1974 Pattan Depremi: İndus Boğazında Kapanan Yol

28 Aralık 1974, cumartesi. Kuzey Pakistan'da İndus Nehri'nin dar bir boğazdan aktığı Kohistan'da kış başlamış, akşam yaklaşıyor. Dik yamaçların dibinde, nehir kıyısına dizilmiş taş evlerde aileler sobanın başında. Saat 17.11'de yer sallanıyor. Evler çöküyor, yukarıdan kayalar ve toprak iniyor, vadiye giden tek yol kapanıyor. Resmî rakama göre 5.300 kişi ölüyor. Merkezdeki Pattan köyü neredeyse tamamen yok oluyor.

İndus boğazında bir kış

Kohistan "dağlar ülkesi" demektir ve adını hak eder: düzlük neredeyse yoktur. İndus Nehri bölgeyi ortadan ikiye böler. Doğu yakası Hazara Kohistanı, batı yakası Swat Kohistanı olarak bilinir. Batı yakası 1969'a kadar Swat Prensliği'nin yönetimindedir; o yıl prenslik kaldırılır ve bölge Kuzeybatı Sınır Eyaleti'ne bağlanır. İki yaka 1974'te hâlâ ayrı yönetilir; Kohistan adlı tek bir ilçe ancak 1976'da kurulacaktır.

Halkın büyük kısmı nehirlerin kıyısında yaşar. Vadiler dar, duvarları diktir; köyler yamaçların dibine sıkışmıştır. Evlerin duvarları dere yataklarından toplanan yuvarlak taşlarla örülür, kalınlıkları 60 ile 90 santimetre arasındadır. Damlar ahşaptır, üstü taş ve toprakla örtülür. Bu ağır damlar soğuğa karşı iyi korur, ama sarsıntıda içerideki insanların üzerine çöker.

Kışlar serttir. Bölgede bol kar yağar, sıcaklık çoğu zaman sıfırın altına iner. Geçim mısır, buğday, pirinç ve baklagillerle sağlanır.

Vadinin içinden bir yol geçmektedir. Pakistan ile Çin'i birbirine bağlayacak Karakurum Yolu'nun yapımı 1962'de başlamıştır ve henüz bitmemiştir. Pakistan tarafında işi ordunun istihkâm birlikleri yürütür. 1974'te yol, İndus vadisi boyunca uzanan bir ya da iki şeritli bir çakıl yoldur. Yapımı sırasında yüzlerce işçi heyelanlarda ve düşerek ölmüştür. Güneyde, nehrin aşağısında, dünyanın en büyük toprak dolgu barajı olacak Tarbela'nın inşaatı sürmektedir.

Bu toprakların depremleri eskidir. Büyük İskender'in MÖ 327'de Swat seferine eşlik eden tarihçiler, bu bölgede depremlerin nehir yataklarını bile değiştirdiğini not eder. İskender'in ulaştığı Aornos kalesi, bugünkü Besham'ın yaklaşık 20 kilometre yakınındadır. Ama 1974'te yaşayanların hafızasında böyle bir felaket yoktur. Depremden sonra bölgeye giden Amerikalı sismolog Wayne Pennington, 2005'te o günleri anlatırken herkesin "burada böyle şey olmaz" dediğini hatırlayacaktır.

Akşam saat 17.11

Deprem 28 Aralık 1974 cumartesi günü, Greenwich saatiyle 12.11'de, yerel saatle akşamüstü 17.11'de gelir. Kayıtlara göre büyüklüğü yüzey dalgası ölçeğinde 6,2'dir; ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) cisim dalgası ölçümü 6,0 verir. Odak derinliği yaklaşık 22 kilometredir; yani deprem sığdır ve enerjisi yüzeye yakın bir yerde açığa çıkar. Merkez üssü, İndus'un Kohistan'dan geçtiği kesimde, kabaca 35,1 derece kuzey ve 72,9 derece doğuda hesaplanır.

Sarsıntı İndus vadisinde yaklaşık 2.600 kilometrekarelik bir alanı etkiler. Batıda, Afganistan'ın başkenti Kabil'de bile hissedilir. Ana depremin ardından çok sayıda artçı sarsıntı gelir. Pennington'un sonradan anlattığına göre, günlerce süren artçıların bir kısmını köpekler önceden sezmiş, havlayarak insanları uyarmıştır.

Yamaçlardan inen kayalar

Yıkımın büyük kısmını sarsıntının kendisi değil, dağlar yapar. Dik vadi duvarlarından kopan sayısız kaya ve toprak kütlesi aşağıya, nehir kıyısındaki köylerin üzerine yuvarlanır. Taş duvarlar çatlar, toprak örtülü ağır damlar odaların içine çöker. Pennington 2005'te bu evler için "Binalar adeta yıkılmak için tasarlanmış" diyecektir; Michigan Teknoloji Üniversitesi'nin açıklamasında yer alan sözü, insanların büyük kısmının kendi evlerinin altında kaldığını anlatır.

