1998 Rostak Depremi: Karla Kapalı Vadide Lamba Işığında Çöken Damlar

4 Şubat 1998, çarşamba akşamı, saat 19.03. Afganistan'ın kuzeydoğusunda, Tahar eyaletinin Rostak ilçesinde güneş bir saat önce batmış. Elektrik yok; dağ köylerindeki aileler kerpiç evlerinde lamba ışığında oturuyor. Dışarıda gece sıcaklığı eksi on dereceye iniyor. Yer sallandığında toprak damlar insanların üstüne çöküyor, yamaçlardan kopan toprak köyleri örtüyor. İç savaşın ortasındaki bu vadiden haberin dünyaya ulaşması günler, yardımın gelmesi haftalar alacak.

Depremden önce

Rostak, Afganistan'ın Tacikistan sınırına yakın, Hindukuş'un kuzey eteğinde bir ilçedir. BM'nin olaydan sonra hazırladığı rapora göre ilçede yaklaşık 100 bin kişi yaşar; halkın çoğu Tacik kökenlidir, ortalama aile altı kişiye yakındır. Rostak kasabası deniz seviyesinden 1.400 metre kadar yüksektedir ve yaklaşık 50 bin kişi barındırır. Asıl köyler kasabanın doğusundaki ve güneydoğusundaki dağlara dağılmıştır.

Köylerin evleri kerpiç duvarlı, ahşap kirişli ve toprak örtülü düz damlıdır. Kış aylarında bu damların üstünde kar birikir. Hayvanlar avlunun içinde, evlerin yanındaki ağıllarda barınır. Bölgeye yardım götüren kilise kuruluşlarının birliği ACT, Rostak'ı altyapısı neredeyse hiç olmayan, son derece yoksul, geçimi hayvancılığa ve biraz tahıla dayanan bir yer olarak tanımlar.

1998'de Afganistan on sekiz yıldır savaştadır. Ülkenin büyük kısmı Taliban'ın elindedir; Tahar eyaleti ise Burhaneddin Rabbani'nin cumhurbaşkanı olarak tanındığı Kuzey İttifakı'nın denetimindedir. Cephe hatları uzakta değildir: biri Kunduz yakınında Mezar-ı Şerif yolunu keser, öbürü 250 kilometre ötedeki Kabil yolundadır. Rostak'ın dünyayla bağlantısı ise yalnızca bir telsizdir.

Lamba ışığında bir çarşamba akşamı

Deprem, ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu'nun (USGS) kaydına göre yerel saatle 19.03'te, Greenwich saatiyle 14.33'te olur. Odak derinliği 33 kilometredir. O günlerde büyüklük Richter ölçeğinde 6,1 olarak duyurulur; NOAA'nın bugünkü kataloğu moment büyüklüğünü 5,9 olarak verir. Kırılma yanal atımlıdır. Sarsıntı kuzeyde Tacikistan'ın başkenti Duşanbe'de ve Özbekistan'ın başkenti Taşkent'te de hissedilir.

BM raporuna göre o saatte köylülerin çoğu evinin içindedir. Ölenlerin çoğu, ağır toprak damlar çöktüğü anda hayatını kaybeder. Sarsıntının yamaçlarda başlattığı heyelanlar evlerin bir kısmını gömer. Enkazın altından sağ çıkanları dışarıdan gelen ekipler değil, aileleri ve komşuları çıkarır. Ağıllardaki hayvanların çoğu da ölür. Radio Free Europe'un haberine göre kerpiç yapıların bir kısmı üstlerindeki karın ağırlığıyla birlikte çöker.

Gecenin geri kalanı karda, açıkta geçer. BM raporu, bazı yaralıların sonraki günlerde hem yaralarından hem de barınaksız kaldıkları için soğuktan öldüğünü yazar.

