2022 Paktika Depremi: Taliban Yönetimindeki İlk Büyük Afet

22 Haziran 2022 gecesi, Afganistan'ın Pakistan sınırındaki dağ köyleri. Haftalardır yağan yağmur kerpiç ve ahşap evleri ıslatmış. Saat 01.24'te Paktika'nın Gayan ve Barmal ilçelerinde yer yarılıyor; evler uyuyan ailelerin üstüne çöküyor. Bin kişiden fazlası ölüyor. Bu, Taliban'ın on ay önce yönetimi ele geçirmesinden sonra ülkenin yaşadığı ilk büyük afet. Kurtarma elle yapılıyor, yardım ise yaptırımların, dondurulmuş paranın ve tanınmayan bir hükümetin arasından geçmek zorunda.

Paktika'nın dağ köyleri

Paktika ve Host, Afganistan'ın güneydoğusunda, Pakistan'ın Kuzey Veziristan bölgesine bitişik iki dağlık vilayettir. Köyler vadilere ve yamaçlara dağılmıştır; evlerin çoğu çamur, kerpiç ve ahşaptan yapılır. Yollar dardır, bazı yerleşimler en yakın yoldan kilometrelerce uzaktadır. En çok etkilenecek bölgeler Kabil'e 177 kilometre uzaklıktadır; bu, iyi koşullarda bile bir günlük yol demektir.

Ülke depremlere yabancı değildir. Son on yılda depremlerde 7 binden fazla insan ölmüştür; 1998 ve 2002'de binlerce kişi hayatını kaybetmiştir. Bölge, Hint levhasının Avrasya levhasına doğru ilerlediği geniş bir sıkışma kuşağındadır.

2022 yazında Afganistan'ın durumu ağırdır. Ağustos 2021'de Taliban'ın yönetimi ele geçirmesinin ardından pek çok uluslararası yardım kuruluşu ülkeden ayrılmış, dış yardımın büyük kısmı kesilmiş, bankacılık sektörü yaptırımlarla dış dünyadan koparılmıştır. Afganistan Merkez Bankası'nın ABD'deki yaklaşık 7 milyar dolarlık varlığı dondurulmuştur. BM, 2022'de 40 milyonluk nüfusun yüzde 97'sinin yoksulluk sınırının altında yaşayacağını tahmin etmektedir.

Gece 01.24

Deprem yerel saatle 01.24'te gelir; bazı haberler saati 01.30 olarak verir. Merkez üssü Host şehrinin yaklaşık 50 kilometre güneybatısında, Paktika'nın Gayan ilçesi yakınlarındadır. Büyüklük kaynağa göre değişir: ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) 6,0, Avrupa-Akdeniz Sismoloji Merkezi 5,9, Küresel Moment Tensörü kataloğu 6,2 verir. Odak çok sığdır; USGS'ye göre yalnızca 4 kilometre derinliktedir.

Sarsıntı 500 kilometreden uzakta, Pakistan'ın Pencap bölgesinde, İslamabad'da ve Peşaver'de hissedilir. Ama asıl yıkım fay çevresindeki birkaç ilçede yaşanır. Uydu verilerine göre kırılma ana fay boyunca yaklaşık 15 kilometre ilerler, üç yan faya sıçrar ve yer yüzeyinde 78 santime varan atımlar bırakır. Saatlerin geç olması, insanların evlerinin içinde uyuyor olması demektir.

Haftalarca süren yağmur toprak damları ve duvarları zaten zayıflatmıştır. Sismolog Lucy Jones, yıkımı sığ odağa, kalabalık ve heyelana açık bir bölgeye ve depreme dayanıksız ahşap-çamur yapılara bağlar. Gayan'da evlerin yaklaşık yüzde 70'i, 1.800 kadar ev yıkılır. Bir saat sonra 4,5 büyüklüğünde bir artçı gelir.

Elleriyle kazılan enkaz

Sabaha karşı köylerde iş makinesi yoktur. Hayatta kalanlar enkazı elleriyle kazar. AP'nin haberine göre en ağır vurulan yerlerden birinde başlangıçta yalnızca tek bir buldozer vardır. Gece yağan sağanak, heyelanlar ve kopan yollar ekiplerin köylere ulaşmasını geciktirir; internet ve telefon bağlantısı zayıf olduğu için yetkililer de ne olduğunu ancak yavaş yavaş öğrenir.

Host'un Spera ilçesinin yöneticisi Sultan Mahmud, bölge dağlık olduğu için kesin bilgi toplamanın zor olduğunu, ellerindeki bilginin köylülerden derlendiğini söyler. Spera'da 40 kişi ölür, 500 ev yıkılır; en ağır hasar Afgan-Dubai adlı köydedir.

