2002 Nahrin Depremi: Savaştan Yeni Çıkan Afganistan'ın İlk Büyük Afeti

25 Mart 2002, pazartesi akşamı. Kuzey Afganistan'da, Hindukuş'un eteğindeki Nahrin'de akşam yemeği saati. Taliban'ın düşüşünün üzerinden dört ay geçmiş, ülkeyi Kabil'deki geçici yönetim idare etmeye çalışıyor. Saat 19.26'da yer, kerpiç evlerin altında yalnızca birkaç kilometre derinde kırılıyor. Birkaç saniye içinde eski çarşı kasabası toz yığınına dönüyor.

Depremden önce

Nahrin, Bağlan vilayetinin doğusunda, dağlarla çevrili bir vadide kurulu bir ilçe merkezidir. Reuters'ın aktardığına göre kasabada yaklaşık 10 bin kişi yaşar. İlçenin nüfusu daha kalabalıktır; 2004 tahminlerine göre halkın yüzde 60'ı Tacik, yüzde 35'i Peştun, yüzde 5'i Özbek'tir. Evlerin çoğu kerpiç, saman ve ahşap kirişle yapılmıştır.

Kasaba birkaç ay öncesine kadar savaşın ortasındadır. Nahrin, iktidardaki Taliban ile muhalif Kuzey İttifakı arasındaki cephe hattında yer almıştır. Mayın temizleme kuruluşu HALO Trust'a göre Kuzey İttifakı, kasabaya giden yollara yüzlerce tanksavar mayını döşemiştir.

Bölge aynı zamanda kuraklık kuşağındadır. BM'ye göre Nahrin ve çevresi dört yıldır gıda sıkıntısı çekmektedir. Aralık 2001'de kurulan geçici yönetimin başında Hamid Karzai vardır; Kabil'de BM'nin uluslararası güvenlik gücü ISAF görev yapmaktadır.

Yer o kış zaten huzursuzdur. 3 Mart'ta Hindukuş'un altında, 200 kilometreden derinde 7,4 büyüklüğünde bir deprem olmuş; Samangan vilayetinde bir yamacın çökmesiyle en az 150 kişi ölmüştür. Hindukuş, Hint ve Avrasya levhalarının çarpıştığı geniş kuşağın içindedir; derin depremler burada düzenli olarak tekrarlanır.

Pazartesi akşamı, 19.26

Deprem yerel saatle 19.26'da gelir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) büyüklüğü 6,1 olarak verir ve merkez üssünü Nahrin'in yaklaşık 16 kilometre doğusuna, 8 kilometre derinliğe koyar. Uluslararası Sismoloji Merkezi derinliği 33 kilometre olarak hesaplar. Dönemin haberleri büyüklüğü 5,8 ile 6,0 arasında yazar.

3 Mart'taki derin depremin aksine bu kırılma yüzeye yakındır; bu yüzden büyüklüğü daha küçük olsa da yıkımı çok daha büyüktür. Sarsıntı Kabil'de ve Mezar-ı Şerif'te kuvvetli, Pakistan'da İslamabad ile Peşaver'de ve Tacikistan'ın başkenti Duşanbe'de hafif hissedilir.

Sağ kalanlar o anı sonradan Radio Free Europe muhabirlerine anlatır. Üç çocuğunu kaybeden Bahadur, dünyanın birden titremeye başladığını, yere savrulduklarını ve üstlerine molozun yağdığını söyler. 25 yaşındaki Abdel Hamid ise kaçmak istediklerini ama hiçbir şey yapamadıklarını, sarsıntının "dakikalarca" sürdüğünü anlatır.

Karanlıkta Nahrin

Deprem akşam karanlığına denk gelir. Hayatta kalan Ghulam Sakhi, enkazın altında canlı kalanların ağlayarak yardım istediğini hatırlar.

Gece boyunca artçılar sürer. Halk evlerden kaçıp tepelere çıkar. Kasabaya giden yollar zaten mayınlıdır; üç yoldan ikisi heyelanla kapanmıştır. Çevre köylere ulaşmak neredeyse imkânsızdır.

