1998 Afganistan Depremi: Yamaçtan Vadiye Kayan Köyler

30 Mayıs 1998, cumartesi, yerel saatle 10.52. Afganistan'ın kuzeydoğusunda, Tacikistan sınırına yakın Bedahşan ve Tahar dağlarında yer sallanıyor. Kerpiç evler yamaçlarda kurulu; sarsıntıyla birlikte evler yokuş aşağı vadiye kayıyor. Bölge iç savaşın ortasında, Taliban'a karşı direnen Kuzey İttifakı'nın elinde. Aynı bölge dört ay önce, şubat karında bir başka depremle yıkılmıştı. En yakın kasabadan merkez üssüne katırla beş gün sürüyor.

Depremden önce

Bedahşan ve Tahar, Hindukuş ile Pamir arasındaki yüksek dağların, derin vadilerin ülkesidir. Köyler yamaçlara ve vadi tabanlarına dağılmıştır. Halkın çoğu çiftçidir; buğday eker, hayvan besler. Evler kerpiçtendir, temelleri sığdır ve pek çoğu sağlam olmayan yamaçların üzerinde durur. Deprem bölgesinin haritası bile doğru dürüst yoktur.

1998'de Afganistan'ın büyük kısmı Taliban'ın elindedir. Kuzeydoğu ise Burhaneddin Rabbani'nin cumhurbaşkanı olarak tanındığı, Ahmed Şah Mesud'un askerî lideri olduğu Kuzey İttifakı'nın denetimindedir. Bedahşan'ın merkezi Feyzabad, ittifakın elindeki bölgenin başkenti gibi çalışır. Ülkede modern bir afet yönetimi, deprem bölgesi haritası ya da yapı kuralı yoktur.

Bölge deprem yabancısı değildir. Sismologlar Nicholas Ambraseys ve Roger Bilham'ın Afganistan deprem kataloğuna göre 22 Ocak 1832 gecesi Bedahşan'da büyük bir deprem olmuş, ardından gelen artçıyla birlikte ilçedeki köylerin çoğu yıkılmıştır. Bir vadide bütün bir dağ yamacı nehrin üzerine çökmüş, suyu sekiz gün boyunca tutmuştur. 1972'de Tahar'da bir başka deprem birkaç yüz evi yıkmıştır.

Dört ay önce: Rostak

4 Şubat 1998 akşamı, yerel saatle 19.03'te, Tahar'ın Rostak ilçesinde 5,9 büyüklüğünde bir deprem olur. ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS) en az 2.323 ölü, 818 yaralı, 8.094 yıkık ev ve 6.725 telef olmuş hayvan bildirir. Kuzey İttifakı'nın sözcüsü 3.500'den fazla ceset çıkardıklarını söyler; Sınır Tanımayan Doktorlar daha sonra 4.000 rakamını verir. Yıkımın büyük bölümünü depremin tetiklediği heyelanlar yapar.

Haberin Kabil'e ulaşması üç gün sürer. Kar, sis ve alçak bulutlar yardım uçaklarını yere indirir; dağ yolları karla ve heyelanla kapanır. Hayatta kalanlar sıfırın altındaki soğukta açıkta kalır. İlk BM ekibi bölgeye ancak 10 Şubat'ta ulaşır; helikopterler on bir gün sonra, 16 Şubat'ta üç kopuk köye yardım bırakabilir. Mayıs geldiğinde bölge hâlâ bu yaraları sarmaktadır.

30 Mayıs, cumartesi sabahı

Deprem 30 Mayıs 1998'de Greenwich saatiyle 06.22'de, Afganistan saatiyle 10.52'de gelir. USGS merkez üssünü Feyzabad'ın yaklaşık 40 kilometre batısına, Tacikistan'ın Kulob şehrinin 95 kilometre güney-güneydoğusuna yerleştirir; odak derinliği 33 kilometredir. Sarsıntı Mazar-ı Şerif'te ve Kabil'de güçlü hissedilir. Pakistan'da İslamabad, Peşaver ve Ravalpindi'de, Tacikistan'da Duşanbe'de, Özbekistan'da Andican ve Semerkant'ta da duyulur.

