1498 Meiō Depremi: Gölü Denize Açan Dalga

Eylül 1498. Japonya otuz yıldır iç savaşın içinde. Pasifik kıyısında Ise'nin limanları gemilerle dolu, Hamana Gölü denizden ince bir kum seddiyle ayrılmış tatlı su gölü, Kamakura'da bronz Büyük Buda tepeden kıyıya bakıyor. Bir sabah, saat sekiz sularında, Nankai Çukuru boyunca deniz tabanı kırılıyor. Ardından gelen dalgalar kıyıdaki kasabaları siliyor, gölü denize açıyor ve beş yüzyıl sonra bile tartışılan bir ölü sayısı bırakıyor.

Depremden önce

1498'de Japonya Muromachi döneminin sonundadır. 1467'de başlayan Ōnin Savaşı'ndan beri merkezî yönetim çözülmüş, ülke yerel savaş beylerinin çekiştiği bir döneme, Sengoku'ya girmiştir. Kyoto'daki şogunluk adı vardır, gücü yoktur. Kaynaklar, bu savaş ortamının dönemin kayıtlarını da eksik bıraktığını hatırlatır: kimse her şeyi yazacak durumda değildir.

Izu yarımadasında da savaş sürmektedir. Suruga'daki Imagawa ailesinin adamı Ise Moritoki, sonraki kuşakların Hōjō Sōun diye tanıdığı komutan, 1493'ten beri Horigoe şogun vekili Ashikaga Chachamaru'yla savaşır. Chachamaru yarımadanın güneyine çekilmiş, yerel beylerin desteğiyle direnmektedir.

Kıyı boyunca ticaret kasabaları vardır. Ise körfezindeki Anotsu, eyalet yönetiminin oturduğu büyük bir liman şehridir. Ise'deki Ōminato da kalabalık bir liman kasabasıdır. Tōtōmi'de Hamana Gölü o sırada tatlı su gölüdür; Hamana Nehri'yle denize akar. Nehrin üzerindeki Hamana köprüsünün başında Hashimoto kasabası gelişmiştir.

Kamakura'da, 13. yüzyılın ortasında dökülen bronz Amida Buda, Kōtoku-in tapınağındadır. Heykelin bir zamanlar büyük bir salonun içinde durduğu bilinir; bu salon 1334'te ve 1369'da fırtınalarla yıkılmıştır.

Japonya'nın güney kıyısı boyunca, Filipin Denizi levhasının Avrasya levhasının altına daldığı Nankai Çukuru uzanır. Bu fay yüzyıllar boyunca parça parça ya da birlikte kırılmıştır. Aynı yılın 6. ayının 11. günü, haziran sonunda, Kyoto'da da hissedilen büyük bir sarsıntı olmuştur. Asıl deprem henüz gelmemiştir.

Ejderha saati

Meiō çağının 7. yılı, 8. ayın 25. günü, sabah "ejderha saati"nde, yani saat sekiz civarında yer sallanır. Japon kaynakları bu günü o zaman kullanılan Jülyen takvimiyle 11 Eylül 1498 olarak çevirir; İngilizce kaynaklar ve NOAA ise bugünkü Gregoryen takvime göre 20 Eylül'ü verir. İkisi de aynı sabahtır.

Büyüklüğü için tek bir sayı yoktur. NOAA kataloğu 8,3 verir; İngilizce Vikipedi 8,6'yı, Japon kaynakları 8,2 ile 8,4 arasını anar. Japon sismolog Kawasumi Hiroshi'nin hesabı da 8,6'ya çevrilir. Fay modelleriyle yapılan tahmin 8,5 civarındadır; ama Japon kaynakları bu modellerin kesinliğinin düşük olduğunu açıkça yazar. Merkez üssü Tōkaidō açıklarında, Enshū Denizi'nde gösterilir.

Şiddetli sarsıntı kuzeydoğuda Bōsō yarımadasından güneybatıda Kii yarımadasına kadar kaydedilir. Kai eyaletinde bir tapınağın vakayinamesi, yerin ve göğün sarsıldığını, yer yer heyelanlar olduğunu ve altın madenlerinin çöktüğünü yazar. Tōtōmi'de bir Zen keşişinin derlenmiş sözleri dağların yıkıldığını, yerin yarıldığını anlatır; araştırmacılar Asaba ovasındaki sarsıntının en yüksek şiddet derecesine ulaşmış olabileceğini düşünür.

Kii yarımadasında Kumano Hongū Tapınağı'nın binaları çöker. Yunomine kaplıcasının sıcak suyu kesilir ve 42 gün boyunca akmaz.

