1981 Jayawijaya Depremi Gece Yarısı Dağları Kaydırdı

20 Ocak 1981, Salı. Yeni Gine adasının batı yarısında, Endonezya'nın Irian Jaya eyaletinde gece yarısını on bir dakika geçiyor. Jayawijaya Dağları'nın sarp vadilerinde köyler uykuda; bu köylere yol yok, yalnızca küçük uçaklar ve saatlerce süren patikalar var. Yer sallanıyor ve yamaçlar aşağı kayıyor. Toprak, evleri, bahçeleri ve patikaları altına alıyor. Aynı gün eyalette yeni bir vali göreve başlıyor. Ölü sayısını bugün bile kimse kesin olarak bilmiyor.

Depremden önce

1981'de Jayawijaya, Irian Jaya eyaletinin merkezindeki dağlık bölgenin tamamını kapsayan tek bir ilçedir; 2022'de kurulan Dağlık Papua eyaletinin bugünkü topraklarının hepsi o yıllarda bu ilçenin içindedir. Merkezi, Baliem Vadisi'ndeki Wamena kasabasıdır. Vadi dış dünyanın gözüne ancak 1938'de, Amerikalı Richard Archbold'un keşif uçuşuyla girmiştir. Wamena'yı Hollandalılar 1956'da kurar.

Wamena'nın doğusunda Jayawijaya Dağları uzanır. Sıradağın en yüksek noktası 4.760 metrelik Puncak Mandala'dır; yüksek tepelerde zaman zaman kar görülür. Bu dağların içinde Yali ve Mek toplulukları yaşar. Köyler dik yamaçlara, sırtlara, birkaç düzlük toprağa kurulmuştur. Bölgeye asıl ulaşım havadandır; köylerin çoğuna küçük uçakların indiği pistlerden saatlerce yürüyerek varılır. Temel besin tatlı patatestir.

Dış dünyayla temas yenidir. Hollandalı antropolog Jan Godschalk, dış dünyayla temasın 1910'da başladığını ama asıl 1960'larda hız kazandığını anlatır. Alman dilbilimci Volker Heeschen'e göre komşu Eipo topluluğu dış dünyayla kalıcı teması 1974'te kurmuş, 1976 civarında aralarındaki savaşları bitirmiş, 1981'e gelindiğinde nüfusun yaklaşık üçte biri vaftiz edilmiştir. Heeschen 1978'den 1981'e kadar, Birleşik Evanjelik Misyon (Vereinte Evangelische Mission) adına Kosarek'teki Yali topluluğu arasında çalışmaktadır.

Bu dağlarda deprem yabancı değildir. Godschalk'ın Sela Vadisi'nde tuttuğu notlara göre sarsıntılar ortalama ayda bir hissedilir. Mek dilinde depreme suguma' denir; anlatılara göre yerin altında yaşayan büyük bir solucan yer değiştirdiğinde toprak sallanır. Bölgede yılda ortalama 4 bin milimetreden fazla yağmur yağar; Godschalk'ın on yıllık ölçümlerine göre yılın 287 günü yağışlıdır. Islak, dik yamaçlar her sarsıntıda kaymaya hazırdır.

Beş yıl önce bunun ne demek olduğu görülmüştür. 26 Haziran 1976'da 7,1 büyüklüğündeki bir deprem aynı dağları vurur. Endonezya Vikipedisi'nin aktardığına göre 5 Temmuz'a kadar 369 kişinin cesedi bulunur, 5.001 kişi kayıp ilan edilir. İngilizce kaynaklar toplam ölüyü 422 olarak verir; bunların 70'i sonradan gelen heyelanlarda ölür. O yaz aç kalan köylere uçaklardan tatlı patates çuvalları atılır; çuvalların bir kısmı yere çarpınca parçalanır. Aynı yılın kasım ayında gelen ikinci bir deprem yaklaşık 110 can daha alır.

Gece yarısını on bir geçe

Deprem, dünya saatiyle 19 Ocak 1981 günü 15.11'de, yerel saatle 20 Ocak'ın ilk dakikalarında, 00.11'de olur. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) merkez üssünü 4,58 derece güney, 139,23 derece doğu olarak verir; odak derinliği kayıtlarda 33 kilometredir.

Büyüklük kaynaktan kaynağa değişir. USGS'nin 1993'te yayımladığı dünya depremleri derlemesi yüzey dalgası büyüklüğünü Berkeley ölçümüyle 6,7, Pasadena ölçümüyle 6,8 olarak verir. NOAA'nın veritabanında cisim dalgası büyüklüğü 6,0'dır. Vikipedi moment büyüklüğünü 6,7 olarak yazar. Bir hafta sonra Cakarta'dan geçilen UPI haberi ise depremi Richter ölçeğinde 6,2 olarak bildirir.