Rakamlar saatler içinde büyür. Afet bakan yardımcısı Mevlevi Şerafeddin Müslim, devlet haber ajansı aracılığıyla 920'den fazla ölü ve 600'den fazla yaralı açıklar. Paktika enformasyon ve kültür müdürü Muhammed Emin Huzeyfe, ölü sayısının bini geçtiğini ve artmasının beklendiğini söyler. Devlet ajansı Bahtar sonunda 1.150 ölü, yaklaşık 1.600 yaralıdan söz eder.

Uçki köyünde mezar sırası

Gayan ilçesindeki Uçki köyü, depremin en ağır vurduğu yerlerden biridir. Köyün erkekleri ölüleri gömmek için yan yana mezarlar kazar; toplu cenazeler kılınır. AP muhabirleri yalnız Gayan çevresinde, evlerin önüne ve avlulara yatırılmış 50 kadar ceset sayar.

Uçkili üniversite öğrencisi Adil Han, kerpiç evinin enkazından eşini ve çocuklarını çıkarır. Ailesinden 27 kişiyi kaybetmiştir. Özgür Avrupa Radyosu'na köyün durumunu bütün aileler yok oldu, hayatta kalanların hepsi ölülerini gömüyor diye anlatır. Gayanlı İsmetullah üç kardeşini, yengelerini ve dört yeğenini kaybeder; kardeşlerinin yaşadığı evin tamamen silindiğini söyler. Kevser Uddin babasını yitirmiştir; köyünde akrabaları ve komşularından 26 kişinin öldüğünü anlatır.

Başka bir hayatta kalan, Hakimullah, AP'ye yaşadıkları yeri tek cümleyle özetler: "Hiçbir şeyimiz yok, içinde kalacağımız bir çadır bile." Gayan köyündeki beş yataklı sağlık ocağı da ağır hasar görür. İlçe genelinde 238 kişi ölür, 393 kişi yaralanır.

Barmal ilçesinde en az 500 kişi ölür, bin kişi yaralanır. Gayan, Nika, Barmal ve Zirok ilçelerinde 66 okul yıkılır, 76 öğrenci ölür. Sınırın öbür yanından, 2014'teki askerî operasyon sırasında Kuzey Veziristan'dan kaçıp Afganistan'a sığınmış 30 Pakistanlı da ölenler arasındadır. Pakistan tarafında ise Kuzey Veziristan'ın Hayser bölgesinde bir köyü heyelan gömer, 10 kişi ölür.

Helikopterler ve boş yataklar

Savunma Bakanlığı bölgeye yedi helikopter gönderir. Helikopterler yaralıları taşır, ilaç ve yiyecek getirir. 203. Mansuri Kolordusu, deprem günü Paktika'dan 100 kişiyi vilayet hastanesine uçurduğunu bildirir.

Hastaneler hazır değildir. Paktika Bölge Hastanesi'nden doktor Ekrem, Urgun ilçe hastanesine sabah 40'tan fazla yaralı geldiğini, ama ne ilaç ne de malzeme olduğunu anlatır. Paktia Bölge Askerî Hastanesi'nden doktor Şükrullah, ertesi sabaha kadar yalnız kendi hastanesine 200 ile 300 arasında yaralı geldiğini söyler. Paktika'nın merkezi Şarana'daki 72 yataklı hastaneye 75 yaralı getirilir; hastane ağır ameliyatlar için donanımlı değildir. Paktikalı Sakhi Rahman, Arab News'e bütün vilayette en fazla 300-400 hastane yatağı olduğunu söyler.

Öte yandan Kabil'deki büyük hastaneler neredeyse boştur. Davud Han Askerî Hastanesi'ne helikopterle yalnızca beş hasta ulaşır; Vezir Ekber Han Hastanesi'ne hiç hasta gelmez. İtalyan sağlık kuruluşu EMERGENCY yedi ambulans gönderir ama yalnızca dokuz hasta alabilir. Ülke direktörü Stefano Sozza, bölgeye erişimin çok kısıtlı olduğunu söyler. Bazı yaralılar hastane yolunda ölür.

Yaptırımlar altında bir çağrı

Taliban'ın lideri Hibetullah Ahundzade, afet bakanlığına ve valilere bölgeye hemen gitmelerini emreder ve dünyaya seslenir: uluslararası toplumdan, yardım kuruluşlarından ve insani kurumlardan "bu büyük felakette" Afgan halkına destek olmalarını ister. Başbakan vekili Hasan Ahund yardım için ödenek ayırır; tutar kaynaklara göre değişir: Arab News 100 milyon afgani (1,1 milyon dolar), başka kaynaklar 1 milyar afgani (yaklaşık 11,3 milyon dolar) yazar.