Kyoto'da saray soylusu Konoe Masaie günlüğüne, sabahki büyük depremin haziran depreminin iki katı şiddetinde olduğunu yazar. Nara'da bir tapınak salonunun saçağı çöker. Başkentteki günlüklerde artçı sarsıntılar ay takviminin 11. ayına kadar kayda geçer.

Dalga

Asıl yıkımı deniz getirir. Tsunami Kii'den Bōsō'ya kadar bütün kıyıyı vurur. Japon kaynaklarına göre dalga Suruga körfezindeki Enashi ve Kogawa'da 8 metreye, Ise ve Shima kıyılarında 6 ile 10 metreye ulaşır. NOAA kataloğunun verdiği en yüksek su seviyesi 10 metredir.

Kimi yerlerde dalga bundan da yükseğe tırmanır. Shima yarımadasındaki Kuzaki köyünde dalga yüksekliğinin 15 metreye ulaştığı yazılır. Numazu'daki Heda'da "Hirame-daira" diye bilinen bir yamaç vardır; anlatılana göre dalga oraya kalkan balıkları bırakmıştır. Yamacın yüksekliğinden hesap yapan araştırmacılar, dalganın deniz seviyesinden 36 metreyi aşan bir noktaya tırmanmış olabileceğini öne sürer. Bu dalganın, 1854 Ansei Tōkai depreminin tsunamisinin üç dört katı yüksekliğinde olduğu düşünülür.

Izu'nun batı kıyısındaki Enashi'de yerel Suzuki ailesinin kayıtları, pek çok sıradan insanın denizin dibine gittiğini, ailenin soy kütüğünün ve değerli eşyalarının evle birlikte sürüklendiğini anlatır. Daha güneydeki Nishina'da dalganın kıyıdan yaklaşık 2 kilometre içeri girdiği yazılır; ama bu bilgi Edo döneminde kaleme alınmış bir esere dayanır ve araştırmacılar ona temkinle yaklaşır.

Kyoto'da Konoe Masaie, dalgaların haberini kulaktan dolma duyar ve günlüğüne yazar: Ise, Mikawa, Suruga ve Izu kıyılarına büyük dalgalar vurmuş, kıyıdaki evler suya gömülmüş, insanlar ölmüş, sayısız at ve sığır kaybolmuştur. Notunu bir tek sözle bitirir: "önce hiç duyulmamış" bir olay.

Göl denize açılıyor

Tōtōmi kıyısında dalga, Hamana Gölü'nü denizden ayıran zayıf kum seddini yıkar. O güne kadar tatlı su gölü olan Hamana, Pasifik'e bağlanır. Açılan boğaza "Imagiri", yani "şimdi kesilen" adı verilir. Göl tuzlu ve tatlı suyun karıştığı bir lagüne dönüşür.

Köprü başındaki Hashimoto ağır darbe alır. Kasaba halkı batıdaki Arai'ye taşınır; yüz yıllar sonra 1707 Hōei tsunamisi Imagiri'yi genişletince Arai de yeniden yer değiştirmek zorunda kalır. Göl kıyısındaki bir köyün bütünüyle başka yere göçtüğü ve bugünkü Murakushi adının bu göçten kaldığı anlatılır. Kayıtlar ve yerel anlatılar, Arai'deki bir tapınağın tanrısının dalgayla gölün kuzeyindeki Kiga'ya sürüklendiğini de söyler.

Gölün ne zaman açıldığı konusunda bütün kaynaklar aynı fikirde değildir. Bir Edo dönemi coğrafya kitabı başka tarihler de sayar: 1405, 1475 ve 1499'daki fırtınalar. Bir başka kronik, açılmayı 1510'daki bir dalgaya bağlar. Ama jeolojik izler 1498'i destekler. 2012'de Sato Yoshiki ve arkadaşlarının sunduğu bir araştırmada, eski Hamana Nehri yatağından alınan karotlardaki iki tsunami tabakasından alttakinin radyokarbon yaşları Meiō depremine denk gelir. Aynı çalışmaya göre nehir ağzı bu depremden hemen sonra hızla kapanır, akarsu ortamı bataklığa döner.

Ise kıyısı

Ölülerin en çok anıldığı yer Ise'dir. Ise Tapınağı'nın iç tapınağına bağlı bir kaydın, Naikū Kora-kan kaydının yazdığına göre büyük depremin yükselen sularında Ōminato'da bin kadar ev sürüklenmiş, 5 bin kadar insan boğulmuştur; Ise ile Shima arasında ise bu ve şu yerde toplam 10 bin kadar kişi dalgaya gitmiştir. Miyagawa Nehri'nin ağzındaki tuzla köyünde tuzlalar zarar görür ve tuz üretimi bir daha kurulamaz.