Depremin yükünü en çok üç bölge çeker: Bedahşan'ın Şehr-i Buzurg ilçesi ile Tahar'ın Rostak ve Çahab ilçeleri. Kerpiç evler sarsıntıya dayanamaz; yamaçlardan kopan toprak bazı köyleri bütünüyle gömer. Artçı sarsıntılar bir ay boyunca sürer. Ayakta kalan evlere geri dönmeye korkan insanlar açıkta kalır.

Aynı gün Pakistan, Belucistan'daki Haran Çölü'nde iki gün içindeki ikinci nükleer denemesini yapar. Güney Asya'nın gündeminde o hafta nükleer denemeler vardır; Bedahşan'daki felaket aynı günlerin haberidir.

Vadiye kayan köyler

İlk bilgileri bölgede çalışan yardım kuruluşları verir. 31 Mayıs'ta BM ajansları ve Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC) ekipleri bölgeyi gezer. BM'nin Afganistan Koordinatörü Alfredo Witschi-Cestari, en ağır vurulan yer olan Şehr-i Buzurg'dan döndüğünde gördüklerini anlatır. Gulf News'ün aktardığına göre, tamamen yerle bir olmuş birkaç köy gördüklerini söyler. Dağlık bölgede depremin evleri yamaçlardan aşağı, vadiye doğru savurduğunu anlatır.

1 Haziran'da New York'ta basına konuşan BM İnsani İşler Genel Sekreter Yardımcısı Vekili Martin Griffiths ilk tabloyu çizer. Şehr-i Buzurg çevresinde 16 köy yıkılmıştır ve en çok can kaybı buradadır. Rostak'taki 15 köyün yarıdan fazlası, Çahab'da 20 köy yerle bir olmuştur; Çahab'da ölü sayısı daha azdır. Griffiths'e göre 60-70 bin kişinin yaşadığı, çoğu çiftçi olan bir bölgede 45 bine kadar insan evsiz kalmıştır.

Aynı gün BM Genel Sekreteri Kofi Annan bir taziye açıklaması yayımlar. Açıklama, bölgenin dört aydan kısa süre önceki depremin ağır etkilerinden yeni yeni toparlanmaya çalıştığını hatırlatır. BM Genel Kurulu Başkanı Hennadiy Udovenko'nun sözcüsü de başkanın daha fazla can kaybının önlenmesini umduğunu açıklar.

Katırla beş gün, helikopterle on beş dakika

Asıl sorun ulaşımdır. Griffiths'in anlattığına göre Feyzabad'dan deprem merkezine katırla beş gün sürer, helikopterle ise on beş dakika. Yollar heyelanlarla kesilmiştir. Bölgede modern bir haberleşme altyapısı yoktur. Feyzabad'daki küçük havaalanı operasyonun ana lojistik üssü olur. 1 Haziran günü buraya İslamabad'dan beş BM uçuşu planlanır.

BM'nin Tacikistan'daki gözlemci misyonundan (UNMOT) ödünç alınan bir helikopter Feyzabad ile deprem bölgesi arasında mekik dokur. ICRC'nin Duşanbe'den kiraladığı iki Tacik helikopteri 1 Haziran sabahı bölgeye ulaşır ve hemen işe başlar. Griffiths'in aktardığına göre helikopterler o güne kadar altı köye inmiş, 50 yaralıyı tahliye etmiş, battaniye ve plastik örtü bırakmıştır.

Harita eksikliğini beklenmedik bir şey kapatır: İlk Tacik helikopterlerinin pilotları, Sovyetlerin Afganistan savaşı sırasında aynı bölgede uçmuş eski Sovyet askerleridir; köylerin çoğunu tanırlar. Yardım ekipleri başka zorluklarla da karşılaşır: Yerel gelenekler erkek doktorların kadınları muayene etmesine, hatta onlarla konuşmasına izin vermez.

Pek çok kuruluş, geçmiş deneyimlerden ders alarak, Afganistan içinde fazla kaynak tutmaz; operasyonu komşu Pakistan'dan yönetir. Tacikistan sınırına yakın Rostak'ta bir yan üs kurulur. Burada havaalanı yoktur ama helikopterlerin inebileceği açık alanlar ve Tacikistan'a giden bir kara yolu vardır. BM dünya çapında helikopter çağrısı yapar.

