2015 Hindukuş Depremi: 210 Kilometre Derinden Gelen Sarsıntı

26 Ekim 2015, pazartesi öğleden sonra. Afganistan'ın kuzeydoğusunda, Bedahşan'ın Hindukuş dağlarında yer yaklaşık 210 kilometre derinde kırılıyor. Sarsıntı Kabil'den Delhi'ye, Duşanbe'den Lahor'a kadar milyonlarca insanı sokağa döküyor. Taluqan'da bir kız lisesinin merdiveninde on iki öğrenci eziliyor; Pakistan'ın dağ vadilerinde taş evler çöküyor. Ölü sayısı yaklaşık 400'de kalıyor. Bu kadar büyük bir depremde kaybı sınırlayan şey derinlik oluyor; ardından gelen asıl sınav ise kış.

Depremden önce: derinde kırılan dağlar

Hindukuş, Hindistan levhasının yılda 37 milimetre kadar kuzeye ilerleyip Avrasya'ya çarptığı bölgenin batı ucundadır. Bu çarpışma Himalayalar'ı, Karakurum'u, Pamir'i ve Hindukuş'u yükseltir. Hindukuş'un bir özelliği vardır: depremlerinin önemli bir kısmı yüzeye yakın değil, 70 ile 300 kilometre arasındaki derinliklerde, yerin içine dalmış eski levha parçasının içinde olur. Sismologlar bunlara "orta derinlikli" deprem der.

Bu depremler yeni değildir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'na (USGS) göre 2015 depreminin 250 kilometrelik çevresinde son yüzyılda yedi ayrı 7'nin üzerinde deprem olmuştur. Bunların en yakını Mart 2002'de, yalnızca 20 kilometre batıda ve benzer derinlikte olan 7,4 büyüklüğündeki depremdir; 150'den fazla kişi ölmüş, bir heyelanla birlikte 400'ü aşkın ev hasar görmüştür. Aralık 1983'te 8 kilometre güneyde yine 7,4 büyüklüğünde bir deprem 26 kişinin ölümüne yol açmıştır.

Bölgenin hafızasında ise başka bir Ekim depremi vardır. Neredeyse tam on yıl önce, 8 Ekim 2005'te Pakistan'ın Keşmir bölgesinde yüzeye yakın bir deprem 86 bini aşkın kişinin ölümüne yol açmıştır. 2015 baharında da Nepal'deki büyük deprem 8.600'den fazla can almıştır. Pakistan'ın kuzeyindeki Çitral vadisi ise yaz sonunu sel felaketiyle geçirmiştir: temmuzdaki sellerde ülke genelinde yaklaşık yüz kişi ölmüş, Çitral'de evini kaybeden aileler hâlâ çadırda yaşamaktadır.

210 kilometre aşağıda

Deprem 26 Ekim 2015'te Afganistan saatiyle 13.39'da, Pakistan saatiyle 14.09'da olur. USGS'ye göre merkez üssü Bedahşan'daki Curm kasabasının güneybatısında, il merkezi Feyzabad'ın 82 kilometre kadar güneydoğusundadır. Odak derinliği farklı ölçümlerde 210, 213 ve 231 kilometre olarak verilir.

Büyüklük için de iki rakam dolaşır. USGS ilk olarak 7,7 açıklar, sonra 7,6'ya ve 7,5'e indirir. Pakistan Meteoroloji Dairesi ise depremi 8,1 olarak duyurur; Pakistan hükümetinin açıklamalarında ve yerel basında bu rakam kullanılır. Uluslararası kataloglar, NOAA dahil, 7,5'i esas alır.

