2013 Bohol Depremi: Bayram Sabahı Çöken Kiliseler ve Tarlada Yükselen Fay

15 Ekim 2013, salı sabahı. Filipinler'in orta kesimindeki Bohol adasında okullar ve resmî daireler kapalı; ülke Kurban Bayramı tatilinde. Saat 08.12'de ada, haritalarda hiç görünmeyen bir fayın üzerinde sarsılıyor. Üç yüz yıl önce İspanyol misyonerlerin mercan taşından yaptırdığı kiliseler birkaç saniyede çöküyor, bir pirinç tarlasının ortasında metrelerce yüksek bir toprak duvar beliriyor. Adanın neredeyse bütün nüfusu etkileniyor. Üç hafta sonra, çadırlarda yaşayan on binlerce insanın üzerine bu kez Haiyan tayfunu geliyor.

Mercan taşından kiliseler

Bohol, Orta Visayas bölgesinde, Cebu adasının güneydoğusunda yer alan bir ada ilidir. Merkezi Tagbilaran'dır; 2013'te nüfusu bir milyonu biraz aşar. Ada, koni biçimli tepeleri Çikolata Tepeleri, nehir kıyısı köyleri ve özellikle eski kiliseleriyle tanınır.

Bu kiliselerin hikâyesi 16. yüzyılın sonuna gider. Cizvit rahipler Juan de Torres ve Gabriel Sánchez, 17 Kasım 1596'da Baclayon'a gelir ve adanın ilk Hristiyan yerleşimini kurar. Baclayon'daki bugünkü taş kilise 1727'de tamamlanır. Torres kısa süre sonra Loboc Nehri kıyısına geçer; Loboc 1602'de cemaat merkezi olur, mercan taşından kilisesi 1734'te biter. Korsan baskınlarından korunaklı olduğu için Loboc bir süre Cizvitlerin adadaki merkezi olur. Batı kıyısındaki Loon'un büyük kilisesi ise 1855-1864 arasında, zorla çalıştırılan işçilerle inşa edilir ve adanın en büyük kilisesi sayılır.

Baclayon 1993'ten beri, Loboc ile birlikte, UNESCO Dünya Mirası aday listesindeki "Filipinler'in Cizvit kiliseleri" grubundadır. Baclayon, Loboc ve Loon kiliseleri ülkenin hem Ulusal Tarihî Simgesi hem Ulusal Kültür Hazinesi listesindedir.

Ada depremi tanır. 8 Şubat 1990'da güney kıyısındaki bir fay 6,8 büyüklüğünde bir deprem üretmiş, binaları yıkmış ve küçük bir tsunamiye yol açmıştır. Adanın kuzeybatısındaki fay ise haritalarda yoktur. Filipin Volkanoloji ve Sismoloji Enstitüsü (PHIVOLCS), sonradan bu bölgede 2007'de yüzeye çıkmayan gizli bir fay olabileceğinin öne sürüldüğünü ve 1996'daki 5,6 büyüklüğündeki depremin de aynı kaynaktan geldiğini açıklayacaktır.

Bayram sabahı, saat 08.12

15 Ekim 2013 sabahı Filipinler Kurban Bayramı'nı kutlamaktadır. Resmî tatil nedeniyle okullar, bazı iş yerleri ve devlet daireleri kapalıdır. Sonradan yazılan raporlar, bu tatilin can kaybını azalttığını belirtir.

Deprem yerel saatle 08.12'de başlar. PHIVOLCS büyüklüğü 7,2, odak derinliğini 12 kilometre olarak verir; merkez üssü Sagbayan kasabasının yaklaşık 6 kilometre güneybatısındadır. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) ve NOAA kayıtları ise büyüklüğü 7,1, derinliği 19 kilometre olarak gösterir. Sarsıntı bütün Visayas adalarında, kuzeyde Masbate'ye, güneyde Mindanao'daki Cotabato'ya kadar hissedilir.

Associated Press'e konuşan Aledel Cuizon, sesi yaklaşan dev bir kamyona benzetir: uğultu yaklaştıkça büyür, sarsıntı 15-20 saniye sürer. Bohol il yönetiminde çalışan Vilma Yorong, sarsıntı durunca sokağa koştuğunu, yaralılar gördüğünü ve bazılarının kiliselerinin yıkıldığını söylediğini anlatır.

Deniz aşırı komşu Cebu da sarsılır. Ülkenin en eski kilisesi sayılan Cebu'daki Santo Niño Bazilikası'nın çan kulesi avluya yıkılır. Pasil balık limanında bir bina çöker, beş kişi ölür. Bir spor salonunda paniğe kapılan kalabalığın izdihamında beş kişi daha hayatını kaybeder. Tagbilaran Havalimanı'nın kulesi ve ikinci kat tavanı çöker, limandaki terminal binasının bir bölümü yıkılır.