Fayın nasıl kırıldığı da tam bilinmez. USGS, odak mekanizmasının zayıf belirlendiğini ve bir ters faya işaret ettiğini not eder.

Godschalk'a göre merkez üssü Solo Vadisi'ndedir; onun çalıştığı Sela Vadisi'nin yaklaşık 30 kilometre batısında. Godschalk, depremin olduğu gün Kosarek'te Heeschen'i ziyaret ettiğini yazar ve bu depremi "Solo Vadisi'ndeki yıkıcı deprem" diye anar.

Yamaçlar kayıyor

Bu dağlarda depremi öldürücü yapan şey sarsıntıdan çok heyelandır. USGS'nin derlemesi kısa bir cümleyle anlatır: heyelanlar birçok köyü gömer. Vikipedi'nin derlediği gazete haberlerine göre dağlardan inen toprak akıntıları aşağıdaki köylere ulaşır ve 150'den fazla evi yok eder. Bazı köyler tümüyle toprağın altında kalır.

Toprak yalnızca evleri değil, yolları da kapatır. UPI'nin haberine göre heyelanlar köy kulübelerini ve yolları süpürür, bölgeyle haberleşmeyi keser. Oregon'da yayımlanan Register-Guard gazetesi, Vikipedi'nin aktardığına göre, enkazın 2 binden fazla kişiyi dış dünyadan kopardığını yazar.

Haberler yıkılan yapılardan "köy kulübeleri" diye söz eder. Kaynaklar, ölümlerin asıl nedeni olarak sarsıntıyı değil, yamaçlardan inen toprağı gösterir. Deprem gece yarısı geldiği için köylülerin çoğu büyük olasılıkla uykudadır; yamacın dibindeki bir kulübeye inen toprak kütlesinden kaçmak için zaman kalmaz.

Haber dağlardan iniyor

Köylere giden yol yoktur ve heyelanlar haberleşmeyi de kesmiştir. Dağlardaki tablo dış dünyaya parça parça ulaşır. İlk rakamlar düşüktür ve gün geçtikçe büyür.

20 Ocak tarihli New York Times, Endonezya'yı "güçlü" bir depremin vurduğunu duyurur. 21 Ocak'ta Register-Guard "Deprem Endonezya'yı sarstı" başlığını atar. 24 Ocak'ta Milwaukee Journal'ın başlığı "Endonezya'da deprem 67 kişiyi öldürdü" olur. 26 Ocak Pazartesi günü Cakarta'daki yetkililer UPI'ye ölü sayısının en az 260 olduğunu söyler.

Aynı gün eyaletin yönetiminde bir değişiklik olur. Aralık 1980'de eyalet meclisinde 38 oydan 28'ini alarak seçilen Busiri Suryowinoto, 20 Ocak 1981'de İçişleri Bakanı Amirmachmud tarafından Irian Jaya valisi olarak göreve başlatılır. 1976 depreminde yardımın yavaşlığından şikâyet eden Vali Soetran'ın görev süresi bu tarihte sona ermektedir. Okuduğumuz kaynaklar yeni valinin depreme nasıl yanıt verdiğini anlatmıyor.

Uçamayan helikopterler

Yardımın önündeki engel coğrafyadır. Köylere yol olmadığı için yiyecek, ilaç ve kurtarma ekibi ancak havadan gidebilir. UPI'nin 26 Ocak tarihli haberine göre bölgedeki bir Katolik misyonu, depremin olduğu hafta afet bölgesine kurtarma helikopterleri gönderir. Ama hafta sonu yağan şiddetli yağmur bütün uçuşları durdurur.

Yetkililerin anlattığına göre en az 1.700 köylü dağ yamaçlarında mahsur kalmıştır. Yiyecek ve yardım malzemesi kısa sürede ulaşmazsa açlıkla karşı karşıyadırlar. Kurtarma yetkilileri, olası bir kolera salgınını önlemek için ilaca da ihtiyaç olduğunu söyler. Vikipedi'nin derlediği haberler de yardım çalışmalarının birkaç gün sürdüğünü yazar.

Rakamlar burada da ayrışır: UPI mahsur kalanları en az 1.700 olarak verirken, Register-Guard'ın haberinde dış dünyadan kopanların sayısı 2 binin üzerindedir. Bu bölgede küçük uçaklarla çalışan kurumların önemini Heeschen de anar; yazısında teşekkür ettikleri arasında Görev Havacılığı Derneği'nin (Mission Aviation Fellowship) pilotları vardır.

Kaç kişi öldü

NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı 305 ölü verir; bazı kişilerin yaralandığını ve yaklaşık bin kişinin kayıp olduğunu not eder. Aynı kayıtta başka bir kaynaktan gelen 306 ölü rakamı da vardır; bu kaynak tarihi 22 Ocak olarak yazmış, NOAA bunun büyük olasılıkla 19 Ocak depremi olduğunu belirtmiştir. Maddi hasar 5 milyon dolar olarak tahmin edilir.