Dawn gazetesine göre binalar 45 saniyeye kadar sallanır. Sarsıntı Afganistan'ın kuzeydoğusunda, Pakistan'ın kuzeyinde ve Hindistan'ın kuzeybatısında geniş bir alanda hissedilir; Duşanbe'de, Taşkent'te, Bişkek'te, Kaşgar'da, hatta Katmandu'da yer sallanır. Delhi metrosunda raylarda bulunan yaklaşık 190 tren durdurulur. Hindistan'da cep telefonu hatları saatlerce kilitlenir. Pakistanlı gazeteci Zübeyr Han, Channel 4'a, durdurduğu arabanın birisi itiyormuş gibi ileri geri sarsıldığını anlatır. İlk doksan dakika içinde 4,7 ve 4,8 büyüklüğünde iki artçı gelir.

Bibi Hacre Lisesi'nin merdiveni

Merkez üssüne yaklaşık 110 kilometre uzaklıktaki Tahar ilinin merkezi Taluqan'da öğleden sonra dersleri sürmektedir. Bibi Hacre kız lisesinde sarsıntı başlayınca öğrenciler binadan çıkmaya koşar. AFP'ye konuşan Tahar eğitim müdürü İnayet Naveed'e göre kaçış izdihama dönüşür. Afganistan Ulusal Afet Yönetimi'nin il sorumlusu Abdurrezzak Zinde ise kızların "diğer öğrencilerin ayakları altında" kaldığını söyler.

On iki kız öğrenci hayatını kaybeder; hepsi 16 yaşın altındadır. Otuzu aşkın öğrenci hastaneye kaldırılır, bazı haberlerde bu sayı 42 olarak geçer. Tahar sağlık müdürü Hafızullah Safai, cenazeleri almaya gelen yakınların o kadar perişan olduğunu anlatır ki adları kayda geçirmek için yetkililerle konuşamazlar.

13 yaşındaki Nesrin, NBC News'e o anı anlatır. Önce bir patlama sandıklarını, ama sarsıntı durmayınca herkesin koşmaya başladığını söyler. Koridorda herkes çığlık atarak birbirinin üstüne düşer; Nesrin başına bir şey çarptığını, yere yığıldığını hatırlar. Sokağa çıktıklarında yer hâlâ sallanmaktadır; bayılır ve hastanede uyanır. Ertesi gün evdedir, ama gece hiç uyuyamamıştır; iki sınıf arkadaşının öldüğünü yeni öğrenmiştir ve okula dönmekten korkmaktadır.

Afganistan'ın dağ köyleri

Deprem, Afganistan'ın en uzak ve en yoksul köşelerinden birini vurur. Bedahşan Valisi Şah Veliullah Edib ilk gün yaklaşık 400 evin yıkıldığını bildirir. Hükümet İcra Başkanı Abdullah Abdullah depremi "son on yıllarda hissedilen en güçlü" sarsıntı olarak tanımlar ve telefon hatlarının birçok bölgede kesildiğini söyler; üst düzey yetkilileri acil toplantıya çağırır.

Bedahşan'ın Yemgan ilçesinde 58 yaşındaki Hai Abdul büyük bir kayanın altında kalır. NBC News'e, ne kadar uğraştığını bilmeden üstündekileri itip taş yığınından çıktığını, etrafına baktığında evinin yerinde hiçbir şey göremediğini anlatır. Kolu kırılmıştır, yüzü yaralıdır; karısı, gelini ve ikiz torunları Mahmud ile Mesud ölmüştür. "Hayatım bir dakikada mahvoldu" der.

Merkez üssünden yaklaşık 160 kilometre uzaktaki Nangarhar'ın Sanger Saray köyünde 41 yaşındaki Muhammed Dad eve vardığında yan evde oturan akrabası Feridullah'ın tozun içinden çıktığını görür: 12 yaşındaki oğlu Muhammed Ramin bir duvarın altında kalmıştır. Çocuğu yarım saatte çıkarırlar, ama kurtaramazlar. Muhammed Dad, oğluna ödül olarak yeni elbise dikmeye başladığını, o elbiselerin sonsuza dek yarım kalacağını söyler.