Haberi taşıyan adamlar

Köylerde ilk iş ölüleri gömmektir. Ölüler yerel geleneğe göre toprağa verildikten sonra her köy, felaketi anlatmak için Rostak'a adam gönderir. Bu adamlar dağ yollarını yürüyerek ya da eşek sırtında aşar; köylerden kasabaya ulaşmak bütün bir gün sürer. Rostak'taki yerel yöneticiler ilk bilgileri bu adamların anlattıklarından toplar ve telsizle dışarıya iletmeye çalışır.

Yardım seferberliği ancak 6 Şubat cuma günü başlar. Aynı gün Afgan İslami Basın Ajansı en az 3.600 ölüden söz eder ve 3.000'den fazla cesedin enkazdan çıkarıldığını bildirir. Kabil'e ilk haberlerin ulaşması ise 7 Şubat'ı bulur.

Bölgeye ilk ulaşanlar da çevreden gelir. 7 Şubat cumartesi günü Afgan Kızılay ekibi Talukan'dan Rostak'a varır ve kasabadaki kliniğe 550 battaniye ile ilaç teslim eder. Aynı gün Sınır Tanımayan Doktorlar'ın (MSF) Belçika kolu da Rostak'tadır. Bir doktor ve bir hemşireden oluşan MSF ekibi, kasabanın 30 yataklı sağlık merkezinde yerel sağlıkçılarla birlikte ameliyat yapar. 8 Şubat'a kadar 175 kişi yatırılır; altısı Talukan'a uçakla gönderilir. Hastanenin önüne iki çadır kurulur.

Pazar günkü artçı

8 Şubat pazar günü aynı bölgeyi güçlü bir artçı sarsıntı vurur. Yerel yetkililere göre bu sarsıntıda yaklaşık 250 kişi ölür, 50 kişi yaralanır. Yamaçlarda yeni heyelanlar başlar. Duşanbe'deki Afgan büyükelçiliği toplam ölü sayısını 4.400 dolayında verir.

Ertesi gün Afganistan'ın Tacikistan Büyükelçisi Abdurrahim, kendi bilgisine göre ana depremde 3.681 kişinin öldüğünü, artçıda da 250 kişinin hayatını kaybettiğini söyler. Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC) aynı gün ölü sayısını 3.300 civarında verir. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği sözcüsü Rupert Colville, Feyzabad'dan yola çıkan BM konvoyunun Rostak'a 50 kilometre uzaklıktaki Keşim'e vardığını, ama büyük bir nehri geçmesi gerektiğini ve oradaki tek köprünün çok kötü durumda olduğunu anlatır. Tacikistan Cumhurbaşkanı İmamali Rahmanov'un sözcüsü Zafer Saidov, Tacik doktorların 300 kilo ilaçla bölgeye gönderildiğini açıklar.

Feyzabad'dan gelen BM ve sivil toplum ekibi yolda iki köyü, Hudat Hayrabad'ı ve Ganc'ı ziyaret eder; ekibin ilk raporuna göre bu iki köyde 800 ile 900 arasında kişi ölmüştür. 9 Şubat akşamı Rostak'ta toplanan kuruluşlar önceliklerin barınak, yiyecek ve ilaç olduğunda anlaşır. Barınak malzemesini ICRC, yiyeceği BM üstlenir.

Cephe hattının iki yakası

Deprem bölgesi Taliban karşıtı güçlerin elindedir ve Taliban'ın Kunduz'daki mevzilerine yakındır. Mezar-ı Şerif'ten Kunduz cephesinden geçen kara yolu kullanılamaz; Kabil'den büyük bir yardım konvoyu getirme girişimi de başarısız olur. Radio Free Europe'un aktardığına göre Taliban lideri Molla Ömer, yardıma katılan muhalif askerler için tek taraflı üç günlük ateşkes ilan eder.

Taliban ilk kez yardım teklif eder: AP'nin 13 Şubat tarihli haberine göre 70 bin dolar ve tahıl. Taliban'ın enformasyon bakan yardımcısı Abdurrahman Ottaki, ajansa "Onlar bizim kardeşlerimiz" der ve depremin cephenin iki yanındaki bütün Afganlar için bir trajedi olduğunu ekler. Rostak'ta ise koordinasyonu Kuzey İttifakı'nın tanınan hükümetinde Dışişleri Bakan Yardımcısı olan Dr. Abdullah yürütür. BM raporu, her akşam yapılan toplantılarda kuruluşlar arasındaki iş birliğini sağlayan kişinin o olduğunu yazar.