Afgan Savunma Bakanlığı sözcüsü Mira Jan ertesi gün, sarsıntıların "aşağı yukarı iki saatte bir" sürdüğünü ve bölgeye henüz hiçbir yardım ulaştırılamadığını söyler. Su ve Doğal Kaynaklar Bakanı Hacı Mangal Hüseyin ise yıkımın Bağlan'ın doğusunda, özellikle Nahrin ilçesinde yoğunlaştığını açıklar. Bazı gazeteler depremi 26 Mart tarihiyle verir; kataloglara göre doğru tarih 25 Mart akşamıdır.

Sabah: düzlenmiş kasaba

26 Mart sabahı gerçek tablo ortaya çıkmaya başlar. Nahrin'in kerpiç evlerden oluşan eski kasabası neredeyse tamamen yerle bir olmuştur. Helikopterle yapılan ilk değerlendirmeye göre kasabadaki evlerin yaklaşık yüzde 90'ı hasarlıdır. Sonraki saha çalışmaları, kasabanın 15 kilometrelik çevresindeki evlerin en az yüzde 90'ının hasar gördüğünü, dörtte birinin tamamen yıkıldığını gösterir. Jeologlar Robert Yeats ve Christopher Madden, Nahrin vadisinde sarsıntı şiddetinin VII'ye ulaştığı 40'tan fazla yer saptar.

Ölü sayısı ilk günlerde hızla değişir. Geçici yönetim 26 Mart'ta yaklaşık 1.800 ölü, 4 bin yaralı ve barınaksız kalan 20 bin kişi bildirir; BM mülteci ajansı UNHCR'nin sözcüsü Muhammed Nadir de kesin rakamın belli olmadığını, ama yönetime göre 1.800'den fazla kişinin öldüğünü söyler. Afgan yetkililer bir ara sayının 5 bine ulaşabileceğini, daha sonra 2 bin olduğunu açıklar.

BM'nin rakamları daha düşüktür. BM İnsani İşler Koordinasyon Ofisi'nden Kevin Kennedy 27 Mart'ta 600 ölümün doğrulandığını, sayının "800 ile 1.200 arasına" çıkmasının beklendiğini söyler. 28 Mart'ta yardım kuruluşları yaklaşık 800 ölüyü doğrulamıştır. BM'nin sonraki tahmini 1.200 civarındadır. Kesin sayı hiçbir zaman bilinmez; ülkede nüfus kaydı yoktur, köylerin çoğuna günlerce ulaşılamaz. Yaralı sayısı kaynağa göre 4 bin ile 7 bin arasında verilir. Yaralıların bir kısmı helikopterle Bağlan ve Pul-i Humri'ye taşınır.

Karzai bölgede

Hamid Karzai, depremi duyunca Türkiye'ye yapacağı ziyareti iptal eder. BM Genel Sekreteri Kofi Annan o sırada Londra'dadır; Kabil'deki BM misyonuna mümkün olan her yardımı yapma talimatı verir. Annan'ın Afganistan yardımcı özel temsilcisi Nigel Fisher, geçici yönetim, BM ajansları, yardım kuruluşları ve bağışçılarla acil toplantı yapar. BM Güvenlik Konseyi adına dönem başkanı Norveç Dışişleri Bakanı Jan Petersen taziye bildirir.

27 Mart'ta Karzai, bakanları ve Nigel Fisher'la birlikte Nahrin'e gelir. Birkaç saat süren ziyaret sırasında üç kuvvetli artçı sarsıntı olur; BM haberine göre heyettekiler tedirginlikle Karzai'nin çevresinde toplanır. O gün öğleden sonra 13.22'de 5,6 büyüklüğünde bir artçı vadide yeni heyelanlar ve kaya düşmeleri tetikler. Reuters'a göre küçük sarsıntılar 10-15 dakikada bir tekrarlanır.