Loon: kilise ve hastane

En ağır tablo, merkez üssünün batısındaki kıyı kasabası Loon'dadır. Yaklaşık 40 bin kişinin yaşadığı kasabada Işığın Meryemi (Nuestra Señora de la Luz) Kilisesi ile yanındaki rahip evi tamamen çöker; yerinde bir taş yığını kalır. Tagbilaran Piskoposu Leonardo Medroso, enkazın altında iki kişinin kaldığını bildirir. Al Jazeera'nın iki gün sonraki haberinde bu sayı üç ibadet eden kişi olarak geçer.

Kasabadaki Kongre Üyesi Castillo Anma Hastanesi de kısmen çöker. Sivil savunma sözcüsü Binbaşı Reynaldo Balido, ilk gün içeride kaç hastanın mahsur kaldığının bilinmediğini söyler. Hastanede yatan hastalar enkaz altında ölür.

Yollar ve köprüler kopunca yardım geç gelir. Loonlu çiftçi Serafin Megallen, kayınvalidesiyle kuzenini enkazdan kendi elleriyle çıkarır. AFP'ye anlattığına göre ikisi de canlıdır, ama üç saat sonra yaralarından ölürler: "Hiç kurtarma ekibi gelmedi, komşulara güvenmek zorunda kaldık." Kasabanın rahiplerinden Tomas Balakayo ise insanlara teselli vermekten başka yapabilecekleri pek bir şey olmadığını söyler.

Loon, depremin en çok can alan yeri olarak kayda geçer. Sonraki resmî sayımlarda kasabanın kaybı 67 kişidir.

Yıkılan kiliseler

Deprem, Bohol'un İspanyol dönemi mirasını tek sabahta yerle bir eder. Loboc'ta 1734 tarihli kilisenin ön cephesi ve çan kulesi kısmen çöker. Baclayon'da sonradan eklenmiş giriş revakı ve çan kulesi yıkılır. Güney kıyısındaki Maribojoc'ta kilise tamamen göçer; kalıntıların önünde yalnızca bir İsa heykeli ayakta kalır. Loay, Dauis, Dimiao ve Tubigon kiliseleri de ağır hasar görür. Gulf News'e göre ilk günlerde Bohol'da 8, Cebu'da 5 kilise hasarlıdır; AFP ise yıkılan ya da ağır hasar gören on kiliseden söz eder.

Adanın simgesi Çikolata Tepeleri de nasibini alır: Carmen'deki seyir terası ve bir çan kulesi yıkılır, tepelerden birinin yamacı kayar. On iki kasabanın belediye binası kısmen ya da tamamen hasar görür. Ana yol üzerindeki köprüler dahil 32 köprü ve 13 yol kesimi geçilmez hâle gelir. Bütün ilin elektriği kesilir.

Anonang'da yükselen duvar

Sarsıntının asıl kaynağı birkaç gün sonra, kuzeydeki Inabanga kasabasına bağlı Anonang köyünde ortaya çıkar. Kumayot mevkiindeki düz pirinç tarlaları ikiye ayrılmış, kuzey yaka yer yer 3 metre yükselmiştir. Yaklaşık 2 kilometre boyunca uzanan bu toprak ve kaya duvarı, jeologların "fay sarplığı" dediği şeydir.

Philippine Star'ın 24 Ekim 2013 tarihli haberine göre, deprem sırasında köylüler gök gürültüsüne benzeyen patlama sesi duyar. Yerden duman ve kükürt kokusu yükselir. 43 yaşındaki fırıncı Menecia Bautista Aparecio'nun evinin tuvaleti, yükselen duvarın hemen dibinde kalır. Aparecio gazeteye fay hattına bu kadar yakın yaşadıkları için hep korku içinde olacaklarını söyler. 24 yaşındaki Emily Pisol, yarılmayı gördüğünde önce gözünün yanıldığını sanmıştır.

PHIVOLCS'tan Teresito Bacolcol, fayı gördüklerinde depremin kaynağını bulduklarından "yüzde yüz" emin olduklarını söyler. Enstitü müdürü Renato Solidum, fayın üzerine hiçbir yapı yapılmamasını önerir. Sonraki ölçümlerde düşey kayma Anonang'da 2 ile 5 metre arasında bulunur; Cawasan Deresi'nin yatağı 2,5 metre kayar ve derenin üzerinde küçük bir şelale oluşur. Daha önce haritalarda olmayan bu fay, Kuzey Bohol Fayı ya da Inabanga Fayı adıyla literatüre girer. Kazı çalışmaları, aynı fayın 2013'ten önce de en az bir iki kez yüzeyi kırdığını gösterir.

