1937 Heze Depremi: Savaşın Ortasında Yalnız Kalan Ova

1 Ağustos 1937, şafaktan önce. Çin'in Shandong eyaletinde, Sarı Irmak'ın düz ovasındaki Heze kasabası ve çevresindeki köyler uykuda. Üç hafta önce Pekin yakınlarında Japonya ile savaş başlamış, iki gün önce Pekin ve Tianjin düşmüş. Saat 04.35'te yer yarılıyor, kerpiç evler çöküyor, çatlaklardan kara su ve kum fışkırıyor. Akşamüstü ikinci bir deprem geliyor. Ardından yağmur ve savaş. Devlet gelmiyor; yaralı şehir neredeyse yalnız kalıyor.

Depremden önce

Heze, Shandong'un güneybatı ucunda, Henan ve Hebei sınırlarına yakın bir ilçe merkezidir. Çevresi Kuzey Çin Ovası'nın bir parçasıdır: dümdüz, verimli, yüzyıllar boyunca Sarı Irmak'ın bıraktığı kalın çökeltilerle örtülü bir tarım toprağı. Köylerde evler çoğunlukla kerpiç ve topraktandır. Şehrin çevresinde eski surlar, surların üstünde mazgallar yükselir; şehrin tanınmış yapılarından biri Guanyin Tapınağı'dır.

1936'da Shandong eyalet yönetimi bölgeyi idari müfettişliklere ayırmış, ikinci müfettişliğin merkezini Heze'ye koymuştur; müfettişlik Heze dahil dokuz ilçeye bakar. Ovanın altında, çökeltilerin içine gömülü bir fay kuşağı uzanır: Liaocheng-Lankao fayı. Yüzeyde neredeyse hiçbir iz bırakmadığı için bu fay o yıllarda tehlike olarak bilinmez.

Yaz kötü geçmektedir. Sonradan derlenen tanık anlatımlarına göre depremden önceki günlerde bölgeye sağanaklar ve sert rüzgârlar gelir, hava bunaltıcı derecede sıcak ve nemlidir. Bazı köylüler kuyulardaki suyun bulandığını, renk değiştirdiğini, köpürdüğünü, su seviyesinin bir yükselip bir düştüğünü anlatır. Kırlangıç sürülerinin dağılmadığı, atların ahıra girmek istemediği, farelerin topluca kaçtığı, köpeklerin durmadan havladığı da aktarılır. Bu anlatımlar yıllar sonra toplanmıştır; ne kadarının gerçekten depremle ilgili olduğu bilinmez.

Ülkenin gündemi ise başkadır. 7 Temmuz'da Marco Polo Köprüsü'nde başlayan çatışma topyekûn savaşa dönmüştür. 29 Temmuz'da Pekin ve Tianjin Japon ordusunun eline geçer. Japon birlikleri Sarı Irmak'a doğru inmektedir.

Şafakta yarılan ova

Deprem 1 Ağustos sabahı yerel saatle 04.35'te gelir; uluslararası kataloglarda tarih bu yüzden 31 Temmuz, saat 20.35 (UTC) olarak geçer. Büyüklüğü bugün 7,0 kabul edilir. Dönemin gazeteleri sarsıntının "on saniyeden uzun" sürdüğünü yazar. Dünyada iki yüze yakın deprem istasyonu dalgaları kaydeder. Pekin yakınındaki Jiufeng istasyonu, Çin'in kendi kurduğu ilk deprem gözlemevi, depremin yalnızca ilk kısa bölümünü kaydedip susar. Savaş yüzünden istasyonun faaliyeti burada sona erer.

En ağır yıkım, Heze'nin hemen dışındaki 82 kilometrekarelik bir alanda yaşanır. Xieyuanji, Muli ve Gaomiao köylerinde ayakta tek ev kalmaz. Doğuda Malinggang'a, batıda Wubagang ve Dongming'e, güneyde Tongguji'ye, kuzeyde Genghai'ye kadar uzanan bu kuşakta toprak her yerden yarılır. Bazı çatlakların genişliği bir metreyi bulur; insanlar ve hayvanlar içlerine düşer. Çatlaklardan ve kuyulardan kara su ile ince kum fışkırır. Kayıtlara geçen bir olayda bir köylü bir yarığa düşer ve içinden fışkıran suyla sürüklenip kaybolur.