Kunar polis şefi Abdulhabib Seyidhil iki gün sonra gıda ve yardımın yetersiz olduğunu, dört gündür yağmur yağdığını ve havanın çok soğuk olduğunu söyler. Depremden etkilenen bölgelerin bir kısmı Taliban'ın denetimindedir. Taliban bir açıklamayla yardım kuruluşlarını barınak, gıda ve ilaç ulaştırmakta "geri durmamaya" çağırır ve militanlarına yardımı kolaylaştırma talimatı verdiğini duyurur. Norveç Mülteci Konseyi'nin Afganistan sorumlusu Kjersti Haraldseide ise güvenliğin büyük bir etken olduğunu, yardım kuruluşlarının bazı bölgelere erişiminin sınırlı kaldığını belirtir.

Sonraki derlemelere göre Afganistan'da en az 115 kişi ölür, 538 kişi yaralanır; 7.384 ev yıkılır, 12.794 ev hasar görür. Can kaybında Kunar ve Nangarhar, mal kaybında Bedahşan öne çıkar.

Pakistan: Şangla'dan Çitral'e

Ölülerin çoğu sınırın öte yanındadır. Pakistan'da en ağır bilanço Hayber Pahtunhva eyaletindedir: Şangla, Aşağı ve Yukarı Dir, Swat ve Çitral. Dağ yamaçlarındaki kırsal evler ile eski kent yapıları çoğunlukla taş ve kerpiçten, depreme karşı neredeyse hiçbir önlem alınmadan yapılmıştır. Heyelanlar Karakurum Otoyolu'nu kapatır; ordu istihkâmcıları yolu yeniden açar.

Şangla tek başına 49 ölüyle en çok can kaybeden ilçelerden biridir. Depremi yaşayanlardan Mümtaz Şah, IPS haber ajansına sarsıntı anında insanların yüksek sesle Kuran ayetleri okuduğunu, bir an kıyametin koptuğunu sandığını anlatır. Pakistan'da ölü sayısı her gün yükselir: Dawn'a göre 27 Ekim'de 267 ölü, 1.856 yaralı vardır; iki gün sonra 272'ye çıkar. Son derlemelerde Pakistan'daki kayıp 280 ölü, 1.770 yaralıdır; bunun 202'si Hayber Pahtunhva'dadır. Federal Yönetimdeki Kabile Bölgeleri'nde 30, Gilgit-Baltistan'da 9, Pencap'ta 5, Azad Keşmir'de 2 kişi ölür.

Afganistan sınırındaki Çitral'de can kaybı görece düşük, ama yıkım büyüktür. IPS'nin aktardığı rakamlara göre ilçede 32 kişi ölür, 15.937 ev hasar görür. Yerel siyasetçi Abdulekber Çitrali yolların kapandığını ve heyelanlar yüzünden yardımın ulaşmadığını söyler. Hindistan tarafında Cammu ve Keşmir'de dört kişi ölür; Tacikistan'da Yovon'da bir okulun merdiveni çöker ve 14 çocuk yaralanır, Duşanbe'de en az 60 kişi yaralanır.

Başbakan bölgede

Pakistan Başbakanı Navaz Şerif depremin olduğu gün bütün federal, sivil ve askerî kurumlara alarm verilmesi talimatını verir. Ordu sözcülüğüne göre Genelkurmay Başkanı Orgeneral Raheel Şerif askerlerin emir beklemeden yardıma koşmasını ister. Hindistan Başbakanı Narendra Modi hem Navaz Şerif'i hem Afganistan Cumhurbaşkanı Eşref Gani'yi arayarak yardım önerir; BM Genel Sekreteri Ban Ki-moon BM kuruluşlarının harekete geçtiğini açıklar.