Devlet bölgede

Bohol ve Cebu il yönetimleri depremin olduğu gün afet hâli ilan eder; bu karar fiyatları dondurur. Askerler bayram izninden geri çağrılır. Ulusal Afet Risk Azaltma ve Yönetim Konseyi (NDRRMC) sözcüsü Balido, çabaların ulaşılamayan bölgelere yoğunlaştığını, mahsur kalan insanlar olduğundan şüphelendiklerini söyler.

Cumhurbaşkanı Benigno Aquino III, 16 Ekim'de Cebu ve Bohol'a gider. Tagbilaran'a indikten dakikalar sonra 5,1 büyüklüğünde bir artçı sarsıntı olur. Aquino, televizyondan yayımlanan bakanlar kurulu toplantısında salı günkünden daha güçlü bir depremden korkmaya gerek olmadığını söyler. Bohol Valisi Edgar Chatto, can kaybı bakımından en ağır vurulan yerin Loon olduğunu ve orada çalışmaların sürdüğünü açıklar.

Ölü sayısı her gün yükselir. İlk gün 93 olarak açıklanan sayı, ertesi öğleden sonra 142'ye, birkaç gün sonra 186'ya çıkar. NDRRMC'nin son raporunda 222 ölü, 8 kayıp, 976 yaralı vardır. Bohol'daki ölü sayısı Vikipedi'deki resmî rapor özetinde 209, Dünya Sağlık Örgütü'nün bir yıl sonraki değerlendirmesinde 195 olarak geçer; NOAA'nın kullandığı kaynaklardan biri 230 ölüden söz eder. Deprem, 1990 Luzon depreminden bu yana ülkenin en ölümcül depremi olur.

28 Ekim'de yapılacak köy seçimleri Bohol'da ertelenir; oy verme yeri olarak kullanılacak okulların güvenli olmadığı gerekçe gösterilir.

Çadırlardaki ada

Resmî rakamlara göre 73 binden fazla yapı hasar görür, 14.500'den fazlası tamamen yıkılır. 3,2 milyondan fazla insan etkilenir, 348 binden fazlası evinden olur. Artçılar haftalarca sürer; 6 Aralık'a kadar 4.026 artçı kaydedilir. Duvarları çatlamış evlere girmeye korkan insanlar okul bahçelerine, boş arsalara, kasaba meydanlarına kurulan çadırlara ve bekleme kulübelerine yerleşir.

İçme suyu ve tuvalet sorunu kısa sürede hastalık getirir; merkez üssüne yakın Sagbayan, San Isidro, Calape, Tubigon, Clarin ve Catigbian'da ishal vakaları artar. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre 25 sağlık tesisi tamamen yıkılmış, 111'i kısmen hasar görmüştür; önümüzdeki haftalarda yaklaşık 8 bin doğum beklenmektedir. Hastalar binaların dışına kurulan geçici koğuşlarda tedavi edilir. Deprem bir hafta sonra ildeki her beş haneden birinde hâlâ elektrik yoktur; elektrik Kasım başında büyük ölçüde geri gelir.

Yardım yurt içinden ve dışından gelir. Japonya 150 çadır ve plastik örtü gönderir, Avustralya, Güney Kore, Almanya ve ABD para ve malzeme yardımı açıklar. Birleşmiş Milletler 25 Ekim'de 46,8 milyon dolarlık yardım çağrısı yapar.

Üç hafta sonra Haiyan

8 Kasım 2013'te, depremden tam üç hafta üç gün sonra süper tayfun Haiyan (yerel adıyla Yolanda) Visayas'ı geçer. Fırtınanın gözü deprem bölgesinin üzerinden geçmez, ama Bohol'da hâlâ geçici barınaklarda yaşayan yaklaşık 40 bin kişi yeniden tahliye merkezlerine taşınır. Yeraltında mağaralar bulunan bazı alanlardaki çadırlar, yağmurla yumuşayan zeminin çökebileceği endişesiyle boşaltılır.

Güney kıyısındaki Maribojoc'ta, Davao Today'in 10 Kasım haberine göre rüzgâr cuma öğle saatlerinde saatte 108 kilometreye ulaşır. Belediye başkanı Leoncio Evasco'nun oğlu ve kasabanın tayfun müdahale sorumlusu Bagani Evasco, A tipi çadırların rüzgârı ve yağmuru içeri almadığını anlatır. Kasabada çadırda yaşayanlar dahil kimse ölmez.