Heze şehrinde evlerin yaklaşık yüzde 30'u yıkılır. Surların bazı bölümleri çöker, kuzey ve güney yüzlerindeki mazgallar aşağı yuvarlanır, Guanyin Tapınağı yerle bir olur. Şehir kapısının hemen dışında kuyulardan ve yerden kara su çıkar. Komşu ilçe Dongming'de evlerin beşte biri yıkılır, altı kişi ölür. Dingtao'da evlerin beşte biri çöker, ayakta kalanlar çatlar.

Sarsıntı kuzeyde Pekin'den güneyde Zhenjiang'a, batıda Luoyang'dan doğuda Bohai Denizi kıyısına kadar hissedilir. Hasar Shandong, Henan, Anhui, Jiangsu ve Hebei eyaletlerindeki kırk ilçeye yayılır. Jiangsu'daki Xuzhou'da elliden fazla eski ev yıkılır.

Akşamüstü ikinci deprem

Gün boyunca halk yıkıntıların başında ölülerini ve yaralılarını arar. Aynı gün saat 18.41'de ikinci büyük deprem gelir. Büyüklüğü için kaynaklar farklı rakamlar verir: 1954'te Beno Gutenberg ve meslektaşları bu depremi 6¾ olarak hesaplar; bugünkü Çin kaynaklarında 6,3 ve 6 değerleri de geçer. İkinci depremin en yüksek şiddeti VIII'dir. İlk sarsıntıda çatlamış pek çok yapı bu kez çöker. Artçılar günlerce sürer; yardım örgütlerinin kayıtlarına göre 9 Ağustos'a kadar yer pek çok kez yeniden sallanır.

Ardından yağmur başlar. Dönemin kayıtlarına göre depremden sonra bardaktan boşanırcasına yağan yağmur düz tarlalarda suyu birkaç ayak yüksekliğe çıkarır, ekinleri boğar. Evi yıkılanlar açıkta, çamurun içinde kalır.

Kapıdan geri çevrilen haberci

Depremin ilk günü eyalet merkezi Jinan neler olduğunu bilmez. Heze'nin telefon ve telgraf hatları kopmuştur. Merkez hükümetin gazetesi Zhongyang Ribao'nun 5 Ağustos haberine göre ilçelerden gelen raporlar kısa ve belirsizdir; depremin merkezinin neresi olduğu anlaşılamaz. Eyaletin uzak mesafe telefon idaresi, komşu Dingtao'daki şubesinden Heze'ye bir adam göndermesini ister. Adam Heze'ye varır, ama şehir kapısındaki nöbetçiler onu içeri almaz. Bildiği tek şey, şehrin içinde büyük bir kargaşa olduğudur.

Tablonun ana hatları ancak ertesi gün belirir. Heze telefon şubesinin müdürü Zhang Qingfu, yolda taşınabilir bir telsiz cihazıyla merkeze kısa bir mesaj geçer. Mesajda ekibin ağır yarası olmadığını, iki gündür yemek yemediklerini ve her şeye rağmen hatları kurtarmaya çalıştıklarını yazar. Deprem tarihçisi Diao Shouzhong'a göre bu, Çin'de bir deprem bölgesinden taşınabilir bir haberleşme cihazıyla hasar bildirilen ilk kayıttır.

Müfettişlik ve ilçe yönetiminin binaları da hasar görmüştür. Şanghay'ın Shenbao gazetesi 5 Ağustos'ta müfettişliğin şehir dışında hasırdan çadırlar kurup işini oradan yürüttüğünü yazar. Henan'da çıkan bir gazete iki gün sonra bütün resmî dairelerin şehrin doğu mahallesinde barakalarda çalıştığını bildirir. 19 Ağustos'ta gazetelere yansıyan müfettişlik sayımına göre yalnız şehrin içinde 26.595 oda hasar görmüştür; 57 kişi ölmüş, 260 kişi yaralanmıştır.

Açıkta yatan şehir

Eyalet yönetimi 8 Ağustos'ta yardım kuruluna "uygun miktarda" yardım dağıtma emri verir, ama bu yardımın nasıl yapıldığına dair kayıt yoktur. Dongming ilçesi eyaletten 3.000 yuanlık acil yardım aldığını bildirir; Shanxian ilçesi ambarları açıp halka tahıl ödünç vermeyi düşündüğünü yazar. Bazı ilçeler ise zarar az olduğu için hiçbir şey yapmadıklarını raporlar.

Kırsal kalkınma enstitüsünün müdür yardımcısı Wang Jinxin bölgeyi gezip döner. Tianjin'in Dagongbao gazetesi 23 Ağustos'ta onun anlattıklarını yayımlar: hayatta kalanlar avlularda ve sokaklarda açıkta yatmaktadır, yüz kişiden ancak birinin başını sokacak hasır bir çardağı vardır, insanların ne giyecek ne yiyecekleri kalmıştır, salgın hastalık yayılmaktadır, insanlar donup kalmıştır.

