2005 Keşmir Depreminde Okullar ve Dağlar Çöktü

8 Ekim 2005, Cumartesi. Saat 08:50. Pakistan'ın kuzeyinde, Keşmir'in dağ vadilerinde Ramazan ayı. Sahurdan sonra uykuya dönmüş aileler, derse yeni başlamış öğrenciler, sabah işlerine koyulmuş kadınlar. Yirmi saniyede on binlerce okul, ev ve cami çökecek; dağlar vadilere akacak. Ardından Himalayalar'ın kışı gelecek.

Depremden önce

Azad Keşmir'in başkenti Muzaffarabad, Neelum ve Jhelum nehirlerinin birleştiği yerde kurulmuştur. Kuzeyindeki Balakot, Kunhar Nehri'nin vadisinde, Kaghan vadisinin kapısıdır. Bölgenin köyleri, dik yamaçlara tutunmuş taş ve beton evlerden oluşur; köylerin çoğuna dar dağ yollarıyla ulaşılır.

Keşmir, Hint levhasının Avrasya levhasının altına daldığı çarpışma kuşağının üzerindedir. Bölge, aynı zamanda Hindistan ile Pakistan arasında bölünmüş, iki ülkenin askerlerinin karşı karşıya beklediği bir kontrol hattıyla ayrılmış bir topraktır.

08:50

Saat 08:50'de, Muzaffarabad yakınlarında, Patikka kasabasının yaklaşık 10 kilometre doğu-kuzeydoğusunda 7,6 büyüklüğünde deprem başlar. Himalaya Ana Bindirmesi'nin bir parçası kırılır; yeryüzünde 75 kilometrelik bir kırık açılır. Sarsıntı yaklaşık yirmi saniye sürer.

Okul günüdür. Öğrencilerin çoğu sınıftadır. Pakistan'da yaklaşık 19 bin öğrenci ve öğretmen, çöken okulların altında kalarak hayatını kaybeder. Garhi Habibullah'ta bir okulun çökmesiyle 403 öğrenci ölür.

Evlerde de ölüm hızlı gelir. Ramazan olduğu için pek çok kişi sahurdan sonra yeniden uyumuştur; kaçmak için çok az vakitleri olur. Kadınların payı ölenler arasında daha yüksektir: çoğu, sabah yemeğinden sonra evin içinde temizlik yapmaktadır.

Akan dağlar

Deprem binlerce heyelan tetikler. Dağların yamaçları köylerin, yolların ve nehirlerin üzerine çöker. Heyelanlar 26 bin kişinin ölümüne yol açar; ölümlerin yaklaşık üçte biri heyelanlardandır. Hattian Bala'da bir heyelan bin kadar kişinin ölümüne yol açar. Dev heyelanlardan biri vadiyi tıkayarak yeni bir göl oluşturur; Neelum Nehri'nin yatağı değişir.

Deprem merkezinin yakınındaki Jabri Kailash köyü tamamen yok olur; köyün 4 bin kişilik nüfusunun hepsinin öldüğü düşünülür. Balakot'ta binaların yaklaşık yüzde 90'ı moloz yığınına döner. Muzaffarabad'da neredeyse her bina ya yıkılır ya da hasar görür.

Aynı gün öğleden sonra 6,4 büyüklüğünde güçlü bir artçı deprem gelir.

Margalla Kuleleri

Deprem merkezinden uzakta, başkent İslamabad'da, Margalla Kuleleri konut kompleksinin 12 katlı bir bloğu çöker. Yaklaşık 200 kişi enkaz altında kalır. 78 kişi hayatını kaybeder, 107 kişi kurtarılır. İslamabad'daki bu tek bina, ilk saatlerde dünyanın gözlerini Pakistan'a çevirir; ama asıl felaket, telefon hatları kopmuş dağ vadilerindedir.

Kontrol hattının öte yanı

Hindistan'ın yönetimindeki Cammu ve Keşmir'de de 1.360 kişi hayatını kaybeder. Karnah'ta neredeyse bütün evler yıkılır, 514 kişi ölür. Uri'de 300'den fazla kişi ölür; bunların 54'ü çöken bir sınır karakolundaki askerlerdir. Afganistan'da da dört kişi hayatını kaybeder.

Kopuk vadiler

Muzaffarabad ve Balakot'ta elektrik şebekesi yok olmuştur; sabit telefon hatları tamamen kopmuştur. Heyelanlar yolları kapatır, köprüler yıkılır. Pek çok köye ancak yürüyerek ya da helikopterle ulaşılabilir.

