1991 Hindukuş Depremi: Karın ve Savaşın Kuşattığı Vadiler

1 Şubat 1991, cuma, şafaktan önce. Hindukuş dağlarında her yer karla kaplı; Afganistan'da iç savaş sürüyor, Pakistan'ın sınır vadilerinde milyonlarca Afgan mülteci yaşıyor. Yerin yaklaşık 140 kilometre altında bir kaya kütlesi kırılıyor. Sarsıntı bir dakika kadar sürüyor; uyuyan köylülerin üzerine çamur ve taş evler çöküyor. Sonraki günlerde ölü sayısını kimse kesin bilemiyor: yollar kar altında, Afganistan'dan ise neredeyse hiç haber gelmiyor.

Depremden önce

Hindukuş, Afganistan, Pakistan ve bugünkü Tacikistan'ın birleştiği köşede, dünyanın en sık deprem üreten bölgelerinden biridir. Buradaki depremlerin çoğu yüzeyde değil, derinde olur: yerin altına dalmış eski bir okyanus levhası dikine batarken gerilir ve kırılır. 1900-1950 arasında bu bölgede on kez 7'nin üzerinde deprem kaydedilmiştir. Sismologlar Beno Gutenberg ve Charles Richter 1954'te bu sıklığı "anormal" diye nitelemiştir. Sınır vadileri daha önce de sarsılmıştır; Tokyo Üniversitesi ekibinin listesine göre 30 Aralık 1983'te Hindukuş'taki 6,6 büyüklüğündeki deprem 14 kişinin ölümüne yol açmıştır.

1991'in başında bölge iki ayrı kriz yaşar. Sovyet ordusu Şubat 1989'da Afganistan'dan çekilmiştir, ama Kabul'deki Cumhurbaşkanı Muhammed Necibullah hükümeti ile mücahit grupları arasındaki savaş sürmektedir. Pakistan'ın kuzeybatısında, 1979'dan beri sınırı geçmiş üç milyondan fazla Afgan mülteci çadır köylerde ve kerpiç evlerde yaşar. Aynı günlerde dünyanın gündeminde Körfez Savaşı vardır; Irak'a yönelik hava harekâtı 17 Ocak'ta başlamıştır. Pakistan'da başbakan, 1990'da göreve gelen Nevaz Şerif'tir.

Pakistan'ın Kuzeybatı Sınır Eyaleti'ndeki Malakand bölümü, yani Çitral, Dir, Swat, Buner, Malakand ve Bajaur, sarp dağlarla çevrilidir. Evlerin büyük kısmı yerel malzemeyle yapılır: samanla güçlendirilmiş güneşte kurutulmuş kerpiç, harçsız üst üste konmuş yassı taşlar, çamur harçla tutturulmuş dere taşları. Bu evlerin duvarları 40-60 santimetre kalınlığındadır, çatıları ağırdır ve duvarlar birbirine iyi bağlanmamıştır. Çitral'e kışın karayoluyla ulaşmak neredeyse imkânsızdır: Dir'den gelen tek kısa yol olan Lowari Geçidi kasımın sonundan mayısın sonuna kadar karla kapanır. Kentin havaalanı ise yalnız iyi havada çalışır.

Yerin 140 kilometre altında

Deprem, uluslararası saatle 31 Ocak 23.03'te başlar. Afganistan'da saat 03.34, Pakistan'da 04.04'tür. Odak, Hindukuş'un altında, ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) kataloğuna göre 142 kilometre derinliktedir; Tokyo Üniversitesi ekibinin raporu derinliği 125 kilometre olarak verir. Merkez üssü Afganistan'ın kuzeydoğusundadır; USGS kaydı onu Nuristan'daki Parun'un yaklaşık 77 kilometre kuzeybatısına yerleştirir.

