1990 Luzon Depremi: Okulun Enkazından Hyatt'ın Bodrumuna

16 Temmuz 1990, pazartesi. Saat 16.26. Filipinler'in en kalabalık adası Luzon'da okullar dağılmak üzere, dağdaki tatil kenti Baguio'nun otelleri konuklarla dolu. Yer kırk beş saniye ile bir dakika arasında sallanıyor. Sarsıntı bittiğinde Cabanatuan'da altı katlı bir okul, Baguio'da oteller çökmüş, kıyıdaki Dagupan'da binalar çamura gömülmüştür. Ülke, ölülerini sayarken enkazın altından iki hafta sonra bile canlı insan çıkacaktır.

Depremden önce

Filipinler, Filipin Denizi levhası ile Avrasya levhasının sıkıştığı karmaşık bir sınırın üzerindedir. Adaları boydan boya, güneyde Mindanao'dan kuzeyde Luzon'a kadar yaklaşık 1.300 kilometre uzanan Filipin Fayı keser. Dünyanın en uzun yanal atımlı faylarından biridir; Luzon'da birkaç kola ayrılır, bunlardan biri de kuzeye uzanan Digdig Fayı'dır.

Fayın geçtiği Nueva Ecija ovası pirinç tarlalarıyla kaplıdır. Kuzeyde, deniz seviyesinden 1.500 metreden yüksekte kurulmuş Baguio, ülkenin "yaz başkenti" diye anılan, beton otelleriyle ünlü bir dağ kentidir. Kentte büyük bir maden şirketi, Benguet Corporation, ve Filipin Askeri Akademisi bulunur. Batıda, Lingayen Körfezi kıyısında Dagupan, nehir ağızlarının kumlu ve suya doymuş toprakları üzerine kurulmuş bir ticaret kentidir.

Ülkenin cumhurbaşkanı Corazon Aquino'dur. Manila'dan yaklaşık 190 kilometre kuzeydeki Baguio'ya ulaşmanın ana yolu, dağın yamacına kıvrılarak çıkan Kennon Road'dur.

Kırk beş saniye

Deprem öğleden sonra 16.26'da gelir. Yüzey dalgası büyüklüğü 7,8 olarak ölçülür; ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) haritası 7,7 verir, dönemin haberleri de 7,7 yazar. Merkez üssü, Cabanatuan'ın kuzeydoğusundaki Rizal kasabasının yakınındadır. Filipin Fayı ile Digdig Fayı birlikte kırılır; yüzeydeki yırtılma güneyde Dingalan'dan kuzeyde Kayapa'ya kadar yaklaşık 125 kilometre uzanır. Bazı noktalarda fayın iki yakası altı metreden fazla kayar; tarla setleri, yollar, sulama kanalları ikiye bölünür.

Sarsıntının süresi kaynaklara göre değişir: Singapur Sivil Savunma Kuvveti 45 saniye der, bazı anlatımlar bir dakikaya yakın olduğunu söyler. Sallantı Manila'da da güçlü hissedilir. Cumhurbaşkanı Aquino o sırada Malacañang Sarayı'nda senato liderleriyle toplantıdadır; daha sonra uzun toplantı masasının altına saklandığını anlatır.

Tuhaf olan, en büyük yıkımın fayın hemen yanında değil, kilometrelerce ötede olmasıdır. USGS'nin incelemesine göre merkez üssü çevresinde sarsıntı nispeten az hasar bırakır; ölümlerin çoğu, merkezden uzak kentlerdeki çok katlı binaların çökmesinden gelir.

Okul binasının altında

Merkez üssüne en yakın büyük kent Cabanatuan'dır. Kentin en yüksek binası, Christian College of the Philippines'in (Filipin Hristiyan Koleji) altı katlı beton okul binasıdır ve deprem ders saatine denk gelir. Bina tamamen çöker. USGS ekibine göre bu, kentte çöken tek büyük yapıdır.

Okulda kalanların sayısı kaynağa göre değişir: tarihî anlatımlar enkaz altında 250 öğrenci ve öğretmenden söz eder; ABD Hastalık Kontrol Merkezleri'nin (CDC) raporu, okulda mahsur kalan 274 kişiyi sayar. Bu binada en az 154 kişi ölür. Philstar'ın yıl dönümü haberi, depremin ertesi günü ilk raporlarda en az 30 öğrencinin ölü, 150 kişinin mahsur olarak verildiğini aktarır; rakam günler içinde katlanır.

Baguio'nun aksine Cabanatuan'a yerli ve yabancı gazeteciler birkaç saat içinde ulaşır. Dünyanın gördüğü ilk görüntüler bu okuldan gelir. Kurtarma çalışmalarını ağır iş makinesi eksikliği yavaşlatır; çökmüş betonun içindeki çelik donatıyı kesecek araç yoktur. Çöküşten sağ çıkan bazı öğrenciler, zamanında çıkarılamadıkları için susuzluktan ölür.