Feyzabad'daki hava köprüsü

Yardım operasyonunu BM'nin Afganistan İnsani Yardım Koordinatörü yönetir. BM ajansları, ICRC, Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Federasyonu ile ulusal ve uluslararası yardım kuruluşları ortak bir operasyon kurar. Fransa, Japonya, Hollanda, Avrupa Birliği ülkeleri ve Tacikistan yardım teklif eder. Hollanda Savunma Bakanlığı'na göre Finlandiya, Danimarka, İsviçre ve Hollanda BM'nin isteğiyle para ve malzemenin yanında uzman personel de gönderir.

7 Haziran'dan itibaren Hollanda Kraliyet Hava Kuvvetleri'nden beş kişilik bir hava operasyonları ekibi Feyzabad havaalanında çalışır. Binbaşı M.M.A.J. Verstraeten komutasındaki ekibin görevi, Pakistan ve Tacikistan'dan helikopter ve küçük uçaklarla gelen yardımın bölgeye dağıtımını koordine etmektir. Operasyona "Air Quake" adı verilir; ekip bir ay çalışır ve temmuz başında ülkesine döner.

Bu kez hava şubattaki kadar acımasız değildir; Griffiths kışın ortasında olmadıklarını, koşulların şubattakinden iyi olduğunu söyler. En acil ihtiyaçlar barınak ve ilaçtır. Dünya Gıda Programı Feyzabad'da yeterli yiyecek olduğunu bildirir. Yardım çalışanları ise sıtma salgınından korkar. Griffiths'in bir sözü durumu özetler: Ona göre korkunç bir anlamda, orada zaten bir insani yardım varlığı olması "şans"tır.

ICRC'nin görsel arşivinde, Haziran 1998'de Feyzabad yakınlarındaki Çavgani'de depremzedelere dağıtılmak üzere bekleyen yardım kolilerinin fotoğrafları vardır. Kızılhaç bölgeye çadır, battaniye ve ilaç gibi gıda dışı yardım ulaştırır.

Kaç kişi öldü?

Ölü sayısı kaynağa göre değişir. 1 Haziran'da BM'nin tahmini 2.000-3.000'dir; BM'nin aktardığına göre "Afgan hükümeti" ise 5.000'e kadar ölüden söz eder. USGS'in o yılın önemli depremler listesinde "en az 4.000" yazar ve depremi 1998'in en ölümcüsü olarak işaretler. Asya Afet Azaltma Merkezi 4.000 ölü, 17.000 etkilenen aile ve 16.000 hasarlı ya da yıkık ev verir. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) veritabanında rakam 4.700'dür, maddi zarar 10 milyon dolar olarak tahmin edilir. Hollanda Savunma Bakanlığı yaklaşık 5.000 ölü, 100 kadar yıkık köy ve 70.000 evsizden söz eder. Vikipedi'nin derlediği rakamlar 4.000-4.500 ölü, 7.000 civarında etkilenen aile, 30'dan fazla tamamen yıkılmış ve 70 ağır hasarlı köydür.

Farkın nedeni anlaşılırdır: Köylerin çoğuna yalnızca helikopterle ulaşılabilir, nüfus kayıtları yoktur, heyelan altında kalan evlerdekiler sayılamaz. Sayımı yapan da tek bir otorite değildir: BM, Kızılhaç ve Kuzey İttifakı yönetimi kendi tahminlerini verir. Bu yazıda yaygın kabul gören 4.000-4.700 aralığı esas alınır.

Büyüklük konusunda da benzer bir dağınıklık vardır. Griffiths ilk gün depremi Richter ölçeğine göre 7,1 olarak verir ve 1988 Ermenistan, 1990 İran depremleriyle aynı büyüklükte olduğunu söyler. USGS ise moment büyüklüğünü 6,6, yüzey dalgası büyüklüğünü 6,9 olarak kaydeder; bugünkü kataloglar 6,5-6,6 aralığını kullanır. Ölüm sayısının büyüklüğü, depremin şiddetinden çok yapıların zayıflığından ve yamaç köylerinin heyelana açık olmasından kaynaklanır.