Pakistan ordusunun sağlık, istihkâm ve havacılık birlikleri, piyade birlikleriyle birlikte kurtarma ve yardım çalışmalarının merkezindedir. Helikopterler uzak köyleri keşfeder, yardım taşır. Köylüler, kendi yakınlarını elleriyle kazarak çıkarır. Pakistan'ın dört bir yanından insanlar yardım toplar, evlerini depremzedelere açar.

Komşu Afganistan'daki ABD Deniz Piyadeleri ve Ordu helikopterleri, İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin Chinook helikopterleri ve Afgan ordusunun helikopterleri bölgeye yardım uçurur. Cumhurbaşkanı Pervez Müşerref, 15 Ekim'de Çaklala Hava Üssü'nde basına açıklama yapar.

Dünyanın yardımı

Dünyanın dört bir yanından 6 milyar doları aşan yardım gelir. Türkiye 150 milyon dolarlık yardım yapar, sağlık ekipleri ve yardım malzemesi taşıyan 30 uçak gönderir ve 70 bin kişilik çadır kentler kurar. Küba 2 binden fazla sağlık çalışanı gönderir ve 32 sahra hastanesi kurar. Suudi Arabistan, Çin ve pek çok ülke yardım ve kurtarma ekipleri gönderir.

Hindistan ile Pakistan arasındaki kontrol hattında, insani yardımın geçebilmesi için beş geçiş noktası açılır.

BM'nin İnsani Yardım Hava Servisi, helikopterlerle uzak köylere 28 bin ton yardım taşır. UNICEF 140 bin çocuğa okul çantası dağıtır ve 487 okulu yeniden açar.

Kış

Pakistan'da 3,5 milyondan fazla insan evsiz kalır. Himalayalar'da kış yaklaşmaktadır. Depremden sağ kurtulan pek çok kişi soğuktan ölür. Kalabalık kamplarda temiz su ve tuvalet yetersizdir; solunum yolu enfeksiyonları, ishal ve kızamık salgınları yayılır. Yardım kuruluşları kış gelmeden çadır, battaniye ve sıcak giysi dağıtmak için yarışır.

Pakistan hükümetinin Kasım 2005'teki resmî ölü sayısı 87.350'dir; bazı ilk tahminler 100 bini aşar. Yaklaşık 200 bin kişi yaralanır. Ocak 2010'da bile binlerce kişi hâlâ kayıptır. O ay, Muzaffarabad'ın kuzeyinde yol yapan bir şirket, depremde kaybolan 17 kişinin cesedinin bulunduğu bir minibüsü toprağın altından çıkarır.

Yeniden yapılanma

Dünya Bankası ve Asya Kalkınma Bankası, yeniden yapımın maliyetini 3,5 milyar dolar olarak hesaplar ve konut, eğitim ve sağlık alanlarında destek verir. Pakistan'da 780 binden fazla bina ağır hasar görmüş ya da yıkılmıştır; bunların 17 bini okuldur. Okullar, sağlık merkezleri ve evler yeniden yapılırken, yıllar boyunca pek çok aile geçici barınaklarda yaşar.

Depremzedeler arasında travma sonrası stres, depresyon ve kaygı bozuklukları yıllarca sürer; bölgede ruh sağlığı hizmetleri çok sınırlıdır.

Neyi değiştirdi

Keşmir depremi, Pakistan'da afet yönetiminin yeniden düzenlenmesine yol açtı; ülkede ulusal bir afet yönetimi yapısı kuruldu. Deprem, okul binalarının güvenliğinin ne kadar hayati olduğunu, binlerce öğrencinin hayatıyla gösterdi.

Deprem, Hindistan ile Pakistan arasında, kısa bir süre için de olsa, kontrol hattında geçiş noktaları açılmasını sağladı.

Bugün

Muzaffarabad ve Balakot yeniden yapıldı. Yıl dönümlerinde Pakistan'da deprem anılıyor ve o sabah ölen öğrenciler hatırlanıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Earthquake Engineering Research Institute (EERI), The Kashmir Earthquake of October 8, 2005: Impacts in Pakistan
• Pathier, E. ve diğ. (2006). Displacement field and slip distribution of the 2005 Kashmir earthquake from SAR imagery. Geophysical Research Letters, 33.
• NASA Earth Observatory, When The Earth Moved Kashmir
• Dawn, "Remembering Oct 8, 2005: The day the earth shook"
• Vikipedi (İngilizce), 2005 Kashmir earthquake (başlangıç kaynağı)