1968 Casiguran Depremi: Manila'da Çöken Ruby Tower

2 Ağustos 1968, cuma, sabaha karşı 4.19. Luzon Adası'nın Pasifik kıyısındaki küçük Casiguran kasabasının açıklarında deniz tabanı kırılıyor. Kasabada toprak yarılıyor, dağ yamaçları kayıyor. Ama ölülerin neredeyse tamamı 200 kilometreden uzaktaki Manila'da: Santa Cruz semtinde, üç yıllık altı katlı Ruby Tower apartmanı uyuyan sakinlerinin üzerine çöküyor. Bir binanın yıkılışı, bir ülkenin ilk deprem yönetmeliğini doğuracak.

Depremden önce

Casiguran, o yıllarda Quezon eyaletine bağlı Aurora alt bölgesinin kuzeyinde, Pasifik'e bakan bir kıyı kasabasıdır. 1609'da İspanyol misyonerlerce kurulmuştur; çevresinde Dumagat, Aeta ve Bugkalot toplulukları ile ülkenin dört bir yanından gelmiş göçmenler yaşar. Kasabanın önündeki Casiguran Körfezi'ne Dinajawan Burnu'nun dik yarları bakar; arkasında ormanlık dağlar ve Cagayan Nehri'ne akan dereler vardır. Toprağın büyük kısmı nehirlerin taşıdığı gevşek kumdan oluşur.

Başkent Manila ise hızla büyüyen bir şehirdir. Pasig Nehri'nin denize döküldüğü yerde, şehrin en genç ve en derin alüvyon tabakalarının üzerinde Binondo, Escolta ve Santa Cruz'un iş hanları, sinemaları, bankaları yükselir. Ülkenin henüz ulusal bir yapı yönetmeliği yoktur.

Santa Cruz'da, Doroteo Jose ve Teodora Alonzo sokaklarının köşesinde, 1965'te tamamlanan Ruby Tower durur. Yaklaşık 45 metreye 30 metre tabanlı, 20 metreden yüksek, betonarme bir yapıdır. Alt iki katında 38 dükkân, üstteki dört katında 76 daire vardır. Kaynaklara göre binada 600 ile 1.000 arasında insan yaşar; Filipinler Üniversitesi'nden tarihçi Kerby Alvarez'in çalışmasında en az 80 aile, en az 800 kişi geçer. Alvarez binayı, Çinli topluluğun "görece seçkin bir yerleşimi" içinde, yaklaşık 1,5 milyon pesoya yapılmış büyük bir ticaret ve konut yapısı olarak anlatır.

Sabaha karşı 4.19

NOAA kaydına aktarılan eski bir kataloğa göre önceki 24 saat içinde Casiguran'da en az dört öncü sarsıntı hissedilmiştir. Ana deprem yerel saatle 04.19'da gelir; Greenwich saatiyle hâlâ 1 Ağustos akşamıdır. Filipin Volkanoloji ve Sismoloji Enstitüsü (PHIVOLCS) odağı yaklaşık 31 kilometre derinlikte, yüzey dalgası büyüklüğünü 7,3 olarak verir. NOAA kataloğunda derinlik 36 kilometre, büyüklük 7,3'tür; aynı katalogdaki eski bir kaynak 7,7 der. Bugünkü moment büyüklüğü hesapları 7,6 civarındadır.

Sarsıntı 600 kilometreden uzak bir alanda hissedilir. O dönemin dokuz basamaklı Rossi-Forel ölçeğiyle şiddet Casiguran'da VIII, Manila'da ve Palanan'da VII, Baler'de, Baguio'da, Tuguegarao'da VI olarak kaydedilir. Quezon City'deki ivmeölçer yer ivmesini 50 gal dolayında ölçer.

Ruby Tower'da sakinlerin çoğu uykudadır. 31 yaşındaki Tai Pon, karısı, annesi ve kız kardeşiyle beşinci kattaki 511 numaralı dairede yaşar; karısı ilk çocuklarına hamiledir. Oğlu Ponson Chang'ın yıllar sonra INQUIRER.net'e anlattığına göre sarsıntı onları uyandırır, birkaç saniye sonra tavan üzerlerine iner. Tai karısını korumaya çalışır, ama bacakları bir kirişin altında kalır. Her yer kararır.