Ertesi gün, 27 Ekim salı, Navaz Şerif Şangla'ya gider. Ardından Peşaver'de bir basın toplantısında tazminat paketini açıklar: ölen her kişi için 600 bin rupi, her yaralı için 100 bin, uzuv kaybı için 200 bin, tamamen yıkılan ev için 200 bin, kısmen hasar gören ev için 100 bin rupi. Dawn'a göre ödemelere neden o gün başlanmadığını, süreç şeffaf olsun diye bir doğrulama komitesi kurulduğunu söyleyerek açıklar. Başbakan sonraki günlerde Ulusal Afet Yönetimi (NDMA) Başkanı Tümgeneral Asgar Navaz'la birlikte Çitral, Dir, Dasu ve Bajaur'u da dolaşır. Hayber Pahtunhva Başbakanı Pervez Hattak Çitral'e gider.

Her bölgede tazminat yeterli bulunmaz. Cemaat-i İslami lideri Sirajul Hak tazminatın kayıpları karşılamaktan uzak olduğunu söyler. Afganistan'da ise Sawkay ilçesinden Muhammed Ekrem, AFP'ye hükümetten kimsenin ne olduğunu sormadığını, hiçbir yetkilinin köylerine gelmediğini anlatır.

Kar yağmadan önce

Bu depremde asıl yarış kışla yapılır. Kağan vadisine 25 Ekim'de, depremden bir gün önce, kırk yılın en erken karı yağmıştır. Çitral'in yukarı köylerinde kasım ortasından sonra metrelerce kar beklenir.

Çitral'de deniz seviyesinden 3.000 metre yükseklikteki Çarun Ovir köyünde Mir Veli, 150-200 hanelik köye yalnızca 49 çadır geldiğini anlatır. AFP'ye "Biz Pakistanlı değil miyiz?" diye sorar; 15 Kasım'dan sonra bir metreyi aşan kar yağacağını, kendilerini koruyacak hiçbir şeylerinin olmadığını söyler. Daroş'ta bir köy yetkilisi olan Muhammed Bahadır yaklaşık 2.500 evin tamamen yıkıldığını, 70 çadırla bu ihtiyacın nasıl karşılanacağını sorar. Garam Çaşma köyünden Pinin Han, Newsweek Pakistan'a hemen bir şey yapılmazsa kışı atlatmanın zor olacağını söyler; temmuz selinden sonra söz verilen yardımın da hâlâ gelmediğini ekler.

Yardım akışı da büyür. NDMA'nın 29 Ekim'de açıkladığı hasarlı ev sayısı 14 binden 25 binin üzerine çıkar. Başbakanlık basın bildirisine göre beş helikopterle 94 sefer yapılır, üç yardım kampı ve 27 dağıtım noktası kurulur; 36.772 çadır, 42.828 battaniye, 14 bin branda, 779 ton gıda paketi ve 27 ton ilaç dağıtılır. Aynı bildiriye göre o güne kadar 85 artçı sarsıntı kaydedilmiştir. Dünya Sağlık Örgütü hükümete travma ve ishal kitleri verir.

Kasım başında kar Çitral'e ve Gilgit-Baltistan'ın Gizer vadisine iner. Yerel haber sitesi Pamir Times, 5 Kasım'da yayımladığı fotoğraflarla, hükümetin dağıttığı tek kat çadırların soğuğa dayanmadığını, çadırların içinde ateş yakılamadığını, ahırları yıkılan hayvancıların büyük kayıp yaşadığını aktarır. Bazı kuruluşlar çift kat çadır dağıtır, ama binlerce aile yetersiz barınakta kalır. Çitral'in uzak bir köyünde çalışan devlet doktoru Abdulcabbar, IPS'ye bazı yerlerde sıcaklığın sıfırın altına düştüğünü, yaşlılarla çocuklarda göğüs hastalıkları görüldüğünü, ishal ve yetersiz beslenme vakalarının arttığını anlatır.