Taliban'ın Dışişleri Bakanı Emir Han Muttaki, ABD'den Afganistan'ın dondurulmuş varlıklarını serbest bırakmasını ve Afgan bankalarına yönelik yaptırımları kaldırmasını ister. Washington'ın yanıtı temkinlidir: Beyaz Saray sözcüsü Karine Jean-Pierre, bu fonların kullanımıyla ilgili "karmaşık soruları" acilen çözmeye çalıştıklarını, yardımı uluslararası ortaklar üzerinden ulaştırdıklarını söyler. Başkan Joe Biden, Şubat 2022'de çıkardığı kararnameyle 7 milyar doların yarısını Afgan halkına ayırmıştır, ama para hâlâ serbest değildir.

BM'nin Afganistan'daki insani yardım koordinatörü Ramiz Alakbarov, Taliban'ın komşu ülkelerden resmî olarak arama-kurtarma ekibi istemediğini belirtir. BM'nin kendi arama-kurtarma kapasitesi yoktur; Kabil'deki Türk büyükelçiliğine resmî talepte bulunur. 23 Haziran'da Güvenlik Konseyi'nde konuşan Alakbarov, depreme müdahale için hemen 15 milyon dolar gerektiğini söyler. Aynı oturumda BM'nin insani yardım şefi Martin Griffiths de konuşur. BM, bankaların risk kaçınması yüzünden milyonlarca dolarlık yardım parasının ülkeye aktarılamadığını açıklar.

Kurtarma çalışmaları kısa sürer. Taliban, 22 Haziran gecesi arama çalışmalarının yüzde 90'ının bittiğini açıklar. Paktika valisi 23 Haziran'da kurtarmanın 40 saat sonra sona erdiğini söyler; bunun gerekçesi açıklanmaz.

Uçaklar, kamyonlar, fonlar

Taliban sözcüsü Zebihullah Mücahid, Pakistan'dan gelen sekiz kamyon yiyeceğin Paktika'ya ulaştığını, İran ve Katar'dan da yardım uçaklarının geldiğini duyurur. Hindistan iki uçakla 27 ton yardım gönderir; ama Güvenlik Konseyi'nde fonların başka yere aktarılması ve yaptırım muafiyetlerinin kötüye kullanılması riskine dikkat çeker. Çin 7,5 milyon dolar, Japonya 3 milyon dolar, İngiltere 2,5 milyon sterlin vaat eder. Avusturya 7 milyon euroluk yardımını, Taliban'ın kötüye kullanmasını önlemek için yardım kuruluşlarına yönlendirir. Türk Kızılay 500 aileye gıda paketi, İHH 1.560 kişiye yiyecek, battaniye ve çadır dağıtır.

ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID) 28 Haziran'da 55 milyon dolarlık acil yardım açıklar. Ertesi gün Katar'ın başkenti Doha'da ABD yetkilileri ile Muttaki başkanlığındaki Taliban heyeti, insani kriz ve dondurulmuş varlıklar için görüşür. BM, 360 binden fazla kişiye yardım için 110,3 milyon dolarlık çağrı yapar. Ağustos'ta El Kaide lideri Eymen ez-Zevahiri'nin Kabil'in merkezinde öldürülmesinden sonra ABD, merkez bankası fonlarını serbest bırakma seçeneğini kapatır.

Ölü sayısı ve artçılar

Kesin bilanço kaynaktan kaynağa değişir. BM İnsani İşler Koordinasyon Ofisi (OCHA) deprem günü Paktika ve Host'ta 770 kadar ölüden söz ederken, BM'nin sonraki bilançosu 1.039 ölü ve 2.949 yaralıdır. Bahtar ajansının rakamı 1.150 ölü, 1.600 yaralıdır. Çocuk ölümleri için ilk günlerde en az 121 denir; BM'nin sonraki rakamı 230'dur. Yıkılan ya da ağır hasar gören ev sayısı 10 bin civarında hesaplanır. AP depremi Afganistan'ın son yirmi yıldaki en ölümlü depremi olarak verir; Arab News ise 1998'den bu yana en ölümlüsü diye yazar.

Felaket bitmez. 24 Haziran'daki 4,2 büyüklüğündeki artçı Paktika'da beş kişiyi daha öldürür. 18 Temmuz'da Zirok ilçesinde 5,1 büyüklüğünde bir artçı 44 kişiyi yaralar, zaten hasarlı 600 evi yıkar. Save the Children'a göre 118 binden fazla çocuk etkilenmiş, 65 çocuk öksüz kalmıştır. Ağustos başında Spera'da 400'den fazla kolera vakası görülür; beşi çocuk sekiz kişi ölür.

