1955 Lanao Depremi: Gölün Çekilip Geri Geldiği Gece

31 Mart 1955'i 1 Nisan'a bağlayan gece. Filipinler'in güneyindeki Mindanao adasında, Lanao Gölü'nün kıyısındaki Dansalan uykuda. Sabah okulda mezuniyet töreni var; bazı evlerde beyaz kıyafetler ütülenmiş, çiçekler hazırlanmış. Saat 02.17'de yer şiddetle sarsılıyor. Göl önce bir yana çekiliyor, sonra geri geliyor. O sabah tören yapılmayacak.

Göl kıyısında bir mezuniyet sabahı

Lanao Gölü, Mindanao'nun kuzeyindeki yaylada uzanan büyük bir göldür. Kıyılarında Maranao halkı yaşar. Göl çevresinin nüfusu büyük ölçüde Müslümandır; göl çevresindeki kasabalarda camiler, ahşap evler ve pazar yerleri vardır.

Gölün kuzey ucundaki Dansalan, o yıllarda bölünmemiş Lanao vilayetinin merkezidir. 1940'ta şehir statüsü almış, savaştan sonra 1950'de yeniden kurulmuştur. Bugün bu şehrin adı Marawi'dir; yeni adını depremden bir yıl sonra, 1956'da alacaktır. Gölün kuzeyinde Iligan, daha batıda Panguil Körfezi'nin kıyısında İspanyollardan kalma kalesi ve kilisesiyle Ozamiz vardır.

Bölgenin altından iki büyük kırık geçer: Mindanao Fayı'nın batı uzantısı olan Cotabato-Sindangan Fayı ve güneydeki Cotabato Çukuru. Bu çukur 1918'de büyük bir deprem üretmiştir; yirmi bir yıl sonra, 1976'da Moro Körfezi'ni vuracak depremin kaynağı da yine burası olacaktır.

Dansalan Merkez İlkokulu'nda 1 Nisan sabahı mezuniyet töreni yapılacaktır. Macabangkit B. Lanto ile kız kardeşi Lawanbae Monera o gün okulu bitirecektir. Lanto, 2019'da Daily Tribune'de yayımlanan yazısında, ailesinin ikizler için beyaz kıyafetler, çiçek kolyeler hazırladığını anlatır.

Saat 02.17

Bugünkü kataloglar ana sarsıntıyı Greenwich saatiyle 31 Mart 18.17'ye, yerel saatle 1 Nisan 02.17'ye koyar. Filipin kaynakları saati 02.18 olarak da verir. Büyüklük çoğu katalogda 7,4'tür; yerel ölçümler 7,4 ile 7,6 arasında değişir, Filipin Volkanoloji ve Sismoloji Enstitüsü PHIVOLCS ise 7,5 der. Merkez üssü Panguil Körfezi ile Lanao Gölü arasındadır; ABD'nin NOAA kataloğu odak derinliğini 35 kilometre olarak verir.

İngilizce Vikipedi'ye göre ana sarsıntıdan yaklaşık altı saat önce 6,3 büyüklüğünde bir öncü deprem olmuştur; ilk başta iki ayrı büyük deprem sanılmış, sonra bunun öncü sarsıntı olduğu anlaşılmıştır.

Lanto o anı, yatağın önce hafifçe havaya kalktığını, sonra sallanmaya başladığını söyleyerek anlatır. Yerin altından bir şeyin bir şeye sürtünmesine benzeyen garip uğultular gelir. Karanlıkta komşuların "Allahu Ekber" ve "La ilahe illallah" diye bağırdığını duyar. Aileler çocukları kucaklayıp açık alanlara koşar; o zamanlar kimsenin bildiği bir deprem tatbikatı yoktur.

Sarsıntının şiddeti Dansalan'da yerel ölçekte 8 olarak kaydedilir. Ozamiz ve Dipolog'da 7, Cagayan de Oro ve Malaybalay'da 6 hissedilir. Deprem bütün Mindanao'da ve Visayas adalarının güney ucunda duyulur.

Gölün çekildiği dakikalar

Sarsıntı göl kıyısında beklenmedik bir şey yapar. Dönemin kayıtları suyun önce çekildiğini, sonra geri geldiğini yazar. Lanto'nun sonradan dinleyip anlattığına göre zemin güneybatıya doğru eğilir; gölün suyu o yana yığılır ve güneybatı kıyısındaki kasabaları basar. Karşı kıyıda ise göl bir süre geri çekilir, dibi açıkta kalır.

Açılan göl dibinde balıklar çırpınır. Kıyıdakiler balık toplamak için çamura iner. Birkaç dakika sonra su geri döner ve hazırlıksız yakalanan bazı insanlar boğulur. Lanto yıllarca bunun bir tsunami olduğunu düşündüğünü, sonra uzmanlardan kapalı su kütlelerinde sarsıntının yarattığı bu salınıma "seiche" dendiğini öğrendiğini yazar.