MSF'nin Afganistan direktörü Pierre Salignon, savaşa rağmen ekiplerin kendilerini güvende hissettiğini ve bölgenin sakin olduğunu söyler. BM yine de güvenlik gerekçesiyle Rostak'taki personel sayısını sekizle sınırlar.

Kar, sis ve çamur

10 Şubat'ta gazeteciler Rostak'a ulaşır. Yanlarında yardım malzemesi taşımadıkları için yardım görevlilerinden önce varırlar. AP muhabirleri o sırada deprem bölgesinde yardım görevlilerinden çok gazeteci bulunduğunu yazar. Radio Free Europe'un aktardığına göre Rostak'ta köylüler battaniyelere sarılmış hâlde yardım bekler. Bu günlerde Tacikistan'dan kalkan ilk yardım helikopteri Rostak'a ekmek, giysi ve ilaç getirir.

Aynı gün atla ve eşekle Rostak vadisine giren yardım görevlileri, girdikleri ilk köyün tamamen yıkıldığını, en az 320 kişinin öldüğünü ve 400 ailenin evsiz kaldığını bildirir. Ganc köyündeki aileler yoğun kar altındadır. MSF'nin sağlık koordinatörü Sheila Hall, ölü sayısını 4.200 dolayında tahmin eder ve en büyük sorunun artık hava olduğunu söyler: çok sayıda tıbbi malzeme yoldadır, "ama sadece yolda."

Bölgeye ulaşmak gerçekten zordur. En yakın sınır olan Amu Derya ırmağında yüz kilometreden fazla mesafe boyunca köprü yoktur; Tacikistan'dan gelen yükler ahşap ve traktör lastiğinden yapılmış sallarla karşıya geçirilir. Bölgedeki üç pistten Talukan cepheye 12 kilometre uzaklıktadır, Feyzabad ise kamyonla beş gün çeker. Geriye Hoca Gar'daki toprak pist kalır: 2.000 metreden uzundur, ama yalnızca ortadaki 700 metresi kullanılabilir ve kar yağınca su altında kalır. Hoca Gar'dan Rostak'a giden 120 kilometrelik yol, karın altında yer yer 50 santim çamurla, 6 ile 18 saat sürer.

13 Şubat'ta bölgeyi sis kaplar, 14 Şubat'ta günün büyük kısmı yoğun kar yağar. Helikopterler uçamaz, BM ve ICRC uçakları piste inemez. Bu günlerde bir BM ekibi en çok hasar gören iki köye, Sar-ı Gar'a ve Bağ-ı Hisar'a, kamyonları köye çıkaramayınca karın içinde yürüyerek ulaşır; ekipteki Dünya Sağlık Örgütü doktoru hastaları muayene eder. Aynı gün dört kamyonluk bir ICRC konvoyu, Pul-i Humri'den beş gün süren yolculuğun ardından 4.800 battaniye, 800 yorgan, plastik örtü ve yaklaşık 200 çadırla Rostak'a varır. ICRC'nin tahminine göre kasabadaki kamu binalarında 4.300 kişi barınır; barınaksız kalanların sayısı 20 bini aşar.

Havadan atılan yardım

Hava yolunun yetmediği kısa sürede anlaşılır. BM'nin Afganistan insani yardım ofisi UNOCHA, 12 Şubat'ta Rostak'a havadan yardım atmak için 2,5 milyon dolarlık bir çağrı yapar; çağrı New York'ta Genel Sekreter'in sözcüsü tarafından duyurulur. 15 Şubat'a kadar gelen bağış 828 bin dolarda kalır. ICRC de 13 Şubat'ta 5,6 milyon İsviçre frangı tutarında ayrı bir çağrı yapar. Rostak'taki BM ekibinin başına, Peşaver'den gelen Dünya Gıda Programı lojistik uzmanı Angus Fraser geçer.