Casiguran'da yarılan toprak

Merkez üssünde yıkım başka biçim alır. Casiguran çevresinde nehirlere paralel çatlaklar açılır. Çoğu 10-20 metre uzunluğundadır, bazıları 400-500 metreyi bulur. Casiguran'dan Tabas köyüne giden yol yarım metre açılır; nehir kıyısındaki dik yarın üzerindeki toprak iki metreye kadar çöker. Bazı çatlaklardan su, kum ve çamur fışkırır. Casiguran ve Casalogan nehirlerini bağlayan kanal kurur. Kasabada ahşap ve beton yapılar hasar görür, köprü yerinden kayar; insanlar panik içinde evlerinden kaçar.

Dağlar da yerinden oynar. En büyük heyelan, Casiguran Körfezi'ne bakan Dinajawan Burnu'nun yarında olur. Cagayan'ın kolu Manglad Nehri kıyısında kayan toprak, bir mısır tarlasının yanında küçük bir tepe oluşturur. Maddela yakınında bir nehrin önü kapanır. Güneydeki Baler'de hasar hafiftir; kasabanın yakınında bir köprü yerinden oynar.

Denizin ne yaptığı konusunda kaynaklar ayrışır. NOAA'nın tsunami veritabanına aktarılan bir Filipin kaynağına göre Casiguran'da yükselen dalgalar bir balıkçıyı boğar; Calauag'da deniz bir buçuk metreye yakın kabarır, dalgakıranın batı ucunda 20 metre içeri girer. Aynı veritabanındaki başka bir eski katalog ise "Luzon'da tsunami kanıtı yok" der. Kesin olan, dalganın okyanusu geçtiğidir: Japonya ve Ryukyu Adaları'ndaki gelgit ölçerler 10-16 santimetrelik salınımlar, Guam, Wake ve Hawaii'deki ölçerler birkaç santimetrelik izler kaydeder. Tsunami küçüktür ve yıkıcı değildir.

Ruby Tower çöküyor

Manila'da ağır hasar, Pasig Nehri'nin ağzındaki küçük bir alanda toplanır. Bu bölgede yumuşak alüvyon 20 metreden kalındır. Ruby Tower'ın neredeyse tamamı yıkılır. Ayakta kalan tek parça, birinci ve ikinci katların kuzey ucundaki bir bölümdür. Uzun kolonlar burkulur, katlar birbirinin üzerine iner. Alt katlar yerlerine yakın çöker; üst katlar güneye kayar. Çatının güney ucu yaklaşık 9 metre güneye, 3 metre doğuya savrulur. 500'den fazla kişi enkazın altında kalır.

Ayakta kalan şehirde haber önce radyodan yayılır. Bir anlatıma göre DZAQ radyosunun sunucusu Johnny Midnight felaketi saatlerce canlı yayında aktarır; ABS-CBN televizyonu da yayını kesmeden sürdürür.

Enkazın altında yedi gün

Ülkenin bir afet planı yoktur. Yardıma ilk koşanlar gönüllülerdir; sayıları 6.000'i aşar. Kurtarma Filipin Ordusu'ndan General Gaudencio Tobias'ın yönetimine verilir; kaynaklar rütbesini tuğgeneral ya da tümgeneral olarak farklı yazar. Her gün askerlerle sivillerden oluşan yaklaşık 3.000 kişi çalışır. Yakındaki Cayetano Arellano Lisesi komuta merkezine dönüşür: yemekhane, dinlenme yeri, revir ve morg aynı okuldadır.

4 Ağustos'ta askerler ve ağır iş makineleri sahadadır. Subic Körfezi'ndeki ABD deniz üssünden denizciler ve deniz piyadeleri, Clark Hava Üssü'nden kara ve hava kuvvetleri personeli on gün boyunca yardım eder; ABD ekibini Tuğamiral Draper Kauffman yönetir. İzci örgütü, enkazdan çıkan değerli eşyaların toplanıp sahiplerine teslim edilmesini üstlenir.