En ağır darbeyi Pattan alır. İndus'un kıyısındaki köy neredeyse tamamen yıkılır; USGS kayıtlarına göre çevresindeki mezralar da yerle bir olur. Akşam olurken, kışın ortasında, evini kaybeden aileler açıkta kalır. Resmî tahminlere göre 4.400 ev yıkılır.

Vadiye giriş-çıkış sağlayan tek yol da kapanır. Heyelanlar ve kaya düşmeleri ana yolu yaklaşık 40 kilometre boyunca tıkar. Yapımı sürmekte olan Karakurum Yolu kullanılamaz hâle gelir. Bölge, kara yoluyla dış dünyadan kopmuştur.

Besham'dan Pattan'a helikopterler

İlk müdahaleyi, yolun yapımında ve bakımında çalışan ordu istihkâm birlikleri yapar. Bölgede zaten bulunan bu birlikler hızla bir yardım düzeni kurar. Yol kullanılamadığı için yardım havadan taşınır: helikopterler, yolun hâlâ açık olduğu son nokta olan Besham'dan Pattan'a malzeme götürür. Pattan'da bir sahra hastanesi kampı kurulur. Yaralıların sayısı yaklaşık 17 bindir.

O günlerde Malakand Tümeni'nin yardım komiseri Jamshed Burki'dir. Burki'nin üstlerine bildirdiği dağıtım listesi, ihtiyacın ne olduğunu gösterir: 1.239 battaniye, binlerce parça kışlık giysi, yaklaşık 14,5 ton ilaç, 169 tonu aşan un, şeker, çay, süt tozu, nohut, tuz ve yağ. Kış ortasında evsiz kalan bir dağ halkı için battaniye ve sıcak giysi ekmek kadar önemlidir.

Depremden dört gün sonra, 1 Ocak 1975'te, ilk bilimsel inceleme ekibi bölgeye ulaşır. Ekip, aşağı vadideki Tarbela Barajı şantiyesinden gelir; içinde sismolog Wayne Pennington da vardır. Ocak ayının ilerleyen günlerinde ikinci bir ekip gelir: deprem mühendisliğinin önde gelen adlarından Nicholas Ambraseys ile G. Lensen ve A. Moinfar. Bu ekip UNESCO adına, Pakistan hükümeti için bir rapor hazırlayacaktır.

Ana yol 13 Ocak 1975'te yeniden açılır. O güne kadar, yani iki haftadan uzun bir süre, acil yardımın büyük kısmı helikopterlerle taşınır.

Bhutto'nun çağrısı

Pakistan'ın başbakanı Zülfikar Ali Bhutto'dur. Bhutto dünyaya yardım çağrısı yapar. Birçok ülke bölge halkı için para ve malzeme gönderir.

O kış bir üniversite ekibiyle yardım için dağlara giden fizikçi Pervez Hoodbhoy, otuz bir yıl sonra, 2005 Keşmir depreminin ardından yazdığı bir yazıda o günleri hatırlar. Hoodbhoy'a göre Bhutto, yıkılan Besham kasabasına helikopterle kısa, sembolik bir ziyaret yapmış ve yeniden yapılanma için büyük sözler vermiştir. Hoodbhoy, yurt dışından gelen yardım paralarının önemli bir kısmının nereye harcandığının belli olmadığını da yazar. Bu iddia onun kişisel tanıklığına ve duyduklarına dayanır; elimizdeki resmî kaynaklarda doğrulanmış değildir.

Kaç kişi öldü?

Pakistan hükümetinin resmî tahmini 5.300 ölü, yaklaşık 17 bin yaralıdır. Depremden etkilenenlerin sayısı 97 bin olarak verilir. USGS bu rakamlarla 1974'ü "yılın en yıkıcı depremi" diye kaydeder. NOAA'nın deprem veritabanı da 5.300 ölü ve 17 bin yaralı rakamını kullanır; maddi hasarı yaklaşık 3,3 milyon dolar olarak gösterir.

Ama tanıkların hatırladıkları rakamlar birbirini tutmaz. Pervez Hoodbhoy 2005'teki yazısında yaklaşık 10 bin kişinin öldüğünü yazar; aynı yazıda depremin tarihini de 25 Aralık olarak verir, oysa bütün kataloglar 28 Aralık der. Depremden dört gün sonra bölgeye giren Wayne Pennington ise 2005'te ölü sayısının "yaklaşık bin" olduğunu söyler. Uzak, ulaşılmaz dağ köylerinde, kayıtların eksik tutulduğu bir dönemde gerçek sayının ne olduğu kesin olarak bilinmemektedir. Bu yazıda resmî rakam olan 5.300 esas alınmıştır.

Büyüklük konusunda da bir karışıklık vardır. Bazı Pakistan gazeteleri, yıllar sonra yayımladıkları deprem listelerinde bu depremi Richter ölçeğine göre 7,4 olarak verir. Bilimsel kataloglar ise 6,0 ile 6,2 arasında bir büyüklükte birleşir. Depremin bazı listelerde "Hunza depremi" diye anılması da yanıltıcıdır: hesaplanan merkez üssü çok daha güneyde, Kohistan'ın içindedir.

