake", "Nankai megathrust earthquakes", "Tsunami earthquake", "Tokugawa shogunate", "Tokugawa Hidetada", "Yamauchi Kazutoyo" maddeleri (başlangıç kaynağı)