Bohol'un elektriği Leyte adasındaki bir santralden gelmektedir; tayfun santrali ve iletim hatlarını vurunca ada yeniden karanlığa gömülür, su dağıtımı da aksar. Bütün belediyelere elektrik ancak 23 Kasım'da yeniden verilir. Haiyan'ın Leyte ve Samar'da yarattığı yıkım, yardım kuruluşlarının dikkatini ve kaynaklarını Bohol'dan uzaklaştırır.

Şubat 2014'te BM, depremden etkilenenlerin çoğunun hâlâ hasarlı evlerinde ya da hemen yanlarındaki çadırlarda yaşadığını açıklar; 839 sınıf geçici öğrenme alanlarında ders yapmaktadır. BM'nin Filipinler'deki koordinatörü Luiza Carvalho, Bohol'daki insanların zor durumunun unutulmayacağını söyler.

Neyi değiştirdi

Bohol depremi, Filipinler'in deprem haritasında bilinmeyen bir fayın 7'nin üzerinde bir deprem üretebileceğini gösterdi. PHIVOLCS, fay hattının iki yanında yapılaşmaya kapalı bir tampon bölge önerdi. Sarplığın havadan belgelenmesinde insansız hava aracı kullanıldı; deprem sonrası çalışmalar adanın kuzeydoğu-güneybatı doğrultusunda uzanan bir kıvrım-bindirme kuşağı üzerinde oturduğunu ortaya koydu.

Deprem, ülkenin mimari mirası için de bir dönüm noktası oldu. Ulusal Kültür ve Sanat Komisyonu, Ulusal Tarih Komisyonu ve Ulusal Müze, hasar gören on tarihî kiliseyi onarmayı üstlendi. Loboc ve Baclayon, yıkım nedeniyle UNESCO aday listesinden çıkarıldı. İspanya hükümeti, kendi tarihî mirasının da parçası saydığı kiliselerin yıkımına özel olarak değindi.

Bugün

Kiliseler yıllar süren çalışmalarla yeniden ayağa kalktı. Baclayon Kilisesi 27 Şubat 2018'de yeniden açıldı. Loboc Kilisesi'nde restorasyon 2017'de başladı; Ulusal Müze kiliseyi 16 Mayıs 2021'de teslim etti. Loon'daki Işığın Meryemi Kilisesi, depremden sekiz yıl sonra, Eylül 2021'de kasabanın bayramının arifesinde Tagbilaran Piskoposluğu'na devredildi; Ulusal Müze Genel Müdürü Jeremy Barns bunu "büyük bir emeğin" sonunda gelen bir dönüm noktası diye niteledi. Kaynaklar teslimi yapan kurumu farklı veriyor: bir kısmı Ulusal Tarih Komisyonu'nu, licas.news'in haberi Ulusal Müze'yi gösteriyor. Maribojoc Kilisesi 12 Aralık 2021'de ibadete açıldı.

Anonang'daki fay duvarı bugün "Bohol'un Büyük Duvarı" diye anılıyor ve ziyaretçi çekiyor. UNESCO, 24 Mayıs 2023'te Bohol Adası'nı Filipinler'in ilk Küresel Jeoparkı ilan etti; Inabanga'daki kırılma alanı ve Maribojoc ile Loon'daki yükselmiş deniz tabanı, jeoparkın yakın dönem yer hareketlerini gösteren alanları arasında sayılıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 10048 (2013 Bohol, Cebu, Siquijor)
• Associated Press, 15-16 Ekim 2013 tarihli deprem haberleri (Christian Science Monitor ve Claims Journal üzerinden)
• AFP, "Search for Philippine quake survivors as death toll hits 142", 16 Ekim 2013 (The Peninsula üzerinden)
• Al Jazeera, "Philippine rescuers scour rubble after quake", 17 Ekim 2013
• Gulf News, "Two buried by collapsed church in Bohol", Ekim 2013
• Maria Eleanor Valeros ve Helen Flores, "Wall of rock reveals new quake fault", The Philippine Star, 24 Ekim 2013
• Davao Today, "'Tent town' of Bohol survives Yolanda", 10 Kasım 2013
• BM Haber Merkezi, Bohol depremzedeleri için yardım çağrısı, 6 Şubat 2014
• Dünya Sağlık Örgütü Filipinler, "Bohol Earthquake: One year on"
• licas.news, Loon kilisesinin yeniden açılışı, 9 Eylül 2021
• Filipinler Dışişleri Bakanlığı, UNESCO'nun Bohol Adası'nı Küresel Jeopark ilan etmesi, Mayıs 2023
• Vikipedi (İngilizce): 2013 Bohol earthquake, Bohol fault system, Loboc Church, Baclayon Church, Loon Church, Maribojoc Church, Chocolate Hills, Typhoon Haiyan (başlangıç kaynağı)