Büyüklük için de tek bir rakam yoktur. Birleşmiş Milletler Afet Yardım Koordinatörlüğü (UNDRO) ilk raporunda Richter ölçeğine göre 6,6 der, Pakistanlı yetkililer ve dönemin ajansları 6,8 açıklar. Bugünkü kataloglar moment büyüklüğünü 6,8 ile 6,9 arasında verir; NOAA'nın kaydında cisim dalgası büyüklüğü 6,4'tür. Derin bir deprem olduğu için sarsıntı tek bir noktada yoğunlaşmaz, çok geniş bir alana yayılır.

Associated Press'in (AP) aktardığına göre yer yaklaşık bir dakika sallanır. İslamabad'da camlar titrer, insanlar sokağa koşar. Lahor'daki doktorlar sarsıntıdan sonra en az on kişinin kalp krizi geçirdiğini söyler. Sarsıntı Sovyet Orta Asyası'nda, kuzey İran'da ve Hindistan'da Yeni Delhi'ye kadar hissedilir. Sovyet ajansı TASS, Tacikistan'da toprak kaymaları olduğunu, haberleşme ve elektrik hatlarının, yolların zarar gördüğünü bildirir. NOAA'nın kaydına göre Tacikistan'ın Horog bölgesinde üç kişi kalp krizinden ölür.

Karanlıkta çöken çamur evler

Saat dört civarıdır; insanlar evlerinin içinde uyumaktadır. Kerpiç ve taş evler ilk sarsıntıda çöker, enkaz altında kalanlar uyanmaya fırsat bulamaz. AP muhabirlerinin aktarımıyla, kırılgan kulübeler toz bulutları içinde yıkılır. Çitral çevresinde bir yetkili, adının yazılmaması şartıyla, insanların dua ederek evlerinden dışarı koştuğunu anlatır.

Elektrik kesilir, telefon hatlarının bir kısmı kopar. Dağlardan kopan kayalar yolları kapatır. Karakurum Otoyolu Kohistan'da toprak kaymaları ve devrilen elektrik direkleri yüzünden birçok noktada tıkanır; yolun yeniden açılması yaklaşık iki hafta sürecektir. Dir'de ve Kohistan'da büyük heyelanlar olur. Tokyo ekibinin raporuna göre Bajaur'da şiddetli sarsıntı üç dakika kadar sürer; ajansların aktardığı bir dakikalık süreden çok daha uzun. Orada üç köy tamamen yıkılır.

Felaketin cuma sabahına denk gelmesi işi zorlaştırır. Tokyo ekibinin raporuna göre Pakistan'da o dönem cuma hafta sonudur ve bankalar kapalıdır; ilk gün hiçbir devlet fonu harekete geçirilemez. Yerel yönetimlerin elinde ne para ne de yardım malzemesi vardır. İlk kurtarmayı komşular yapar: ellerindeki parayı birleştirip battaniye ve yiyecek alır, evsiz kalanlara dağıtırlar. Sağlam yapılan okullar barınağa dönüşür.

Arandu ve Çitral: gün ağarınca

En ağır yıkım, Afganistan sınırındaki aşağı Çitral vadisinde, Landai Sin Nehri'nin Kunar Nehri'ne kavuştuğu yerin hemen yukarısındaki Arandu'dadır. Merkez üssüne yaklaşık 155-160 kilometre uzaklıktaki bu küçük vadide şiddet en üst düzey olan X olarak hesaplanır. Bütün çamur ve taş evler, sağlam yapıların ise dörtte biri hasar görür. Karakol binası çöker. Tokyo ekibi, 300 haneli bir köyün tamamen yerle bir olduğunu yazar. Karaçi merkezli yardım kuruluşunun kurucusu Abdüssettar Edhi de Arandu'da en az 300 evin yıkıldığını söyler.

Çitral kenti, 1.500 metre yükseklikte, 30-40 santimetre karın altındadır. Kentteki bir caminin yaklaşık 18 metre yüksekliğindeki minaresi devrilir. Kâgir yapıların beşte birinde duvarlar çatlar, sıvalar dökülür; eski evler ağır hasar görür. Çevredeki köylerde çamur ve taş evlerin yüzde 90'ı zarar görür, beşte biri tamamen çöker. Kentin yakınında, yamaca teraslanmış bir köyde 260 evden 26'sı yıkılır, 160'ı ağır hasar alır. Elektrik santraline su taşıyan kanal yuvarlanan kayalarla parçalanır; su ve elektrik ancak iki ay sonra normale döner.