Üçüncü haftada yardım akışı hızlanır. 15 Şubat'ta Duşanbe'den üç helikopter Rostak'a iner. 19 Şubat'ta ICRC'nin kiraladığı Hercules kargo uçağı Rostak yakınlarına yardım atmaya başlar. İki Rus helikopteri Tacikistan'dan 9,4 ton süt tozu ve bir ton ilaç getirir; Rusya'nın acil durumlar bakanlığı büyük bir Mİ-26 helikopteriyle sağlık ekibi gönderir. Pakistan hükümeti havadan battaniye ve çadır atar. Kuzey İttifakı da kendi helikopterleri ve Antonov uçağıyla malzeme taşır.

Köylere son kilometreleri ise eşekler taşır. Mart başında yollar hâlâ çamurla kapalıdır; BM raporuna göre dağıtım 200 eşekle yapılmaktadır.

Köy köy sayım

Depremin ilk günlerinde rakamlar hep köylerden inen adamların anlattıklarına dayanır. Bu bilgilerin yetersiz kaldığı görülünce yerel yönetim köylere öğretmenlerden oluşan sayım ekipleri gönderir. BM ekibi de her köyde cami cemaatlerinin yaşlılarıyla görüşür ve aldığı bilgileri köy önderlerinin verdikleriyle karşılaştırır.

Öğretmenlerin sayımına göre etkilenen 24 köyde depremden önce yaklaşık 32 bin kişi, 5.400 aile yaşar. En ağır hasar gören dokuz köyde 17.600 kişi vardır: Ganc, Sar-ı Gar, Hoca Hayrab, Kuzer, Carael, Bağ-ı Hisar, Gande Çeşme, Hal Dara ve Be Hah. Rostak kasabası depremden etkilenmemiştir. Sayım ekiplerinin sonucu 2.323 ölü ve 818 yaralıdır; 8.094 bina yıkılmış ya da hasar görmüş, 6.725 hayvan ölmüştür. USGS ve NOAA kataloglarında bugün yer alan rakamlar bunlardır.

İlk günlerde dolaşan rakamlar ise çok daha yüksektir. Kabil'deki Taliban yönetimi 3.230, Kuzey İttifakı sözcüsü 3.500'ü aşkın ceset çıkarıldığını, büyükelçi 3.681, MSF önce 4.200, sonra 4.000 ölüden söz eder; AP'nin 13 Şubat'taki haberinde rakam 5.000'e yaklaşır. Bu tahminler, kimsenin köylere tam olarak ulaşamadığı günlerde yapılmıştır. Köy köy yapılan sayım daha düşük bir sonuç verir, ama o sayım da depremden haftalar sonra, nüfus kaydı olmayan bir bölgede yapılmıştır. Bu yüzden kaynaklarda rakam 2.323 ile 4.000'in üzeri arasında değişir; Vikipedi'nin aktardığına göre MSF sonradan 4.000 rakamını kullanır.

Rostak hastanesine depremle ilgili 190 hasta yatırılır. Yatanların yüzde 22'si yanık, yüzde 12,5'i kırık tedavisi görür; yüzde 29'u 15 yaşından küçüktür.

Mart başında

4 Mart'a kadar köylere toplam 708 ton yardım dağıtılır: 440 ton yiyecek, bunun 244 tonu un; 42.198 battaniye, 2.262 çadır, 951 soba, 2.420 çift ayakkabı, 2.373 çuval kömür. Mart başında Rostak'ta ilaç gerekenden fazladır. Depreme bağlı yaralı kalmadığı için MSF ayrılmaya hazırlanır, Kızılhaç faaliyetini azaltır.

Kalıcı yardımın ölçüsü daha küçüktür. ACT, Rostak ilçesinde 15 köydeki 1.500 haneye çadır, battaniye ve gıda paketi dağıtmayı, altı ay boyunca da tohum, gübre ve tarım aleti vermeyi planlar. Yardım kuruluşu ACTED'in ekibi şubattan itibaren Rostak'ta çalışmayı sürdürür.