Şangla'da 45 yaşındaki Cevher Şah'ın evi tamamen yıkılmıştır. Kasım başında IPS'ye konuştuğunda hükümetin ve köylülerin kerpiç evini geçici olarak yeniden yaptığını, ev için tazminatını aldığını anlatır.

Neyi değiştirdi

NOAA kataloğuna göre deprem toplam 399 can alır; kaynaklar Pakistan için 272 ile 280, Afganistan için 115 ile 121 arasında rakamlar verir. USGS'nin derlemesine göre Pakistan'da 29.230 bina yıkılır, 79.893 bina hasar görür; bir başka sayımda hasarlı bina sayısı 109 bini aşar.

Bu rakamlar, depremin büyüklüğü düşünüldüğünde sınırlıdır. On yıl önceki 2005 Keşmir depremi aşağı yukarı aynı büyüklükteydi, ama yüzeye yakındı ve yoğun nüfuslu bölgelerin hemen altındaydı. 2015 depreminin odağı ise 200 kilometreyi aşkın derinlikteydi ve kalabalık şehirlerden uzaktı. USGS'nin özetlediği gibi orta derinlikli depremler, aynı büyüklükteki sığ depremlere göre yüzeyde daha az hasar yapar, ama çok uzaklarda hissedilir. 26 Ekim'de olan da buydu: milyonlarca insan sarsıldı, yıkım ise dağ köylerinde, en zayıf evlerde yoğunlaştı.

Deprem iki ülkenin zayıf noktalarını da gösterdi. Pakistan'da hasarın büyük kısmı kırsaldaki taş ve kerpiç evlerdeydi. Afganistan'da hem uzaklık hem güvenlik yardımı geciktirdi.

Bugün

Hindukuş'un altında, 200 kilometreyi aşan derinliklerde depremler sürüyor; USGS'nin kayıtlarında bu bölgede 300 kilometreye kadar inen depremler yer alıyor. 1983, 2002 ve 2015 depremleri birbirine 20 kilometreden yakın, benzer derinlikte ve benzer fay yönelimindedir.

Çitral, Şangla, Dir ve Bedahşan'ın dağ köylerinde riski belirleyen şey hâlâ evlerin nasıl yapıldığı. 2015'te ölenlerin çoğunu derinlik değil, üzerlerine çöken taş ve kerpiç duvarlar öldürdü. Taluqan'daki on iki kız ise sarsıntıdan değil, okulun tek çıkışındaki kalabalıktan.

Kaynaklar

• USGS, M 7.5 Hindu Kush region, Afghanistan (us10003re5): tektonik özet ve etki metni
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Dawn, "Quake toll reaches 267, Nawaz announces relief package", 27-28 Ekim 2015
• Pakistan Basın Enformasyon Dairesi (PID), Başbakan ve NDMA Başkanı'nın deprem bölgesini ziyareti, basın bildirisi No. 12
• AFP (The Peninsula aracılığıyla), "12 Afghan schoolgirls killed in stampede", 27 Ekim 2015; "Are we not Pakistanis? Quake survivors appeal for aid", 29 Ekim 2015
• NBC News, Fazul Rahim, "Three Afghanistan earthquake survivors tell stories of heartbreak and loss", 27 Ekim 2015
• Reuters (The Himalayan Times aracılığıyla), "Taliban encourage Afghan quake relief as toll rises past 300", 28 Ekim 2015
• IPS, Ashfaq Yusufzai, "Disaster Strikes Pakistan's Khyber Region, Aid Efforts Slow in Coming", 9 Kasım 2015
• Channel 4 News ve AP haberleri, 26 Ekim 2015; VOA Learning English, 26 Ekim 2015
• Newsweek Pakistan, "Waiting for Relief", 29 Ekim 2015 (Ismailimail aracılığıyla)
• Pamir Times, Çitral ve Gizer'de kar altındaki depremzedeler, 5 Kasım 2015
• Vikipedi (İngilizce), October 2015 Hindu Kush earthquake (başlangıç kaynağı)