Çitral'in 20 kilometre güneybatısındaki Ayun'da ve Kalaş vadisinde büyük kaya kaymaları olur. Afgan mültecilerin barınakları da ağır hasar görür. 30 kilometre güneydeki Droş'ta çamur evlerin yüzde 90'ı zarar görür; meteoroloji binasının istinat duvarı yıkılır, devlet hastanesinin iç duvarları çöker. Daha yukarıda, 3.000 metredeki Gram Çaşma'da kar kalınlığı bir buçuk metredir. Oraya giden telefon hatları zaten kar yüzünden kopuktur. Evlerin çoğu sarsıntıdan değil, dik yamaçlardan yuvarlanan kayalar çatılarına düştüğü için yıkılır.

Sultan köyünde on altı kişi

Depremin ilk tanıklıklarından biri, AP'nin 3 Şubat'ta yayımlanan haberinde yer alır. Sultan köyünde yaşayan Hacı Jehanzeb, uykudan çığlıklarla uyandığını, kadınların ve çocukların yardım için yalvardığını anlatır. Yağmur ve karla ıslanmış çamur evlerden oluşan mahalle, onun daha sağlam briket evinin yüz metre kadar ötesinde çöker. Enkazdan 16 kişi çıkarılır. Jehanzeb'in gazetecilere söylediğine göre bunlardan ikisi ölüdür: küçük bir çocuk ve yaşlı bir kadın. Sonra büyük bir patlama sesi gelir ve elektrikler gider.

Jehanzeb'in köyü merkez üssünden yüzlerce kilometre uzaktadır. Derin depremlerin özelliği budur: uzaktaki zayıf evler de çökebilir. Pakistan devlet televizyonu, kuzeybatı sınır bölgesinde, merkez üssünden yüzlerce kilometre uzakta yüzden fazla evin yıkıldığını bildirir. Sonraki derlemelere göre merkez üssüne 640 kilometre kadar uzaktaki bazı evler de yıkılmıştır.

Karın kapattığı yollar

Cumartesi günü kurtarma ekipleri bel hizasına çıkan karda ilerlemeye çalışır. Kar, kaya düşmeleri ve çığlar dar dağ yollarının bir kısmını tamamen kapatmıştır. En çok etkilenen köylerde sağlık tesisi yoktur; yetkililere göre en yakın hastane en az 80 kilometre uzaklıktaki Çitral'dedir. Edhi, AP'ye kaç kişinin öldüğünü ya da yaralandığını bilmediklerini, sıcak giysi, battaniye ve ilaç gönderdiklerini söyler. Ona göre asıl sorun, "ulaşım"dır.

Ölü sayısı gün gün değişir. Cuma günü ajanslar en az 109 ölü bildirir. Cumartesi resmî sayı 164'tür, ama yetkililer bunun en az 300 olduğunu söyler. UNDRO'nun 3 Şubat tarihli raporundaki ilk resmî Pakistan rakamı 181 ölü, 502 yaralı, 2.385 tamamen yıkılmış evdir. 5 Şubat'ta sayı 300'ün üzerine çıkar. Malakand bölümünün tamamı kar altındadır; yukarı Çitral, Dir ve Kohistan'a ulaşılamaz. Tokyo ekibine göre bu belirsizlik başlangıçta tahminlerin yüksek tutulmasına yol açar.

Başbakan helikopterle bölgede

Başbakan Nevaz Şerif, depremden bir gün sonra, 2 Şubat'ta askerî helikopterle Çitral'deki Arandu'ya ve Bajaur'daki Çauttera'ya gider. Ölen her kişi için 20 bin rupi, yaralı için 4 bin, yıkılan ev için 25 bin, hasarlı ev için 2 bin ve ölen her büyükbaş hayvan için 600 rupi tazminat açıklar. Tokyo ekibinin karşılaştırmasıyla o yıllarda bir üniversite mezununun aylık maaşı yaklaşık 2.500 rupidir.