Bir başka tehlike de büyüyen nehirdir. Deprem Sarı Irmak'ın setlerinde çok sayıda çatlak açmıştır ve yağmur mevsimidir. 21 Ağustos tarihli bir gazete haberine göre bin kadar depremzede sete gidip çatlakları kapatmak için çalışır. Diao Shouzhong'a göre bu emek, taşkın mevsiminde setin yarılmasını önlemeye yardım eder.

Savaşın gölgesinde yardım

Depremden on iki gün sonra, 13 Ağustos'ta Şanghay'da savaş başlar. Ülkenin bütün gücü cepheye yönelir. 1930'da çıkarılan afet yedek fonu yasası, 1934'te düzenlenen afet bildirme yönetmeliği kâğıt üzerinde kalır. Diao Shouzhong'un değerlendirmesine göre devlet Heze'de etkili hiçbir yardım operasyonu yürütmez.

Bölgeye gelen tek örgütlü yardım, Çin-Yabancı Ortak Kıtlık Yardım Komisyonu'ndan (China International Famine Relief Commission) gelir. Merkezi o yılın nisanında Şanghay'a taşınmış olan komisyon önce bölgede inceleme yapar, 10 Eylül'den başlayarak bir aydan biraz uzun süren bir yardım çalışması yürütür. Komisyonun Cao ilçesinde depremzedelere yiyecek dağıtırken ve Yuncheng'de kurduğu hastanede hasta muayene ederken çekilmiş fotoğrafları bugün Nanjing'deki İkinci Tarihî Arşiv'de saklanır.

Komisyonun dergisi Ekim 1937'de durumu şöyle özetler: evler neredeyse tamamen yıkılmıştır, 3.000'den fazla kişi enkaz altında ölmüş, on binden fazla kişi yaralanmıştır, depremzedeler rüzgâr ve yağmur altında açıkta yaşamaktadır. Komisyonun hesabına göre en çok etkilenen dokuz ilçenin deprem zararı 588.000 yuandır; bunun 150.000 yuanı Heze'ye aittir.

Heze'li Jiang Zhenduo, 1979'da Tayvan'da çıkan bir derginin "Heze Depremi" başlıklı yazısında o günleri anlatır. Ona göre hükümet savaşa hazırlanmakla meşguldür, halk evini kendi imkânıyla yeniden kurmak zorunda kalır. İnsanlar yaklaşık yarım yıl açıkta yaşar; ancak kış gelip her yer karla kaplanınca evlerine dönerler.

O kış savaş Heze'ye yaklaşır. 13 Aralık'ta Nanjing düşer. 28 Aralık'ta Jinan düşer, Shandong eyalet yönetimi batıdaki ilçelere kaçar. 14 Mayıs 1938'de Heze Japon ordusunun eline geçer. Bir ay sonra, 9 Haziran'da, Çin ordusu Japon ilerleyişini durdurmak için Huayuankou'da Sarı Irmak setlerini yıkar; Heze'nin güneyindeki Henan, Anhui ve Jiangsu toprakları sular altında kalır. Depremden yeni çıkmış bölge, kıtlıkların ve işgalin içine düşer.

Mektupla yapılan araştırma

Deprem bilimci Li Shanbang, deprem sırasında Pekin'den Nanjing'deki Merkezî Jeoloji Araştırma Enstitüsü'ne yeni gelmiştir. Bölgeye gidip incelemek ister, ama savaş Sarı Irmak'ın iki yakasına yayılmış, yollar kesilmiştir. Bunun üzerine çevre ilçelerin yönetimlerine soru formları gönderir. Ekim başına kadar 72 ilçeden yanıt gelir. Heze'deki bir köy öğretmen okulu da formu doldurup enstitünün geçici olarak taşındığı Hunan'a yollar.

Li bu 73 yanıtı kullanarak yıkım haritasını çizer, merkez üssünü Heze ilçesine bağlı Qiantang ve Fenggang yöresine yerleştirir ve Jiufeng'in kaydedebildiği kısa kayıttan odak derinliğini yaklaşık 30 kilometre olarak tahmin eder. Çalışma 1940'ta, savaşın en zor yıllarında yayımlanır. Gutenberg 1954'te ilk depremin büyüklüğünü 6,9 olarak hesaplar. 1971'de hazırlanan Çin deprem kataloğu depremi 7,0, en yüksek şiddeti IX olarak belirler; bu değerler bugün de kullanılır.

