1911 Sarez Depremi: Bir Köyü Gömen, Bir Köyü Boğan Dağ

18 Şubat 1911 gecesi, Pamir Dağları'nın ortasında, Murgab Nehri'nin dar vadisi. Kış en sert hâlinde, patikalar karla kapalı. Gece yarısına doğru yer sallanıyor ve vadinin bir yamacı, altındaki Usoy köyüyle birlikte nehrin üzerine çöküyor. Ortaya çıkan taş yığını bugün de duruyor: dünyanın en yüksek barajı. Arkasında biriken su ise bir köyü yutuyor ve yüz yılı aşkın süredir aşağıdaki vadilerin üzerinde asılı duruyor.

Bartang'ın yukarısında

1911'de Pamir, Rus İmparatorluğu'nun en uzak köşelerinden biridir. Bölge Pamir Müfrezesi adlı bir askerî birlikle yönetilir; merkez Horog'dur, doğuda Pamirski Post adlı bir karakol vardır. Bugün Tacikistan'ın Dağlık Bedahşan bölgesine bağlı Ruşan ilçesinin sınırları içindeki bu topraklarda insanlar dar vadilerin dibindeki küçük köylerde, kışlaklarda yaşar.

Murgab Nehri doğudan batıya akar, aşağıda Bartang adını alır ve Pencap'a, oradan Amuderya'ya karışır. Bartang Farsçada "dar geçit" demektir. 20. yüzyıldan önce vadide yol yoktur; geçmek için sığ yerlerden yürünür, kayalıklara çakılmış merdivenler ve platformlar kullanılır. Nehir boyunca giden patika ancak suyun çekildiği sonbaharda işe yarar.

Vadinin yukarısında, birbirine 20 kilometre kadar uzaklıkta iki köy vardır. Usoy küçüktür; bir kaynak nüfusunu 54 kişi olarak verir. Yukarıdaki Sarez (Saraz) ise 36 haneli bir köydür. Aşağıda Barçidiv, Pasor, Nisur, Sağnob, Rukç, Basid ve vadinin en büyük köyü Roşorv (Oroşor) sıralanır.

Vadinin yamaçları kendi başına da tehlikelidir. Depremden önce bölgeyi gezen araştırmacılar, 1883'te Dmitri İvanov ve 1900'de Boris Stankeviç, yamaçların neredeyse tamamen hareketli molozdan oluştuğunu ve kaya düşmelerinin sıradan olduğunu not etmiştir. Bölge, Hint levhasının Avrasya'ya çarptığı çarpışma kuşağındadır; Pamir-Hindukuş sismik kuşağında 7'yi aşan depremler bilinmeyen şey değildir.

Gece yarısına doğru

Deprem 18 Şubat 1911 akşamı gelir. Rus kayıtlarına göre Taşkent saatiyle 23.15 civarıdır; bazı kaynaklar yerel saati 23.31, Greenwich saatini 18.41 olarak verir. O tarihte Rusya'da kullanılan eski takvimde gün 5 Şubat'tır, bu yüzden Rus kaynaklarında olay "5'i 6 Şubat'a bağlayan gece" diye geçer.

Seismolog Nicholas Ambraseys ve Roger Bilham'ın 2012'de yayımladıkları incelemeye göre ana depremden önce bir öncü sarsıntı olur. Usoy'dan Sarez'e giden iki kişi yolda bir çığa rastlar; Sarez'e vardıklarında köylüler de küçük bir deprem hissettiklerini söyler. Ardından asıl sarsıntı gelir: derinden gelen bir uğultu ve uzun süre devam eden kaya düşüşleri.

Pamir Müfrezesi komutanı Grigori Şpilko'nun raporuna göre sarsıntı Pamirski Post'ta en az iki dakika sürer, darbeler batıdan doğuya art arda gelir. Bir saat sonra yeni bir sarsıntı hissedilir. Horog'da panik çıkar ama ölen olmaz. Garip ayrıntılar da vardır: 150 verst uzaktaki Kızıl Rabat karakolunda sarsıntı güçlü hissedilir, çok daha yakındaki Rang-Kul karakolunda ise fark edilmez.