Kış gelmeden

Yaz ilerledikçe öncelik barınağa döner. Asya Afet Azaltma Merkezi'nin BM durum raporlarından derlediği notlara göre yıkılan evler kerpiçtendir ve yeniden yapılanlar da çoğunlukla aynı malzemeyle yükselir. Hayatta kalanlar sert kışı geçirebilecekleri uygun barınak ister; yetkili kurumlar bazı köylerin başka yerlere yerleştirilmesi planını inceler. BM durum raporlarını temmuz sonuna kadar yayımlamayı sürdürür.

Savaş da bekleyip durmaz. 8 Ağustos'ta Taliban Mazar-ı Şerif'i alır; 11 Ağustos'ta Tahar'ın merkezi Talukan düşer. Ağustos sonunda Kabil'de BM için çalışan İtalyan bir subayın öldürülmesinin ardından BM bütün yabancı personelini Afganistan'dan çeker. Depremzedeler kışa, cephe hattının hemen yanında girer.

Neyi değiştirdi

1998'deki iki deprem, Afganistan'da sismik riskin büyüklüğün değil, yapı ve coğrafyanın meselesi olduğunu gösterir. Şubat'taki 5,9 büyüklüğündeki deprem binlerce, mayıstaki 6,5'lik deprem dört binden fazla can alır; ikisinde de öldüren, yamaçlara kurulmuş kerpiç evler ve depremin tetiklediği heyelanlardır.

Yardım tarafında ise ders lojistiktir. Haritasız, telefonsuz, yolsuz bir dağ bölgesinde her şey helikopter sayısına bağlıdır. Feyzabad'daki küçük havaalanı, Rostak'taki açık alanlar ve bölgeyi tanıyan eski Sovyet pilotları operasyonun belkemiği olur. Uluslararası kuruluşların iç savaş koşullarında üslerini komşu ülkelerde tutması da bu dönemin alışkanlığıdır.

Bugün

Feyzabad bugün de Bedahşan'ın merkezidir. Şehr-i Buzurg ilçesinde 2024 itibarıyla 67 bin civarında insan yaşar; kışları ağır kar ve çığ tehlikesiyle geçer. 2005'teki Hindukuş depremi ilçeyi yeniden etkilemiştir. Afganistan'da köylerin büyük kısmı hâlâ kerpiçtendir ve ülke, orta büyüklükteki depremlerde bile binlerce can kaybetmeye devam eder. 1998'in iki depremi, bu dağlarda yaşamanın bedelini hatırlatan yakın tarihli örnekler olarak kayıtlarda durur.

Kaynaklar

• BM, Genel Sekreter Yardımcısı Vekili Martin Griffiths'in Afganistan depremi basın toplantısı, 1 Haziran 1998 (press.un.org)
• BM, Genel Sekreter Kofi Annan'ın açıklaması SG/SM/6578, 1 Haziran 1998; Genel Kurul Başkanı sözcüsünün açıklaması, 1 Haziran 1998
• USGS NEIC, Significant Worldwide Earthquakes 1998 ve 30 Mayıs 1998 deprem sayfası (arşiv)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 5495 ve 5485
• Ambraseys, N. ve Bilham, R. (2003). Earthquakes in Afghanistan. Seismological Research Letters, 74(2).
• Asya Afet Azaltma Merkezi (ADRC), Afghanistan: Earthquake 1998/05 (OCHA durum raporları özeti)
• Hollanda Savunma Bakanlığı, Operation Air Quake Afghanistan ve Dutch contribution sayfaları (arşiv)
• Gulf News, "May 30, 1998: 3,000 killed in Afghan earthquake"
• Disaster Prevention and Management (Emerald, 1999), Şubat 1998 Afganistan depremi derlemesi; RFE/RL, Şubat 1998 depremi haberi
• ICRC görsel arşivi, Çavgani yardım dağıtımı fotoğrafı, Haziran 1998
• Vikipedi (İngilizce, Rusça, Fransızca), May 1998 Afghanistan earthquake, February 1998 Afghanistan earthquake, 1998 in Afghanistan, Chagai-II, Shahri Buzurg District (başlangıç kaynağı)