Hükümet, kabine sekreterliği bünyesinde bir acil yardım birimi ve depremzedeler için bir yardım fonu kurar. Peşaver'de eyalet düzeyinde bir acil durum merkezi oluşturulur, bölüm ve ilçe afet birimleri yeniden çalıştırılır. Yollar kapalı olduğu için yardım malzemesi uçakla Çitral'e taşınır; bazı yerlere havadan atılır. İlk yardım ancak 24 saat sonra, o da yalnız Swat ve Buner'e ulaşır.

Afganistan'dan gelmeyen haber

Merkez üssü Afganistan'dadır, ama oradan çok az bilgi çıkar. Kabul radyosu cuma gecesi depremin beş kişiyi öldürdüğünü, düzinelerce evi yıktığını ve bazı devlet binalarına zarar verdiğini bildirir. Ertesi gün kayıplardan hiç söz etmez; yalnızca Cumhurbaşkanı Necibullah'ın Pakistan Cumhurbaşkanı Gulam İshak Han'a başsağlığı mesajı gönderdiğini duyurur.

Tokyo ekibinin raporuna göre Afgan hükümeti depremden hemen sonra 1.000 kişinin öldüğünü söyleyen bir açıklama yapar, ama bu rakam doğrulanmaz ve sonrasında konu basında hiç yer almaz. İç savaş yüzünden kimse bölgeye gidip sayım yapamaz. NOAA'nın kaydında Afganistan'da etkilenen yerler Bedahşan, Bağlan, Lağman ve Nangarhar olarak geçer. NOAA'nın aktardığı bir kaynak Kunar, Nangarhar ve Bedahşan'da 200 ile 400 arasında ölü tahmin eder; ABD'nin dış afet yardım ofisi OFDA ile afet veritabanı CRED ise Afganistan için 545 ölü ve 26 milyon dolar hasar verir.

Kaç kişi öldü?

Bu depremin bilançosu, farklı kaynaklardaki rakamların bir araya getirilmesiyle oluşur. NOAA, Afganistan'daki 545 ölüyü Pakistan'daki yaklaşık 300 ölüyle toplayarak 848 ölü kaydeder; depremin "yaklaşık 850 ölü" diye anılması buradan gelir. Pakistan için UNDRO'nun 12 Şubat raporu 300 ölü, 574 yaralı, 5.983 yıkılmış ve 34.951 hasarlı ev verir. Tokyo Üniversitesi ekibinin raporundaki ilçe ilçe tablo ise 181 ölü, 741 yaralı, 5.187 yıkılmış ve 79.990 hasarlı ev, 5.302 ölü hayvan gösterir. En çok ölü Bajaur'dadır (38), onu Buner (36), Dir (26) ve Çitral (24) izler. Bu tabloya Afgan mültecilerin kayıpları dahil değildir, çünkü onların işleri uluslararası kuruluşlarca yürütülmektedir.

Yani Pakistan için 181 ile 300 arasında, Afganistan için birkaç kişiden 1.000'e uzanan rakamlar vardır. Afganistan'daki gerçek sayı muhtemelen hiçbir zaman bilinmeyecektir.

Yardım ve yeniden yapım

4 Şubat'ta yabancı büyükelçiliklerle bir koordinasyon toplantısı yapılır. Pakistan hükümetinin isteği üzerine UNDRO 5 Şubat'ta uluslararası yardım çağrısı yapar. En acil ihtiyaçlar battaniye, çadır, yiyecek, ilaç ve giysidir. Yerel piyasada ve devlet depolarında battaniye ve çadır kalmamıştır; açığı önce Japonya, Suudi Arabistan ve İngiltere'nin gönderdiği malzemeler kapatır. Suudi Arabistan ilaç, battaniye, 5 bin şilte ve pirinç gönderir. Dünya Gıda Programı 600 ton buğday, BM Mülteciler Yüksek Komiserliği 500 çadır verir. Edhi Vakfı çadır ve üç ambulans yollar. Malzemeler dağıtılmadan önce Peşaver'de toplanır.