Göl kıyısındaki Tugaya'da geniş bir alan suyun altında kalır. Lanto, batan evlerin yıllar boyunca göl suyunun altında görülebildiğini anlatır. PHIVOLCS, Tugaya'daki bir caminin ağır hasar gördüğünü kaydeder. Tugaya'ya ait anlatımlara göre bu, Lanao'nun en eski camisidir ve içindeki yüzlerce eski eşyayla birlikte göle gömülür. Bu eşyaların çoğu bugüne kadar araştırılmamıştır.

Dansalan'da, göl çevresindeki kasabalarda evler çöker, camiler yıkılır ya da hasar görür. PHIVOLCS, depremde zemin sıvılaşması ve heyelanların da belgelendiğini yazar. Kıyıdan uzakta da hasar vardır: Zamboanga ve Pagadian'da evler yıkılır, iskeleler zarar görür.

Ozamiz: kilise ve kale

Panguil Körfezi'nin karşı yakasında, Ozamiz'de deprem şehrin iki simgesini vurur. Kentin Kutsal Gebelik adını taşıyan eski kilisesi yıkılır. Liman ağzındaki, 1750'lerde İspanyollar tarafından yapılmış Concepcion y del Triunfo Kalesi'nin, halkın "Cotta" dediği tabyanın güneybatı burcu çöker. İkinci Dünya Savaşı'nda kaleyi tutan Japon askerlerinin duvarların dibine ve altına kazdığı siperler yapıyı zayıflatmıştır; deprem bu zayıflığı bulur. Şehrin yollarında büyük yarıklar açılır.

Kilisenin enkazında, kentin "Birhen sa Cotta" (Kalenin Meryem'i) dediği Meryem tasvirinin sağlam bulunduğu anlatılır. Bu tasvir daha sonra yeni katedralin sunağının sağına yerleştirilecektir.

Manila'dan gelen bildiri

Haber Manila'ya telgraflarla ulaşır. Resmî Gazete'nin Nisan 1955 özetine göre vilayet ve kasaba yöneticilerinden gelen telgraflar geniş bir yıkımı haber verir. Cumhurbaşkanı Ramon Magsaysay aynı gün, 1 Nisan'da, 142 sayılı bildiriyi imzalar.

Bildiri Misamis Oriental, Misamis Occidental, Surigao ve Lanao vilayetlerinde, Cagayan de Oro, Ozamis, Iligan ve Dansalan şehirlerinde genel afet hâli ilan eder. Gerekçe açıktır: yaygın depremler halkın arasında ölüm ve yıkım getirmiş, onları kıtlık, kargaşa ve salgın tehlikesiyle karşı karşıya bırakmıştır. Bildiri çeltik, pirinç, mısır, inşaat malzemesi ve temel ihtiyaç maddelerinin stoklanmasını ve depremden bir ay önceki fiyatın yüzde 25 ve daha fazla üstünde satılmasını yasaklar. Saklanan mallara el konacak, devletin fiyat istikrar şirketi PRISCO aracılığıyla yasal fiyattan halka satılacaktır.

Başkan bölgede

Resmî Gazete'nin özetine göre Magsaysay senatörler, milletvekilleri, gazeteciler ve fotoğrafçılardan oluşan kalabalık bir grupla dört hava kuvvetleri uçağıyla Mindanao'ya uçar. Uçaklar sabah 08.00'de kalkar, 10.55'te Ozamiz havaalanına iner. Magsaysay'ın ilk durağı yıkılan kilisenin enkazıdır; orada kilisenin yeniden yapımı için bir bağış kampanyası başlatır.

Lanto, cumhurbaşkanının depremden sonraki gün hastaneyi ziyaret ettiğini, yaralılara yardım malzemesi ve para dağıttığını hatırlar. Resmî Gazete, Magsaysay'ın önce 200 bin, sonra ek olarak 300 bin peso, toplam 500 bin peso yardım fonu serbest bıraktığını, Dansalan'da vilayetteki yardım işleri için 140 bin peso ayırdığını kaydeder.

Lanao için bir Yardım ve Yeniden Yapılanma İdaresi kurulur. Tuğgeneral Alfonso Arellano bu kurulun eş başkanlığına atanır ve yaklaşık 100 bin kişiye ulaşmak için ordunun bütün personelini ve araçlarını seferber etmekle görevlendirilir. Kurul bir yerden ötekine taşınan seyyar bir merkezle çalışır. Okullar, yollar, köprüler, iskeleler ve kamu binaları onarılacak, evsiz kalan aileler için geçici konut yapılacaktır.

Kayıp: 225 mi, 465 mi?