Daha kuzeyde, Tacikistan'ın en büyük gölü Karakul'da sular buzu kırıp alçak doğu kıyısına taşar. Su çekildiğinde kıyıda yarım kilometre genişliğinde bir buz şeridi kalır.

Usoy'un üstüne düşen dağ

Sarsıntıyla birlikte Murgab vadisinin yamacından devasa bir kütle kopar. 4.500 metre yükseklikteki bir dağdan inen kayalar yaklaşık 1.800 metre aşağıya, vadinin dibine düşer, nehri kapatır ve karşı yamaca dayanır. Usoy köyü bu yığının altında kalır.

Heyelanın büyüklüğü kaynağa göre değişir: 2,2 ya da 2,4 kilometreküp kaya, yaklaşık 6 milyar ton. Yığın vadi boyunca 5 kilometreyi, enine 3,2 ile 3,8 kilometreyi bulur. Yüksekliği için verilen rakamlar daha da dağınıktır: Vikipedi'de ve pek çok kaynakta 567 metre, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun yayınında 600 metre, Ambraseys ve Bilham'da 760 metreye yakın. Farkın bir kısmı ölçünün eski vadi tabanından mı yoksa başka bir noktadan mı alındığından kaynaklanır.

Heyelan, Murgab'a dökülen küçük Şadau Deresi'ni de kapatır. Böylece biri büyük, biri küçük iki göl doğacaktır: Sarez ve Şadau.

Usoy'dan yalnızca üç kişi kurtulur. Sonradan bölgeye ulaşan Rus subayına anlattıklarına göre o gece köylerinde değil, yukarıdaki Sarez'dedirler; Rus kaynaklarında bir şenliğe gittikleri yazar. Köylerinin üzerindeki kalın toz bulutu ancak üç gün sonra dağılır.

Altı hafta süren sessizlik

Deprem kışın ortasında, ulaşılması yazın bile zor bir yerde olur. Kaya düşmeleri zaten dar olan patikaları da yok etmiştir. Ambraseys ve Bilham'a göre ilk haber Bartang'dan aşağıya, Basid köyünden bir Tacik'in deriden yapılmış bir tekneyle nehri inip Ruşan'a ulaşmasıyla gelir.

Hindistan'dan gelen haber daha hızlıdır. İngilizlerin Gilgit'teki günlüğü sarsıntıyı 23.15 olarak kaydeder; Simla'daki sismograf da kayıt alır ve hesaplanan merkez Usoy yakınlarına düşer. Yerel Rus yönetiminin en çok hasar gören bölgeyi belirlemesi altı hafta, heyelanın ayrıntılarını öğrenmesi iki ay daha sürer. İlk bilimsel saha çalışması için neredeyse iki yıl beklenecektir.

Nisan 1911'de subay P. Zaimkin, Pamirski Post'tan Murgab vadisi boyunca batıya yola çıkar. Ama Sarez'de dev kaya yığınları ve buz akıntıları yolunu keser, geri dönmek zorunda kalır. Horog'dan Bartang vadisi yukarısına gönderilen ikinci bir ekip de Roşorv'a ulaşamaz; patikalar ve geçitler tamamen yok olmuştur. Zaimkin'in Sarez'de köylülerden dinlediği anlatımlar, Usoy'un yok oluşunu bildiren ilk kayıtlar arasındadır.

Petersburg basını 1911 ortasında Murgab'ın bir heyelanla kapandığını yazar. Ama tablonun bütünü başkentte ancak yılın sonunda anlaşılır.

Ölüleri saymak

Deprem gece, insanlar evlerindeyken gelir. Bartang boyunca çamur ve taştan yapılmış evler çöker. Şpilko'nun köy köy yaptığı sayım, ölülerin büyük kısmının heyelandan değil bu evlerden olduğunu gösterir.