Rakamın tarihçesi şöyledir: ilk haberlerde 67, bir hafta sonra en az 260, kataloglarda 305 ölü. Kayıp bin kişinin kaçının sonradan bulunduğu, kaçının ölü sayısına eklendiği okunan kaynaklarda açık değildir. Kayıpların ölü sayısına eklenip eklenmediğini bilmediğimiz için gerçek bilanço 305 ile birkaç yüz fazlası arasında bir yerde kalır. Endonezya Vikipedisi 1976 ve 1981 depremlerinin birlikte yaklaşık bin kişinin ölümüne yol açtığını yazar.

USGS'nin "tarihte bugün" sayfası bu depremi "Jayapura" adıyla listeler. Jayapura eyaletin kuzey kıyısındaki başkentidir; aynı sayfanın metni ise ölümlerin Jayawijaya Dağları'nda olduğunu söyler. Olay, eyalet başkentinde değil, dağların içinde yaşanmıştır.

Aylarca süren artçılar

Deprem o geceyle bitmez. Godschalk, sonraki aylarda Sela Vadisi'nde yüzlerce artçı sarsıntının gürlediğini yazar. Sarsıntıların ardından gelen heyelanlarda birkaç kişi daha toprağın altında kalır. Godschalk'ın on yıl sonra yazdığına göre vadinin her yanında büyük kaymaların izleri hâlâ görülmektedir.

Sarsılmış yamaçlar yıllarca tehlikeli kalır. Mart 1991'de Sela Vadisi'nde büyük bir heyelan misyon istasyonunu tümüyle yok eder. Godschalk'ın on yıldır yağış ölçtüğü yağmur ölçeri az farkla kurtulur; ama ölçümler o gün biter. Bu heyelanı doğrudan 1981 depremine bağlayan bir kaynak yok; yine de bölgenin yamaçlarının ne kadar kırılgan olduğunu gösterir.

Neyi değiştirdi

1981 depremi, Jayawijaya'da 1976'da başlayan bir dizinin parçasıdır. 1976'da yaşanan iki depremden sonra beş yıl içinde gelen bu sarsıntı, sonraki yıllarda da tekrarlanacak bir tabloyu gösterdi: bu dağlarda depremin asıl öldürücü gücü heyelandır, yardımın hızını ise hava ve ulaşım belirler.

Aynı tablo 1 Ağustos 1989'da yeniden görüldü. Kurima bölgesindeki 6,0 büyüklüğündeki deprem, büyük kısmı heyelanlarda olmak üzere yaklaşık 120 kişiyi öldürdü. Yardım malzemesi yine helikopterlerle, çatlamış pistlere taşındı; Hupla'da yaşayan 3.500 kişi daha alçaktaki yerleşimlere taşındı.

Bilim açısından ise 1981 depremi az çalışılmış bir olay olarak kaldı. Fay mekanizması bile kesinleşmedi; kayıp sayısı da hiçbir zaman tek bir rakamda buluşmadı.

Bugün

Jayawijaya'nın 1981'de kapsadığı topraklar bugün sekiz ilçeye bölünmüş durumda; 2022'de bu ilçeler yeni Dağlık Papua eyaletinde bir araya getirildi. Wamena, 2020 sayımına göre 65 bine yakın nüfusuyla eyaletin en büyük kasabası. Dağ köylerine ulaşım bugün de büyük ölçüde küçük uçaklara ve patikalara bağlı. Godschalk'ın 1993'te yazdığına göre Sela Vadisi'nin her yanında büyük kaymaların izleri görülüyordu; vadilerin insanları bugün de depremle ve heyelanla iç içe yaşıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 4909 (19 Ocak 1981, Irian Jaya, Jayawijaya Dağları)
• USGS, Open-File Report 93-204: 1980-1984 dünya depremleri derlemesi (W. J. Person)
• USGS, "Today in Earthquake History", 19 Ocak
• UPI, "Foreign News Briefs", Cakarta, 26 Ocak 1981
• J. A. Godschalk (1993), Sela Valley: An Ethnography of a Mek Society in the Eastern Highlands, Irian Jaya, Indonesia, doktora tezi, Vrije Universiteit Amsterdam
• V. Heeschen, "Talking about origins, myths, rituals and cultural change among the Eipo and Yalenang in the central mountains of West Papua", Paideuma
• Vikipedi (İngilizce), 1981 Irian Jaya earthquake (New York Times 20 Ocak, Register-Guard 21 Ocak, Milwaukee Journal 24 Ocak 1981 haberlerine dayanarak); 1976 Papua earthquake; Busiri Suryowinoto; Jayawijaya Regency; Wamena; Yali people (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Endonezce), Soetran; Gempa bumi Irian Jaya 1989 (başlangıç kaynağı)