Mayıs: aynı dağlar yeniden

Bölge daha toparlanamadan 30 Mayıs 1998 sabahı ikinci deprem gelir. NOAA'ya göre büyüklüğü 6,6'dır ve merkez üssü şubat depreminin neredeyse aynı noktasındadır. Bu kez Bedahşan ve Tahar'da binlerce kişi ölür; NOAA ölü sayısını 4.700 olarak verir. BM'nin haziran başındaki raporu, Rostak çevresindeki pek çok köyün bu kez tamamen yıkıldığını bildirir. Yardım kuruluşları, şubatta Rostak'ta kurulan iş bölümünü aynen sürdürmeye karar verir ve Rostak bu ikinci felaketin yardım üslerinden biri olur. Mayıs depremini ayrı bir yazıda anlatıyoruz.

Neyi değiştirdi

Rostak depremi, orta büyüklükte bir sarsıntının da binlerce can alabileceğini gösterdi. BM raporuna göre ölenlerin çoğu, kerpiç duvarların taşıdığı ağır toprak damların çökmesiyle ve ardından gelen heyelanlarla öldü; kış gecesi ve barınaksızlık kaybı büyüttü. BM'nin insani yardımdan sorumlu genel sekreter yardımcısı Sergio Vieira de Mello, İslamabad ziyaretinde yardımı zorlaştıran etkenleri sıraladı: bölgenin uzaklığı ve erişilmezliği, uçakları yere indiren ve yolları kapatan hava, sınırları ve cepheleri aşmayı zorlaştıran savaş.

BM ekibinin raporu bu operasyonu sonraki afetler için bir ders olarak kaydetti. Kızılhaç hareketi, Aralık 1997'de imzaladığı koordinasyon anlaşmasını ilk kez bir doğal afette, Rostak'ta uyguladı. Savaş bölgesinde ICRC öncülük etti. Uydu telefonlarının jeneratör dalgalanmasıyla bozulması, faksın ancak 22 Şubat'ta çalışması, Duşanbe ile İslamabad arasındaki kopukluk raporda tek tek not edildi. Dört ay sonra mayıs depremi geldiğinde bu deneyim hemen kullanıldı.

Bugün

Rostak bugün de Tahar eyaletinin ilçelerinden biridir; BM'nin bölge haritalarında ilçe sınırları ve köyleri yer alır. NOAA kayıtlarına göre 1998'in iki depreminin merkez üsleri birbirine yalnızca birkaç kilometre uzaktadır. Şubat ve mayıs depremleri, Hindukuş'un kuzey eteğindeki bu dağ köylerinin depreme karşı ne kadar savunmasız olduğunu kayıtlara geçirdi.

Kaynaklar

• BM İnsani İşler Koordinasyon Ofisi (OCHA), Report of the UNDAC Mission (10 February to 6 March, 1998) following the earthquake of 4 February, 1998 in Rustaq, Afghanistan (F. Gentiloni, K. Löövi, K. Madsen, G. Greenall)
• OCHA/DHA, Afghanistan Earthquake Situation Report No. 4 ve No. 7 (Şubat 1998); Situation Report No. 3 (Haziran 1998, mayıs depremi)
• USGS NEIC, Significant Worldwide Earthquakes 1998 (arşiv)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 5485 ve 5495
• Disaster Prevention and Management dergisi, "Earthquake" kronolojisi, cilt 8, sayı 1 (1999)
• Radio Free Europe/Radio Liberty, Esther Pan, "Afghanistan: Relief Efforts Fail Earthquake Victims", Şubat 1998
• AP / CBS News, "Weather Thwarts Quake Relief", 13 Şubat 1998
• Action by Churches Together (ACT) ve UMCOR açıklamaları, Worldwide Faith News arşivi, Haziran 1998
• Vikipedi (İngilizce), February 1998 Afghanistan earthquake ve May 1998 Afghanistan earthquake (başlangıç kaynağı)