En ağır kayıp Roşorv'dadır: 45 erkek, 58 kadın ve 77 çocuk, toplam 180 kişi. Hayvancılık yapan ailelerin dağınık evlerinin bulunduğu Pasor'da 5 erkek, 16 kadın ve 9 çocuk ölür. Nisur'da 17 erkek, 14 kadın ve 9 çocuk; Sağnob'da 6 kadın ve 4 çocuk; Rukç'ta 2 erkek ve 2 kadın hayatını kaybeder. Barçidiv'deki ölü sayısı bilinmez. Basid neredeyse tamamen yıkılır ama orada ölen olmaz. Sarez'de ise 36 haneden yalnızca iki ev yıkılır.

Şpilko toplam kaybı 302 kişi olarak verir. Ambraseys ve Bilham bu kayıtlara Usoy'u da ekleyerek 318'e ulaşır; NOAA'nın veritabanı da bu rakamı kullanır. Daha düşük rakamlar da vardır: Mayıs-Haziran 1911'de İran'daki İngiliz temsilciliklerine ulaşan istihbarat raporları 90 ölüden söz eder, NOAA'nın aktardığı daha eski bir katalog da "yaklaşık 90 kişi" der. Aradaki fark, ilk haberlerin yalnızca ulaşılabilen köylerden geldiğini düşündürür.

Şpilko'nun Afganistan'dan derlediği rakamlar ise daha şüphelidir. Rusça kaynaklarda aktarıldığına göre Kâbil'de 300 hane yıkıldığı ve 460 kişinin öldüğü bildirilmiştir. Kâbil merkeze yüzlerce kilometre uzaktır ve bu rakamı doğrulayan başka bir kayıt görülmez; dikkatle okunması gerekir.

Yükselen su, batan Sarez

Murgab'ın önü kapanmıştır ama nehir akmaya devam eder. Su, setin arkasında birikmeye başlar. Ekim 1911'de yükselen göl Sarez köyünün evlerine ulaşır. Sarezliler köylerini terk etmeye hazırlanır; Gunt Nehri'nin yukarısında Şadzud adını verdikleri yeni bir köy kurarlar. 1912 baharında Sarez tamamen sular altındadır. Göl adını bu köyden alır. Köyün kalıntıları bugün yaklaşık 240 metre derinliktedir.

Göl hızla büyür. Setin önündeki derinlik 1913'te 279 metreyi, 1915'te 352 metreyi bulur. 1914'e kadar sudan bir damla dışarı çıkmaz; o yıl setin dış yüzünde ilk kaynaklar belirir. 1915'te setin arkasından sızan su saniyede 2 metreküptür; 1939'a kadar kaynakların sayısı 2'den 57'ye çıkar, debi saniyede 60-80 metreküpe ulaşır.

1925'e kadar göl her yıl yaklaşık 9 metre yükselir. 1926'da derinlik 477 metreye, boy vadi boyunca 75 kilometreye ulaşır. Sonra yükselme yavaşlar: genişleyen yüzeyden buharlaşma artar, setin içindeki sızıntı kanalları çoğalır. 1942'de setin sıkışmasıyla seviye bir anda 4 metre yükselir. 1946'dan sonra göl görece dengeye oturur.

Şpilko'nun teknesi ve büyük tartışma

Gölün ilk sistemli incelemesi 1913'te Pamir Müfrezesi komutanı Yarbay Grigori Şpilko'nun ekibince yapılır. Ekip kendi yaptığı bir tekneyle gölde ölçüm alır, derinliği ve yayılışını kaydeder, heyelanın haritasını çıkarır ve setin davranışını izler. Şpilko ayrıntılı raporunu 24 Şubat 1914'te tamamlar.

1914'te kaynaklar belirdiğinde setin içinden akan suyun onu oyup yıkacağından korkulur. Şpilko aynı görüşte değildir: sete göre gölün basıncını taşıyacak kadar sağlamdır, su kendine bir yol açacak ve aşınma orada duracaktır. Bu tahmin doğru çıkar.

1915'te iki gelişme olur. Ağustos'ta jeolog İ. A. Preobrajenski bölgeye gelir; gölün güney ucundan deriden yapılmış bir salla setin başına iner. Aynı ay oradan geçen kâşif Aurel Stein ekibe rastlar. Preobrajenski köylülerle konuşur, setin yüzeyini ölçer ve vadinin eski ile yeni hâlinin haritalarını çizer.