Karzai, yıkılmış çarşı kasabasında hayatta kalanlara yardım için mümkün olan her şeyin yapıldığını söyler. Reuters muhabirinin aktardığına göre ağlayan bir kadın, ülkenin yeni liderinin elini öpmek için ona doğru koşar. Heyet yardım için üç öncelikli bölge belirler: Pencşir Vadisi, Lakankhel ve Burkha'da toplam 25 köy. 28 Mart perşembe günü Afganistan, Bağlan'daki kurbanlar için yas günü ilan eder.

Enkazdan sesler

Reuters muhabirleri, insanların enkazı çıplak elleriyle kazdığını yazar; birini canlı bulma umuduyla kazılan yerlerden çoğunlukla ceset çıkar.

Bahadur'un 4 ile 14 yaşları arasındaki üç çocuğu enkazın altında ölür. Hüseyin Sıddıki de üç çocuğunu kaybeder; haftalar sonra yıkılan evinin molozları arasına kurulmuş bir UNHCR çadırında yaşamaktadır. Ghulam Sakhi'nin hatırladığı ilk gece, enkaz altından gelen yardım çağrılarıyla geçer.

Yerinden olanlar kasabaya geri dönmekten korkar. Amerika'nın Sesi'nin 29 Mart tarihli haberine göre tahminen 20 bin kişi Nahrin'in dışındaki tepelerde, açıkta, dondurucu soğukta beklemektedir.

Çadırlar, mayınlar ve komutanlar

Yardım iki yoldan gelir: Mezar-ı Şerif'ten karayoluyla iki ila dört saatte, Kabil'den helikopterle. 26 Mart'ta ISAF'ın bir helikopteri, biri BM İnsani İşler Ofisi'nden, ikisi UNICEF'ten üç BM görevlisini bölgeye götürür; aynı akşam geri dönerler. İlk konvoylar 2 binden fazla çadır ve battaniye taşır. Afgan Kızılay Derneği'nin seyyar sağlık birimi 26 Mart'ta Nahrin'e ulaşır; dernek 7 binden fazla çadır ve 23 binden fazla battaniye göndermeye hazırlanır.

ABD Büyükelçisi Robert Finn afet ilan eder. Bagram üssünden kalkan iki CH-47 Chinook helikopteri ilaç, su ve acil malzeme taşır; ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı, Fransız yardım kuruluşu ACTED aracılığıyla geçici yönetime 25 bin dolar verir. Rusya sahra hastanesi malzemesiyle bir konvoy yollar. 29 Mart cuma günü ISAF'ın 36 kamyonluk konvoyu Kabil'den Nahrin'e ulaşır; aralarında beş doktor ve 20 sağlık görevlisi bulunan 100'ü aşkın Alman, Hollandalı ve Danimarkalı asker seyyar hastane kurar.

BM'ye göre Dünya Gıda Programı bölgeye üç aya yetecek 552 ton gıda ulaştırır; yardım kuruluşları toplam 15 bin çadır ve 100 bin battaniye dağıtır. 28 Mart'a kadar 9 bin aileye çadır ve battaniye verilmiştir. Sınır Tanımayan Doktorlar 500, İsveç Afganistan Komitesi 400 yaralıyı tedavi eder. Yaklaşık 20 bin aile, yani 100 bine yakın kişi depremden etkilenmiştir.

Konvoyları kapanan yollar, mayın tehlikesi ve kötü hava yavaşlatır. Bir sorun daha çıkar: Radio Free Europe'un haberine göre bazı yerel Kuzey İttifakı komutanları yardım malzemesine el koyar. Dükkânı yıkılan Javed, komutanların aldıkları malzemeyi "kesinlikle" sattığını söyler ve yardımın doğrudan halka verilmesini ister. ACTED sözcüsü Shareen Zaghow, yerel komutanların denetlenmediğini, korkan personelin malzemeyi teslim ettiğini anlatır. BM sözcüsü Stephanie Bunker olayın soruşturulduğunu, ama kaybolan malzemenin geri alınmasının zor olduğunu söyler. BM'nin baş sözcüsü Manoel de Almeida e Silva yaşananı dünyanın her yerinde görülebilecek bir "insan doğası" meselesi olarak niteler.