Neyi değiştirdi

Pattan depremi, Karakurum'un dar vadilerinde bir depremin neler yapabileceğini gösterir. Asıl öldürücü olan, dik yamaçlardan inen kaya ve toprak kütleleriyle ağır damlı taş evlerin birleşimidir. Tek bir yolun kapanmasının koca bir bölgeyi dünyadan nasıl kopardığı da görülür.

Deprem bilim dünyasının da ilgisini çeker. Ambraseys, Lensen ve Moinfar'ın raporu 1975'te UNESCO tarafından yayımlanır; saha gözlemleri 1981'de Pennington'un katkısıyla bir makale olarak basılır. Aynı yıl Umesh Chandra depremi oluşturan fayın mekanizmasını inceler. 1983'te James Jackson ve Graham Yielding, Pattan depremini 1972 Hamran ve 1981 Darel depremleriyle birlikte ele alarak Kohistan'ın deprem davranışını anlamaya çalışır.

Deprem yeniden yapılanmayı da gündeme getirir. 1974 depreminden sonra Kohistan Kalkınma Kurulu, iç vadileri Karakurum Yolu'na bağlayan çok sayıda bağlantı yolu yapar. Kurul daha sonra kapatılır ve yolların bakımı eyaletin bayındırlık dairesine geçer. Karakurum Yolu ise 1979'da tamamlanır, 1986'da halka açılır.

Evlerin yapılışı ise pek değişmez. Pennington 2005'te, otuz yıl sonra aynı bölgeye bakarken çok az şeyin değiştiğini söyleyecektir.

Bugün

8 Ekim 2005'te bu dağları bir deprem daha vurur. 7,6 büyüklüğündeki Keşmir depremi Pakistan'ın yakın tarihindeki en ağır felakettir; Kohistan da yeniden yapılanma programına alınan dokuz ilçeden biridir. Pattan'dan yalnız yedi yıl sonra, 12 Eylül 1981'de yakındaki Darel vadisinde 6,1 büyüklüğünde bir deprem daha olur; resmî rakama göre 220 kişi ölür, 3.387 ev yıkılır. Bölge on yıl içinde, 1972, 1974 ve 1981'de, üç sığ ve yıkıcı deprem yaşamıştır.

Pattan bugün Aşağı Kohistan ilçesinin merkezidir. Eski Kohistan ilçesi 2014'te ikiye bölünmüş, Pattan yeni ilçenin başkenti olmuştur. 2023 sayımına göre Pattan kazasında 126 bin kişi yaşar; halkın neredeyse tamamı İndus Kohistanicesi konuşur. İlçede okuma yazma oranı hâlâ yüzde 22 dolayındadır ve nüfusun tamamı kırsalda yaşar.

Karakurum Yolu artık asfalttır ve Çin sınırına kadar uzanır. Kuzeyde, Dasu yakınında İndus üzerinde büyük bir baraj yapılmaktadır. Dar vadi, yamaçlar ve nehir kıyısına dizilmiş evler ise yerindedir. 1974'te ölenlerin çoğunun adı hiçbir kayıtta yer almaz.

Kaynaklar

• Ambraseys, N., Lensen, G., Moinfar, A. ve Pennington, W. (1981). The Pattan (Pakistan) earthquake of 28 December 1974: field observations. Quarterly Journal of Engineering Geology, 14(1), 1-16 (giriş bölümü)
• Ambraseys, N., Lensen, G. ve Moinfar, A. (1975). Pakistan: The Pattan Earthquake of 28 December 1974. UNESCO, Paris (künye)
• USGS, Today in Earthquake History: 28 Aralık (Earthquake Information Bulletin, cilt 7 kaynaklı)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 4671
• Michigan Technological University, "Expert Available for Pakistan Earthquake" (Wayne Pennington ile ilgili açıklama), Newswise, 10 Ekim 2005
• Hoodbhoy, P. (2005). Deprem bölgesinden rapor (Z Magazine'den aktaran 3 Quarks Daily, 26 Ekim 2005)
• Earthquake Reconstruction and Rehabilitation Authority (ERRA), District Profile: Kohistan, Temmuz 2007
• Dawn, "Timeline of major earthquakes in Pakistan", 25 Eylül 2013 (büyüklük rakamı karşılaştırması için)
• Chandra, U. (1975). Fault-plane solution and tectonic implications of the Pattan, Pakistan earthquake of December 28, 1974. Tectonophysics, 28(3) (künye)
• Jackson, J. ve Yielding, G. (1983). The seismicity of Kohistan, Pakistan. Tectonophysics, 91 (künye)
• Vikipedi (İngilizce): 1974 Pattan earthquake, 1981 Darel Valley earthquake, Jamshed Burki, Karakoram Highway, Tarbela Dam, Swat (princely state), Lower Kohistan District, Pattan Tehsil (başlangıç kaynağı)