Kaç kişi öldü

Heze depreminin ölü sayısı bugün de kesin değildir; kaynaklar arasında büyük fark vardır. ABD'nin NOAA kataloğu, Çin deprem kataloglarına dayanarak yalnız merkez bölgede "390'dan fazla" ölü verir ve yaralıların daha çok olduğunu ekler. NOAA'nın ilçe ilçe listesinde ayrıca Dingtao'da 69 ölü, Jiaxiang'da 14 ölü, Dongming'de 6 ölü gibi rakamlar geçer.

Çin kaynaklarında ise rakam çok daha yüksektir. Shaanxi Deprem İdaresi'nin yayımladığı özete göre yalnız Heze ilçesinde 3.252 kişi ölmüş, 12.701 kişi yaralanmıştır. Wang Zhiyu'nun 2019'da yayımlanan yazısında ölü sayısı 3.350 olarak geçer. Yardım komisyonunun 1937'deki raporu da "3.000'den fazla" der. Yıkılan ev sayısı için 320 binden 470 bin "oda"ya kadar değişen rakamlar verilir. Çin geleneksel sayımında bir ev birkaç odadan oluşur; rakamların büyüklüğü bundan da gelir.

Bu iki ölçek arasındaki farkın nedeni kesin değildir. NOAA'nın kaynağı yalnız merkez bölgedeki kayıtları sayar; 3 bini aşan rakamlar ise sonraki yıllarda yapılan yerel derlemelere ve yardım komisyonunun tahminine dayanır. Savaş yüzünden düzenli bir sayım hiç yapılamamıştır.

Neyi değiştirdi

Heze depremi, Çin'de deprem araştırmasının tarih kitaplarından bilime geçtiği anda yaşanır. Hakkındaki bilgiler artık gazete haberlerinden, soru formlarından, sismograf kayıtlarından ve fotoğraflardan gelir. 1965'te Guo Zengjian ve meslektaşları iki Heze depreminin odak mekanizmasını hesaplar; Diao Shouzhong'a göre bunlar Çin topraklarında hesaplanan ilk odak mekanizması çözümleridir.

Deprem aynı zamanda gömülü fayların tehlikesini gösterir. Bugünkü araştırmalar depremi, Sarı Irmak çökeltilerinin altında kalan Xiaoliu-Xieyuanji ve Dongming-Chengwu faylarına bağlar. Çin Deprem İdaresi'nden Liu Yue ve Lü Xiaojian'ın çalışmasına göre Heze'nin artçı etkinliği yaklaşık 90 yıldır sürmektedir; 1983'te bölgede 5,9 büyüklüğünde güçlü bir artçı yaşanmıştır.

Diao Shouzhong'un vardığı sonuç ise bilimden çok yönetimle ilgilidir: Heze, savaş sırasında gelen bir depremde devletin nasıl çaresiz kaldığını gösterir. Ona göre savaş gibi olağanüstü koşullarda büyük bir afete nasıl karşılık verileceği önceden düşünülmelidir.

Bugün

Depremin merkez bölgesi bugün Heze şehrinin Mudan ilçesi sınırları içindedir. Deprem araştırmacıları 1983'te ve 2017'de Heze'de bu depreme ayrılmış toplantılar yapar. 2019'da Heze belediyesi yeni binalar için deprem dayanım kurallarını belirleyen ilk yönetmeliğini çıkarır. Ovanın altındaki faylar ise hâlâ izlenmektedir.

Kaynaklar

• Diao Shouzhong (Shandong Deprem İdaresi), "1937 Heze M7 depreminin deprem bilimi tarihi açısından anlamı", Recent Developments in World Seismology, 2019, sayı 2: Zhongyang Ribao, Shenbao, Dagongbao ve diğer gazetelerin Ağustos 1937 haberleri, China International Famine Relief Commission'ın Ekim 1937 raporları, Jiang Zhenduo'nun anıları (Shandong Wenxian, 1979)
• Li Shanbang, Jia Lianheng, "Shandong Heze depreminin özeti", Dizhi Pinglun, 1940 (Diao'da aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3596
• Shaanxi Eyaleti Deprem İdaresi, "1937 Shandong Heze büyük depremi"
• Wang Zhiyu, "1 Ağustos 1937 Heze 7 depreminin 82. yılında", Haibao Xinwen (Dazhong haber grubu), 30 Temmuz 2019
• Liu Yue, Lü Xiaojian, "Kuzey Çin'deki altı büyük depremin artçı süreleri", Seismology and Geology, 2026
• Vikipedi (İngilizce), 1937 Heze earthquakes (başlangıç kaynağı)