Aynı yıl mayıs ayında, Petersburg'da fizikçi Prens Boris Golitsin şaşırtıcı bir iddia ortaya atar. Golitsin, 1910'da Pulkovo Gözlemevi'ne kurulan sismograflar dahil dört istasyonun kayıtlarını inceler ve depremin merkezinin heyelanın yeriyle çakıştığını hesaplar. Ona göre kayıtlara geçen sarsıntının enerjisi, düşen kayanın enerjisine denktir. Vardığı sonuç şudur: heyelan depremin sonucu değil, sebebidir. Golitsin raporunda, merkezin "Sarez yakınındaki dağın çöktüğü yerle" örtüştüğünden şüphe olmadığını yazar.

Tartışma yıllarca sürer. 1923'te İngiliz jeolog Richard Oldham itiraz eder: en ağır hasar heyelandan uzakta yaşanmıştır ve artçı sarsıntılar bir depreme işaret eder, heyelandan beklenmez. Harold Jeffreys önce Golitsin'i destekler, sonra hesaplarındaki hatayı gösterir. Konu 1930'larda, heyelanın enerjisini uzun bir süreye yaydığı ve bu yüzden kayıtlarda belirgin bir iz bırakmadığı anlaşılınca kapanır. 20. yüzyılın ortasından bu yana kabul gören görüş, önce depremin geldiği ve dağı yerinden oynattığıdır.

Depremin büyüklüğü de tek bir rakama oturmaz. NOAA moment büyüklüğünü 7,2, yüzey dalgası büyüklüğünü 7,4 olarak verir. Başka çalışmalar 7,4 ile 7,6 arasında değerler hesaplar. Ambraseys ve Bilham ise heyelanı tetikleyen depremin 7,7 civarında olduğunu öne sürer.

Neyi değiştirdi

Deprem ve heyelan, yukarı Bartang vadisinin insanlarını yerinden etti. Usoy ve Sarez haritadan silindi, aşağıdaki köylerden de göç başladı.

Ama asıl miras, vadinin üzerinde kalan sudur. Göl yükseldikçe korku da büyüdü. Temmuz 1921'de Amuderya görülmemiş biçimde taştığında Çarcuy ve çevresindeki köyler sular altında kaldı; Sarez setinin yıkılmış olabileceği konuşuldu. İç savaştan yeni çıkan ülke bunu doğrulayacak bir sefer düzenleyemedi; taşkın sonunda kar erimesine bağlandı. 1947'de İrht meteoroloji istasyonunun şefi V. V. Akulov, setin göl tarafında büyüyen bir kanyonun yıkımı hızlandırabileceği uyarısında bulundu; 1956'dan sonra kanyonda büyüme görülmedi.

1967'de gölün sağ kıyısında, setin yaklaşık 4 kilometre yukarısında kayan bir yamaç tespit edildi. Bu "Sağ Kıyı heyelanı" bugün en büyük endişe kaynağıdır. Bir depremle göle düşerse doğuracağı dalga setin üzerinden aşabilir. Hacmi için verilen tahminler 0,3 ile 2 kilometreküp arasında değişir; bir çalışma ise böyle bir heyelanın hiç olmadığını savunmuştur. 1968'de göle düşen bir heyelan 2 metrelik dalgalar yarattı.

1970'lerin başında Sovyet mühendisleri gölün seviyesini 100 metre indirecek bir tünel ve bir hidroelektrik santrali tasarladı. Proje kâğıt üzerinde kaldı.

Bugün: dünyanın en yüksek barajı

Usoy seti bugün doğal ya da insan yapımı, dünyanın en yüksek barajı olarak anılıyor. Arkasındaki Sarez Gölü 60-75 kilometre uzunluğunda, 500 metreyi aşan derinliğinde 16-17,5 kilometreküp su tutuyor; yüzeyi deniz seviyesinden 3.200 metreden yüksekte. Su setin üzerinden aşmıyor; dibinden sızıyor ve gelen suyla aşağı yukarı dengede kalıyor. Seviye yılda ortalama 20 santimetre kadar yükseliyor; 1994'teki rekor taşkında beklenenden 3 metre fazla yükseldi.