27 Haziran'a gelindiğinde yardım etkilenen bölgelerin neredeyse tamamına ulaşmıştır. Afgan Kızılayı başkan yardımcısı Nureddin Turabi, yiyecek ve diğer yardım malzemelerine artık pek ihtiyaç olmadığını, önceliğin hayatta kalanların temel ihtiyaçlarını alabilmesi için nakit para olduğunu söyler. Ama BM o günlerde bölgede kolera salgını riskine karşı uyarmaktadır.

Çadırlardan kış evlerine

İlk haftalarda evsiz kalanlar açıkta ya da akrabalarının evlerinde kalır; dağıtımdaki aksaklıklar yüzünden bazı köyler günlerce yardım bekler. Ağustos 2022'de BM Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), 14 milyon dolarlık bir projeyle Paktika'nın Gayan ve Barmal ilçeleri ile Host'un Spera ilçesinde 2.300 depreme dayanıklı ev yapımını başlatır. Evler kışa göre tasarlanır; her aileye güneş paneli ve geleneksel soba (buhari) verilir. Bahreyn'in insani yardım vakfı da projeye destek verir.

Aralık'ta çadırlarda kalan aileler yeni evlerine taşınmaya başlar. Barmal'da yerel işçilerin yaptığı yüzlerce depreme dayanıklı beton ev tamamlanmıştır; evlerde güneş paneli, ayrı tuvalet ve soba vardır. Depremde annesini kaybeden 21 yaşındaki işçi Resul Badşah, Arab News'e bu evleri kendilerinin, hatta çocuklarının ve torunlarının bile yapamayacağını söyler. UNHCR, kış bittikten sonra bölgeye iki okul ve bir sağlık ocağı yapacağını açıklar.

Neyi değiştirdi

Paktika-Host depremi, Taliban yönetimi ile dünya arasındaki ilişkinin ilk büyük sınavı oldu. Hükümet yardım istedi, ama çoğu ülke parayı doğrudan Kabil'e değil BM'ye ve yardım kuruluşlarına verdi. Bankaların çekingenliği yüzünden yardım parası ülkeye ulaşmakta zorlandı; BM, Taliban yönetimini atlayarak dolar karşılığında yerel para sağlayan bir sistem kurdu.

Deprem, orta büyüklükte bir sarsıntının kerpiç evlerde ne kadar ölümcül olabileceğini de bir kez daha gösterdi. Sığ odak, gece saati, yağmurla ıslanmış duvarlar ve uzak köyler bir araya geldiğinde 6 civarında bir deprem bin kişiden fazlasını öldürdü. Bölgede yeterli hastane yatağı, iş makinesi ve yol yoktu.

Bugün

Depremden bir yıl sonra, Haziran 2023'te Afgan kanalı TOLOnews, Paktika'da 5 bine yakın ailenin hâlâ çadırlarda ve mağaralarda yaşadığını bildirir. Gayanlı Sakhi Marcan uzun zamandır çadırda yaşadıklarını, Fazlurrahman ise öksüz çocuklara bakmak zorunda kaldıklarını ama evleri olmadığını anlatır. Paktika Valisi Feyzullah Cemal, 2.500 evin yapımının sürdüğünü söyler.

Afganistan'ın deprem riski de sürmektedir. 31 Ağustos 2025'te, bu kez doğudaki Kunar vilayetinde, yine 6,0 büyüklüğünde ve yine sığ bir deprem en az 2.200 kişiyi öldürür. Pakistan sınırında, gece saatinde vuran sığ bir deprem: 2022'nin tablosu üç yıl sonra tekrar eder.

Kaynaklar

• Associated Press, "Survivors dig by hand after Afghanistan quake killing 1,000", 23 Haziran 2022 (WGCU yayını) ve PBS NewsHour'daki AP haberi
• Radio Free Europe/Radio Liberty, "Entire Families Were Wiped Out", Haziran 2022
• Al Jazeera, "A long night for doctors helping victims of Afghanistan quake", 24 Haziran 2022
• NPR, "More than 900 people have reportedly been killed in an earthquake in Afghanistan", 22 Haziran 2022
• Arab News, "Taliban chief calls for aid as deadliest earthquake in decades jolts Afghanistan", Haziran 2022; "Afghan survivors get new homes six months after deadly quake", Aralık 2022
• Voice of America, "Taliban Urges US to Lift Curbs and Unfreeze Funds to Help Quake-hit Afghanistan", 25 Haziran 2022
• Security Council Report, What's In Blue: Afghanistan Briefing and Consultations, Haziran 2022
• TOLOnews, depremin birinci yılı haberi, Haziran 2023 (Devdiscourse'ta aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce), June 2022 Afghanistan earthquake ve 2025 Kunar earthquake (başlangıç kaynağı)