Anotsu için tablo daha da ağırdır. Kazılar, liman şehrinde 16. yüzyılın başından 18. yüzyılın başına kadar süren bir boşluk gösterir. Şehrin Meiō tsunamisiyle yıkılıp terk edildiği, 1707'den sonra yeniden canlandığı düşünülür. Limanın tam yeri bile kaybolmuştur; bugün iki ayrı yer tartışılır.

Depremden 24 yıl sonra, 1522'de, şair Sōchō Anotsu'dan geçer ve gezi notlarına yazar: on yılı aşkın süredir burası bir çorak alan olmuştur, dört beş bin evin yerinde yalnızca tapınak kulelerinin izleri kalmıştır. Notlarında köpek ve kuş sesinin bile seyrek olduğunu ekler.

Kamakura'daki Büyük Buda

Meiō tsunamisinin dünyada en çok anlatılan sahnesi Kamakura'dadır. İngilizce kaynaklar, dalganın Kōtoku-in'deki Büyük Buda'yı barındıran binayı sürükleyip götürdüğünü, heykelin ise yerinde kaldığını ve o günden beri açık havada durduğunu yazar. Japon kaynaklarına göre dalga Kamakura'da Tsurugaoka Hachimangū'ya çıkan yola kadar ulaşır.

Ama bu sahne tartışmalıdır. Kamakura'nın tarihini kaydeden "Kamakura Ōnikki", dalganın Yuigahama'dan tapınak yoluna kadar çıktığını, Buda salonunu yıktığını ve 200'den fazla kişinin boğulduğunu yazar; ancak bunu 1498'e değil, 1495'in sonbaharına koyar. Uzun süre bunun bir yazım hatası olduğu düşünülür. Bugün ise başka kayıtlar 1495'te gerçekten ayrı bir deprem olduğunu gösterir; bazı araştırmacılar onu Sagami Çukuru'nda, Kamakura'nın hemen önündeki bir kırılma olarak inceler.

Bir tanık daha vardır. Zen keşişi Banri Shūku 1486'da Kamakura'ya gelir ve Büyük Buda'nın "çatısız, açıkta oturduğunu" not eder. Yani heykel ya 1495'ten de, 1498'den de önce açıktadır. 2000-2001'de tapınak bahçesinde yapılan kazılar, 1369'daki yıkımdan sonra salonun yeniden yapıldığına dair bir iz bulamaz. Bugün heykelin çevresinde, eski salonun temel taşları olduğu düşünülen 53 büyük taş durur. Kısacası, Meiō dalgası Kamakura'ya ulaşmış olabilir; ama Büyük Buda'nın salonunu onun yıktığı kesin değildir.

Kaç kişi öldü

NOAA kataloğu Meiō depremi için 5 bin ölü ve bin yıkılan ev verir; bu rakam Ōminato kaydıyla örtüşür. İngilizce kaynaklar ölü sayısını 5 bin ile 41 bin arasında gösterir.

Yüksek rakamların bir kısmı tek bir cümleden gelir. Suruga'daki Rinsōin tapınağının kuruluş kaydı, büyük sarsıntı ve yükselen deniz sonucunda yaklaşık 26 bin kişinin boğulduğunu ve tapınağın eski yerinin denize dönüştüğünü yazar. Bu rakam uzun süre yalnızca Shida ilçesine ait sanılır ve şüpheyle karşılanır: ilçenin 19. yüzyıldaki nüfusu bile 26 bini bulmamaktadır; bazıları rakamın 260'ın yanlış yazımı olduğunu düşünür. Bugünkü yorum ise farklıdır: 1930'larda yayımlanan bir ilçe tarihi bu kaydı alıntılar, sonraki araştırmacılar onu yanlışlıkla "Shida'da" diye okur. Rakam, tapınağın bütün depremin kaybı için derlediği bir sayı olarak görülür.

Sonuçta elde güvenilir bir toplam yoktur. Ise kıyısı için 5 bin ile 10 bin, bütün deprem için 26 bin ve daha yüksek sayılar, hepsi o dönemin kulaktan kulağa yayılan haberlerine dayanır. Kesin olan, kıyıdaki pek çok kasabanın bir sabah içinde yok olduğudur.