Depremin kaç kişiyi öldürdüğü hâlâ net değildir. Yardım ve Yeniden Yapılanma İdaresi'nin başkanının raporuna göre yalnız Lanao vilayetinde 225 kişi ölmüş, 898 kişi yaralanmıştır; 14.985 aile etkilenmiş, 2.997 ev yıkılmıştır.

NOAA'nın önemli depremler kataloğu ölü sayısını 465 olarak verir, maddi zararı o günün parasıyla yaklaşık 5 milyon dolar olarak hesaplar. PHIVOLCS ve Lanto yaklaşık 400 ölüden söz eder. Rakamlar arasındaki fark, ilk raporun yalnız Lanao vilayetini kapsamasından, Misamis'teki ve kıyıdaki ölümlerin ayrı sayılmasından, uzak göl kasabalarından bilginin geç gelmesinden kaynaklanıyor olabilir; kaynaklar bunu açıklamaz.

İngilizce Vikipedi, felaketin ardından bölgede vaizlerin ve halkın İncil'den ve Kur'an'dan ayetler okuyarak depremi günahlara karşı bir ilahi uyarı olarak yorumladığını aktarır. Hem Müslüman hem Hristiyan nüfusun yoğun olduğu bir bölgede iki toplum da yıkımı kendi inancıyla açıklamaya çalışır.

Neyi değiştirdi

Deprem Lanao Gölü'nün kıyı çizgisini değiştirdi. Güneybatı kıyısındaki toprakların bir bölümü suyun altında kaldı, Tugaya'daki eski cami ve kültür mirası göle gömüldü. Ozamiz'de yıkılan kilisenin yerine, sonradan Filipinler'in Ulusal Mimarlık Sanatçısı unvanını alacak Leandro Locsin'in tasarladığı Kutsal Gebelik Katedrali yapıldı ve 1960'ta tamamlandı. Yapı kare, daire ve yarım daire biçimleriyle Locsin'in ilk işlerinden biri oldu.

Hükümet felakete aynı gün çıkan bir bildiriyle, fiyat ve stok denetimiyle ve orduyu yardım işine koşarak yanıt verdi. Deprem, Lanao'nun yalnızca güneydeki Cotabato Çukuru'nun değil, bölgedeki karasal fayların da tehdidi altında olduğunu hatırlattı; PHIVOLCS iki kaynağı da bölgenin deprem tehlikesi olarak sayıyor. PHIVOLCS bugün bu depremi Lanao del Sur'u vuran en yıkıcı tarihî deprem olarak anıyor.

Bugün

Dansalan 1956'da Marawi adını aldı; Lanao vilayeti 1959'da Lanao del Norte ve Lanao del Sur olarak ikiye ayrıldı. Marawi, 2017'deki çatışmalarda büyük yıkım yaşadı; Lanto, 1955'teki mezuniyet hazırlığının fotoğraflarının da bu savaşta kaybolduğunu yazıyor.

Ozamiz'deki Cotta, onlarca yıl harap kaldıktan sonra 1750'lerdeki hâline uygun olarak yeniden yapıldı ve 1 Temmuz 2006'da yeniden açıldı. Bugün limana gelen yolcuları karşılıyor; Kalenin Meryem'i için her 16 Temmuz'da bayram yapılıyor.

Bölge sarsılmayı sürdürüyor. 12 Nisan 2017'de Lanao del Sur'daki Wao yakınında 6,0 büyüklüğünde bir deprem oldu; PHIVOLCS bu deprem üzerine yayımladığı bilgilendirmede halka 1955'i hatırlattı. Lanto da 2019'da Mindanao'yu sallayan depremlerin ardından, çocukluğunda yaşadığı geceyi yazdı. Hiç yürüyemediği mezuniyet törenine hâlâ üzüldüğünü söylüyor.

Kaynaklar

• Macabangkit B. Lanto, "The 1955 Lanao del Sur earthquake", Daily Tribune, 10 Kasım 2019 (tanık anlatımı)
• Filipinler Cumhurbaşkanlığı, 142 sayılı bildiri (1 Nisan 1955), Lawphil arşivi
• Official Gazette of the Republic of the Philippines, Official Month in Review: April 1955
• PHIVOLCS, A primer on the 12 April 2017 magnitude 6.0 Lanao del Sur earthquake
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 4066)
• Kahimyang Project, Today in Philippine History: April 1, 1955
• Edge Davao, "Think on these: When ground shakes", Şubat 2017
• The Freeman / Philstar, "Ozamiz City today: a centuries-old fort restored", 13 Temmuz 2006
• Vikipedi (İngilizce): 1955 Lanao earthquake, Ozamiz, Tugaya, Marawi, Fuerte de la Concepcion y del Triunfo, Blessed Virgin of the Fort (başlangıç kaynağı)