Hava, yardımın da hasar tespitinin de önündeki en büyük engeldir. UNDRO 8 Şubat'ta bölgedeki hava koşullarının hem değerlendirmeyi hem de havadan taşımayı çok zorlaştırdığını yazar. 26 Şubat'ta BM ekibi Swat ve Buner'i helikopterle ve karadan dolaşır. Ekibe göre bu ilçelerde acil dönem bitmiştir; evsiz kalanların çoğu akrabalarının yanına ya da okullara yerleşmiştir.

Deprem bittiğinde hasar bitmez. Ağır yara alan evlerin bir kısmı, bir ay sonra başlayıp iki ay süren yağmurlarda çöker. Buner'in güneyinde yerden su çıkar, zemin oturur, yollar çöker. Tokyo ekibi nisan sonunda geldiğinde yıkılan evlerin çoğu yeniden yapılmış ya da onarılmıştır.

Neyi değiştirdi

UNDRO'nun son raporu iki dersi açıkça yazar: yardım malzemesinin önceden depolanması ve etkili bir idari yapı gerekir; yeniden yapımda geleneksel evlerin depreme daha dayanıklı hâle getirilmesi şarttır. Tokyo ekibi de aynı sonuca varır. Ölümlerin çoğu, mühendislik hizmeti görmemiş çamur ve taş evlerin çökmesinden kaynaklanır. Ekip, bölge halkının yakın geçmişte ağır bir deprem görmediğini, dayanıklı yapım konusunda bilgisiz olduğunu yazar. Köşe takviyesi ve hatıl gibi ucuz önlemler önerir. Ayrıca yiyecek, ilaç ve çadırın kalıcı stok olarak tutulmasını, sağlam binaların acil durum merkezi seçilmesini ve yerel halkın kurtarmacı ve sağlıkçı olarak eğitilmesini önerir.

On dört yıl sonra, 8 Ekim 2005'te Pakistan'ın kuzeyini vuran Keşmir depreminde 87 binden fazla kişi öldü; bunların 19 bini çöken okullardaki öğrenci ve öğretmenlerdi, 26 bini heyelanlarda hayatını kaybetti.

Bugün

Hindukuş'un derinlerindeki levha batmaya devam ediyor ve büyük depremler aralıklarla geri geliyor. 26 Ekim 2015'te aynı bölgede, 231 kilometre derinlikte 7,5 büyüklüğünde bir deprem oldu; çoğu Pakistan'da en az 399 kişi öldü. Çitral'i kışın dünyadan koparan Lowari Geçidi'nin altına açılan tünel, 2018 sonunda günde en az on saat araç trafiğine açık hâle geldi. Arandu ise hâlâ Afganistan'ın Kunar iliyle sınırda, küçük bir vadi. 1991'de yerle bir olan köyler yeniden kuruldu.

Kaynaklar

• Fatima, M., Yamazaki, F. ve Konagai, K. (1992). Site investigation after Hindukush earthquake on February 1, 1991 and its evaluation to earthquake resistant structures. Bulletin of ERS, No. 25, Tokyo Üniversitesi.
• UNDRO, Afghanistan/Pakistan Earthquake Feb 1991, Situation Reports 1-6 (1-26 Şubat 1991), ReliefWeb.
• Associated Press, "Quake Kills at Least 109 in Pakistan", Los Angeles Times, 2 Şubat 1991.
• Associated Press, "Rescuers search for survivors of Pakistan earthquake", Roanoke Times, 3 Şubat 1991.
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay 5274.
• Zhan, Z. ve Kanamori, H. (2016). Recurring large deep earthquakes in Hindu Kush driven by a sinking slab. Geophysical Research Letters, 43(14).
• Vikipedi (İngilizce, Farsça, Rusça), 1991 Hindu Kush earthquake; Soviet withdrawal from Afghanistan; Lowari Pass; Lowari Tunnel; October 2015 Hindu Kush earthquake; 2005 Kashmir earthquake (başlangıç kaynağı)