Savaşın ortasında

Deprem Izu'daki savaşı da etkiler. Japon kaynaklarının aktardığı bir yoruma göre Ise Moritoki, yani Hōjō Sōun, tsunaminin Izu ve Suruga kıyılarında yarattığı kargaşanın kendi aleyhine dönmesinden korkar ve o ayın sonuna kadar toplayabildiği askerlerle Chachamaru'nun sığındığı Fukane kalesine saldırır, onu ortadan kaldırır. Bu yorumun da itirazları vardır. Kesin olan, Sōun'un Izu'yu ele geçirmesinin 1493'te başlayıp 1498'in sekizinci ayına kadar beş yıl sürdüğüdür.

Depremin batıda Shikoku'yu da vurup vurmadığı ayrı bir sorudur. Kayıtlar yalnızca Tōkaidō kıyısını anlatır; ama Kōchi'deki Azono kazı alanında 15. yüzyılın sonuna ait sıvılaşma izleri bulunur ve bu yerde o tarihten sonra yerleşim izine rastlanmaz. Ehime'deki Kuroshima Tapınağı'nın belgeleri, "Meiō 7. yıl felaketinde" adanın büyük kısmının sulara gömüldüğünü, tapınağın yıkıldığını ve halkın dağıldığını yazar. NOAA da aynı gün için Nankaidō açıklarında ayrı bir kayıt tutar. Araştırmacılar, haziran sarsıntısının ya da eylül sabahının Nankai Çukuru'nun batı yarısını da kırıp kırmadığını hâlâ tartışır.

Neyi değiştirdi

Meiō depremi Japon kıyı tarihinin en eski toplu taşınmalarından birini bıraktı. Shima'daki Kuzaki köyünün Ōtsu mahallesi tsunamide yok olunca halk yüksek araziye taşındı ve beş yüz yıl boyunca alçak kıyıya geri dönmedi; 2011'de de köy hâlâ yamaçtaydı. Balıkçılar her sabah tepeden sahile iner. 1707 ve 1854 tsunamilerinde Kuzaki'de boğulanların sayısı az kaldı.

Hamana Gölü bir daha tatlı su gölü olmadı. Bugünkü zengin lagün yaşamı, 1498'de açılan boğazın sonucudur. Anotsu iki yüzyıl toparlanamadı.

Bilim için de Meiō bir uyarı oldu. Japon kaynaklarına göre Shizuoka eyaleti Tōkai tsunamisi hesaplarında 1854 Ansei depremini ölçü alır; oysa Meiō dalgası ondan çok daha yüksektir. Tsunami tarihçisi Tsuji Yoshinobu, bu yüzden afet planlarının Meiō dalgası göz önüne alınarak yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini savunur. Aynı kaynaklar, 2011 Tōhoku tsunamisinin Miyako'da bir yamaca 39,7 metreye kadar tırmandığının bildirildiğini de hatırlatır; Heda'daki 36 metrelik tahmin bu yüzden akla yatkın görünür.

Bugün

Kamakura'daki Büyük Buda, 1923 Kantō depreminde kaidesi yıkılıp 1925'te onarıldıktan, 1960-61'de boynu güçlendirildikten sonra bugün de açık havada oturuyor; Japonya'nın en tanınan simgelerinden biri. Çevresindeki temel taşları, yitip giden salonu hatırlatıyor.

Hamana Gölü'nün Imagiri ağzından Pasifik'in suları girip çıkıyor. Kuzaki'de evler hâlâ yamaçta. Nankai Çukuru boyunca bir sonraki büyük depreme hazırlanan Japonya, planlarını yazarken Meiō sabahının dalgalarını da hesaba katmak zorunda.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tarihî Tsunamiler Veritabanı (deprem kaydı 7383, tsunami kayıtları 146 ve 2993)
• Japonca Vikipedi, 明応地震 (Meiō depremi): Konoe Masaie'nin günlüğü Gohōkōin-ki, Naikū Kora-kan kaydı, Rinsōin kuruluş kaydı, Sōchō'nun gezi notları, Kuroshima Tapınağı belgeleri ve Usami (2003), Tsuji ve Ishibashi'nin çalışmalarından aktarılanlar
• Japonca Vikipedi, 高徳院 (Kōtoku-in): Kamakura Ōnikki, Banri Shūku'nun Baika Mujinzō'su ve 2000-2001 kazıları
• Japonca Vikipedi, 浜名湖 (Hamana Gölü), 安濃津 (Anotsu), 伊豆討ち入り (Izu seferi)
• Sato, Y., Fujiwara, O., Ono, E., Yata, T., Umitsu, M. (2012), Two historical tsunami deposits recognized in the core sediments along the Hamana River on the Enshu-nada coast, Japonya Yer Bilimleri Birliği toplantısı bildirisi
• İngilizce Vikipedi, 1498 Meiō earthquake ve Kōtoku-in (başlangıç kaynağı)