İş yavaş ve tehlikelidir. Binanın yüzde 80'inde çöken döşemelerin arasında bir metreden az boşluk kalmıştır. Kurtarıcılar kompresörlü kırıcılar ve oksi-asetilen şaloma ile betonu delip ceplere ulaşmaya çalışır. Saatler geçtikçe canlı çıkanların yerini cansız bedenler alır.

Tai Pon birkaç saat sonra çıkarılır. Oğlunun anlatımına göre baba gözlerini açtığında zifiri karanlığın yerini kör edici bir ışık almıştır. Karısıyla ayrı hastanelere götürülürler; Tai, karısının kan kaybından öldüğünü sonradan öğrenir. Annesi ve kız kardeşi, üzerlerine düşen bir kirişle olduğu yerde can vermiştir.

Son mucize 9 Ağustos'ta gelir. 9 ve 12 yaşlarındaki iki kız çocuğu, 125 saat sonra enkazdan sağ çıkarılır. Bundan sonra kurtarma, cenaze çıkarma işine döner ve bir haftadan uzun sürer. Bütün cesetlerin kimliği belirlenemez.

Çatlayan şehir

Ruby Tower yalnız değildir. Altı katlı Filipin Barolar Birliği (PBA) binasının zemin kat kolonları çöker ya da kısalır; bina tehlikeli biçimde öne yatar, kiracılar binayı boşaltır. Sekiz katlı Aloha Sineması'nın güney ucu, dördüncü kattaki kısa kolonların kırılmasıyla ağır hasar alır. Tuason Binası çökmenin eşiğine gelir. Ulusal Kütüphane, Liwayway Oteli, Diamond Tower, Trinity Binası, eski ve yeni Filipin Ulusal Bankası binaları, Yolcu Terminali ve Far Eastern Üniversitesi'nin bir binası da yapısal hasar görür. NOAA kayıtlarına göre on kadar bina yıkılmanın eşiğine gelir ve sonradan yıkılmak zorunda kalır.

Artçılar ay boyunca sürer: Ağustos'ta 5'in üzerinde on beş artçı kaydedilir. En güçlüsü 3 Ağustos'ta gelir, 5,9 büyüklüğündedir ve Manila'da yeniden hissedilir.

Kayıp

PHIVOLCS'un çizelgesine göre deprem 270 can alır, 261 kişiyi yaralar. Ölülerin 268'i Ruby Tower'dadır; binada 260 kişi de yaralanır. Diğer iki ölü Aurora alt bölgesinden ve Pampanga'nın Guagua kasabasındandır; Manila'nın Santa Ana semtinde bir apartmandan düşen parça bir kişiyi yaralar. NOAA da 270 ölü ve 261 yaralı verir. Ancak aynı kayıttaki eski kataloglar 207 ve 271 ölüden söz eder; İngilizce Vikipedi de "en az 207" der.

Bir karışıklık daha vardır: İngilizce Vikipedi'nin Ruby Tower maddesinde binadan 268 kişinin sağ, 260 kişinin ölü çıkarıldığı yazar. PHIVOLCS ve NOAA ise tersini, 268 ölü ve 260 yaralı verir. Bu yazıda resmî kurumların rakamı esas alınır. Maddi zarar NOAA'ya göre en az 8 milyon dolar, başka bir kaynağa göre 5 milyon dolardır.

Suçlu deprem mi?

Çöküşün ardından herkes aynı soruyu sorar: aynı sokaklardaki başka binalar ayaktayken Ruby Tower neden yıkıldı? UNESCO'nun 1969'da yayımlanan inceleme raporu, INQUIRER.net'in aktarımıyla, binanın deprem bölgesi olmayan yerlerin standartlarıyla tasarlanmış göründüğünü, düşük dayanımlı beton kullanıldığını ve güçlü bir sarsıntıya dayanacak tasarım öğelerinden yoksun olduğunu saptar. Bina, ortada bir yönetmelik olmadığı için yasal sayılmaktadır. Tasarım, işçilik ve beton kalitesi suçlanır; davalar açılır.