Setin yıkılmasının ne kadar olası olduğu tartışmalı. 1997'de Duşanbe'de toplanan bir konferans setin güçlü bir depremde çökebileceği sonucuna vardı; 2004'te Dünya Bankası için yapılan bir çalışma ise seti sağlam buldu. Uzmanların çoğu doğrudan yıkılmayı uzak bir ihtimal, sağ kıyıdaki yamacın yaratacağı taşkın dalgasını daha gerçek bir tehlike olarak görüyor. Olursa sonucun felaket olacağı konusunda ise herkes hemfikir. Kaç kişinin risk altında olduğu kaynağa göre değişiyor: ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun yayını on binlerce, belki yüz binlerce kişiden söz ediyor; 2000 tarihli bir makale beş milyonu aşan bir rakam veriyor; Rusça kaynaklar 6 milyonu anıyor. Su, Tacikistan, Afganistan, Türkmenistan ve Özbekistan'dan geçerek Aral Gölü'ne kadar 2.000 kilometreyi aşan bir hat boyunca ilerleyebilir. En çok tehlike altındakiler, uyarı süresinin en kısa olacağı Bartang ve Pencap'ın dar vadilerindeki köyler: Barçidiv, Supomci, Şocan, Ruşan.

2000'de Tacikistan, Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan sorunun çözümü için dünyadan yardım istedi. Aynı yıl Dünya Bankası öncülüğünde Sarez Gölü Risk Azaltma Projesi başladı. Setin yakınındaki küçük bir istasyondan göl ve kıyılar aletlerle izleniyor, alarm aşağıdaki köylere ulaştırılacak biçimde bir erken uyarı sistemi kuruldu. Bartang köylerinin halkına tahliye eğitimi verildi; tehlike anında sığınacakları, yiyecek ve ilaç bırakılmış "güvenli adacıklar" belirlendi. Sistem eleştiriliyor da: büyük bir taşkında dalganın gözlem istasyonunu sinyal gönderilmeden yok edebileceği söyleniyor. Bugün uydu radar görüntüleriyle yamaçlardaki hareketler de takip ediliyor.

7 Aralık 2015'te set gerçek bir sınavdan geçti. 1911'deki merkeze yaklaşık 5 kilometre uzaklıkta 7,2 büyüklüğünde bir deprem oldu; iki kişi öldü, yüzlerce ev yıkıldı. Usoy setinde gözle görülür bir bozulma bulunmadı, sağ kıyıdaki yamaç da belirgin biçimde kıpırdamadı. Göl, Usoy'un ve Sarez'in üzerinde, sessizce duruyor.

Kaynaklar

• N. Ambraseys ve R. Bilham (2012), The Sarez-Pamir Earthquake and Landslide of 18 February 1911, Seismological Research Letters 83(2): G. A. Şpilko'nun 1914 raporu, İngiliz istihbarat kayıtları ve dönemin seyahat notlarına dayanan inceleme
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 18 Şubat 1911 Tacikistan kaydı (no. 7868)
• R. L. Schuster ve D. Alford (2004), Usoi Landslide Dam and Lake Sarez, Pamir Mountains, Tajikistan, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu yayını (özet)
• D. Alford, S. F. Cunha ve J. D. Ives (2000), Lake Sarez, Pamir Mountains, Tajikistan: Mountain Hazards and Development Assistance, Mountain Research and Development 20(1)
• Floransa Üniversitesi, IPL-221 projesi 2022 yıllık raporu (Sarez Gölü'nün uydu radarıyla izlenmesi), Uluslararası Heyelan Konsorsiyumu
• Vikipedi (Rusça): Сарезское землетрясение, Сарезское озеро; (İngilizce): 1911 Sarez earthquake, Sarez Lake, Usoi Dam, Bartang, 2015 Tajikistan earthquake (başlangıç kaynağı)