12 Nisan: Doabi

Bölge toparlanmaya çalışırken 12 Nisan cuma sabahı yeni bir deprem gelir. Büyüklüğü Pakistanlı sismologlara göre 5,6, Strazburg'daki gözlemevine göre 5,8'dir; sonraki kataloglarda 5,9'dur. Bu kez en ağır hasar Nahrin'e yaklaşık yarım saat uzaklıktaki Doabi köyündedir.

ACTED çalışanı Hugues Belloc, AFP'ye Doabi'de 100'den fazla kişinin öldüğünü ya da yaralandığını, bazılarının hâlâ enkaz altında olduğunu söyler. Amerika'nın Sesi aynı gün en az 27 ölü ve yaklaşık 100 yaralı bildirir. Sonraki derlemelere göre bu depremde 50 kişi ölür, 150 kişi yaralanır; ölenlerin yüzde 80'i çocuktur ve 40'ı Doabi'dendir. BM sözcüsü Peter Maxwell, AFP'ye birçok yardım kuruluşunun hâlâ Nahrin'de olduğunu ve yeni müdahalenin oradan ve Pul-i Humri'den yürütülebileceğini söyler.

Neyi değiştirdi

Nahrin depremi, savaştan yeni çıkan Afganistan'ın ilk büyük doğal afetidir. Geçici yönetim, BM misyonu, ISAF, ABD önderliğindeki koalisyon ve onlarca yardım kuruluşu ilk kez aynı felakette birlikte çalışır; BM'nin aktardığına göre 21 kuruluş malzeme dağıtır.

Deprem, iki dersi açıkça gösterir. Birincisi yapıdır: 6 büyüklüğünde, sığ bir deprem kerpiç evlerden oluşan bir kasabayı düzleyebilir; kaynaklar yüksek ölü sayısını doğrudan yapı kalitesine bağlar. İkincisi yönetimdir: mayınlı yollar, kayıt dışı nüfus ve yardımı denetimsiz silahlı gruplara kaptırma riski, rakamların bile netleşmesini engeller. 1.200 ile 2 bin arasında gidip gelen ölü sayısı bugün hâlâ tek bir rakama bağlanamaz.

Bugün

Nahrin ilçesinin nüfusu 2014 verilerine göre 107 bini aşar. Hindukuş'un altındaki deprem kuşağı ise sessiz değildir: Afganistan'da sonraki yıllarda da kırsal kesimdeki kerpiç köyleri yıkan depremler tekrarlanır. Nahrin'in 2002 baharında yaşadığı, ülkenin her yerinde yeniden yaşanabilecek bir hikâyedir.

Kaynaklar

• BM Haber Merkezi, "In wake of devastating Afghan earthquake, UN rushes in to assess damage, bring aid" (26 Mart 2002) ve "UN brings aid to quake-stricken parts of Afghanistan; Karzai visits epicentre" (27 Mart 2002)
• BM Genel Sekreterlik sözcüsü günlük brifingi, 26 Mart 2002 (GlobalSecurity.org arşivi)
• Radio Free Europe/Radio Liberty, Nahrin depremi haberleri (Mart 2002): ilk ölü tahminleri, hayatta kalanların anlatımları, yardım malzemesine el konması
• Reuters, "Afghans dig with bare hands for quake survivors" (27-28 Mart 2002, islamweb.net arşivi)
• The Tribune (Chandigarh), Afgan depremi haberi, 27 Mart 2002
• Amerika'nın Sesi (VOA), 29 Mart ve 12 Nisan 2002 haberleri
• Tehran Times / AFP, "More than 100 killed or injured in new Afghan quake", 13 Nisan 2002
• ABD Dışişleri Bakanlığı Uluslararası Bilgi Programları, Bağlan depremine ABD yardımı, 27 Mart 2002
• USGS deprem kataloğu; Amateur Seismic Centre (Pune), "M6.1 Nahrin Earthquake, 2002"
• Yeats, R. B. ve Madden, C. (2002). Damage from the Nahrin, Afghanistan earthquake of 25 March 2002. Seismological Research Letters, 73(3) (ASC'de aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce), 2002 Hindu Kush earthquakes ve Nahrin District (başlangıç kaynağı)