En çok bilinen dava ise Ruby Tower değil, PBA binası içindir. Barolar Birliği Kasım 1968'de müteahhit firmaya dava açar; firma da suçu mimarlara atar. Dava 18 yıl sürer. Yüksek Mahkeme 3 Ekim 1986'da müteahhidi ve mimarlık bürosunu birlikte 5 milyon peso tazminata mahkûm eder. Kararda, yıkımın "salt bir doğa olayı olmadığı", çevredeki yüzlerce eski binanın depremden neredeyse etkilenmediği yazılır. Ağır ihmal, deprem bahanesini geçersiz kılar.

Neyi değiştirdi

Ruby Tower, Filipinler'in afet anlayışını değiştirir. 2 Aralık 1968'de çıkarılan 151 sayılı idari kararla Ulusal Afet Operasyonları Komitesi (NCDO) kurulur; bugünkü Ulusal Afet Riskini Azaltma ve Yönetim Konseyi'nin öncülüdür.

Daha kalıcı sonuç yapı yönetmeliğidir. Devlet Başkanı Ferdinand Marcos yönetimi bir standart hazırlatır; 26 Ağustos 1972'de 6541 sayılı Ulusal Yapı Yönetmeliği Kanunu yürürlüğe girer, ülkenin ilk ulusal yapı yönetmeliği budur. Sıkıyönetim döneminde Marcos, 19 Şubat 1977'de 1096 sayılı kararnameyle yönetmeliği yeniden yazar. INQUIRER.net'in 2024'teki incelemesine göre bu metin o tarihten beri esaslı biçimde değiştirilmemiştir ve mühendisler yeniden gözden geçirilmesini istemektedir.

Bu isteyenlerden biri Ponson Chang'dır. Ruby Tower'da annesini kaybeden babasının hikâyesiyle büyür ve mimar olur. Ders olarak tek bir şey söyler: mimarlar ve inşaat mühendisleri için özen göstermek, işini titizlikle yapmak.

Bugün

Doroteo Jose ile Teodora Alonzo sokaklarının köşesinde bugün turuncuya boyalı, iki katlı bir yapı durur. 1974'te Ruby Tower'ın ayakta kalan kuzey ucundan yapılan Ruby Tower Anma Salonu'dur; içinde ölenlerin yüz kadar siyah-beyaz fotoğrafı asılıdır. Yapının bir kısmı bugün dükkân ve konut olarak da kullanılır. Manila Çin Mezarlığı'nda da üzerinde çoğunlukla Çince yazılar bulunan bir Ruby Tower anıtı vardır.

Casiguran 1979'da yeni kurulan Aurora eyaletine bağlanır; 2024 sayımına göre nüfusu 26 bini aşar. PHIVOLCS, depremin 50. yılında, 2 Ağustos 2018'de Manila'daki Quiapo Kilisesi'nde bir anma sempozyumu ve sergi düzenler. Bülteninde herkesi yalnız trajediyi değil, ondan çıkan dersleri de hatırlamaya çağırır. Pasig ağzındaki yumuşak zemin ise hâlâ yerinde duruyor.

Kaynaklar

• PHIVOLCS, "1968 August 02 Ms7.3 Casiguran Earthquake" (Filipinler'in yıkıcı depremleri derlemesi; UNESCO, Osome ve diğ., Ocak 1969 raporuna dayanır)
• PHIVOLCS, 1968 Casiguran Depremi'nin 50. yılı basın bülteni, Ağustos 2018
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 4448) ve Tsunami Olayları Veritabanı (olay 2003, ölçüm noktaları)
• INQUIRER.net, "A 'ticking bomb': 47-yr-old building code puts Metro Manila at risk", 2024 (PIRA sitesindeki yeniden yayımı); Ponson Chang'ın anlatımı, Kerby Alvarez ve UNESCO 1969 raporuna atıflar
• Filipinler Yüksek Mahkemesi, Juan F. Nakpil & Sons - Court of Appeals kararı, G.R. No. L-47851, 3 Ekim 1986 (Lawphil)
• Filipinler Üniversitesi Diliman Tarih Bölümü, Kerby C. Alvarez'in Ruby Tower çalışmasının tanıtımı
• The Urban Roamer, Manila depremleri ve Ruby Tower; JournalixM, Ruby Tower anıtı yazısı (2023)
• Vikipedi (İngilizce), 1968 Casiguran earthquake, Ruby Tower, Casiguran, Aurora maddeleri (başlangıç kaynağı)