Robin Garcia

Okulun enkazından gelen en çok anlatılan hikâye, 20 yaşındaki lise öğrencisi Robin Garcia'nındır. Garcia sarsıntıdan sağ çıkar ve arkadaşlarını kurtarmak için çökmüş binanın içine geri döner. Kaç kişiyi çıkardığı kaynaklarda farklıdır: Philstar'ın 2009 tarihli yazısı beş okul arkadaşını, 2016 tarihli haberi ise sekiz kişiyi kurtardığını yazar.

Yeniden içeri girdiğinde bir artçı sarsıntı gelir ve bir beton parçası ona çarpar. Garcia hastanede ölür. Filipin İzcileri ona onur madalyası verir; Cumhurbaşkanı Aquino da ölümünden sonra kendisini "Grieving Heart" (Yaslı Yürek) ödülüyle anar. Hikâyesi, okulun görüntüleriyle birlikte dünyanın dikkatini depreme çeker.

Nueva Ecija'nın başka yerlerinde de okullar yıkılır: Guimba'da çöken bir okulda üç öğrenci ölür. Komşu Nueva Vizcaya'da, Nueva Vizcaya-Isabela karayolunda en az 100 sürücü ve yolcu heyelanların altında kalır.

Dağdaki kent kesiliyor

Baguio, fayın kırıldığı yerden kilometrelerce uzakta olmasına karşın en ağır darbeyi alan kenttir. Kentte otel, fabrika, devlet ve üniversite binaları dahil 28 bina çöker. Elektrik, su ve iletişim hatları kopar.

Hyatt Terraces Oteli'nin güneydeki konut bölümü ana sarsıntıda yıkılır; USGS'nin aktardığına göre otelin orta bölümü de o akşam gelen bir artçıyla çöker. Otelde en az 80 çalışan ve konuk ölür; aralarında oteldeki kumarhaneyi işleten devlet şirketi PAGCOR'un en az dört çalışanı da vardır. Hotel Nevada'da o gün ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı'nın (USAID) düzenlediği bir seminer vardır; otelin ilk iki katı çöker, seminere katılan 27 kişi ölür. Ölenler arasında eski Merkez Bankası başkanı Jaime Laya'nın eşi de bulunur. Baguio Park, Hilltop ve FRB otelleri de yıkılanlar arasındadır.

Kente çıkan ana yol Kennon Road ve öteki dağ yolları heyelanlarla kapanır. Loakan Havalimanı hasar görür; kente havadan yalnızca helikopterler ulaşabilir. CDC'nin raporuna göre Baguio ilk 48 saat ülkenin geri kalanından tamamen kopuk kalır. Yolun araçlara açılması üç gün sürer.

Aynı akşam saat 18.10'da Pinatubo Dağı yöresinde 4,8 büyüklüğünde ayrı bir deprem kaydedilir. SunStar'ın aktardığına göre bu, ana depremin artçısı değil, yerel faylardan doğan bir sarsıntıdır.

Madenciler ve askerî öğrenciler

Dış dünyadan yardım gelemezken Baguio'da kurtarmayı kentin kendi insanları başlatır. Benguet Corporation'ın madencileri ilk gelen kurtarıcılardır; Hotel Nevada'nın enkazında tünel açarlar. Filipin Askeri Akademisi'nden Binbaşı Danilo A. Aquino, General Arturo Enrile'nin gözetiminde ilk günden itibaren gönüllü askerî öğrencileri sahaya sürer. Öğrenciler artçılara rağmen binaların içinde kalır; bazılarına daha sonra Bronz Haç verilir.

Ağır makine dağ yolundan çıkamadığı için kazı elle yapılır. USGS'nin fotoğraf notlarına göre Hyatt'ın enkazında da madenciler otelin yanındaki bahçede kurdukları üsten çökmüş bölüme tüneller kazarak hayatta kalan arar. Hotel Nevada'dan sağ çıkarılanlardan biri, siyasetçi Raul Roco'nun eşi Sonia Roco'dur; madenciler onu 36 saat sonra enkazdan çıkarır.

Kent halkı geceleri sokakta geçirir. Artçılardan korkan, evleri hasar gören insanlar ve hasarlı hastanelerin hastaları Burnham Park'ta ve caddelerde kurulan çadırlarda kalır. Büyük mağazaların yağmalandığı haberleri gelir. Kentteki ihracat serbest bölgesinde çöken üç katlı bir fabrika, ertesi gün propan kaçağı yüzünden yanar. Yakındaki Tuba'da bir altın ve bakır madeninde 30 işçi göçükte kalır.

O günlerde Baguio'da 18 yaşında bir tıp öğrencisi olan Gazelle Baysa-Pee, 2015'te Bulatlat'a elektrik kesilince evdeki korkuyu ve bir kilo şeker için kuyrukta beklemek, hatta kavga etmek gerektiğini anlatır. Yağmur suyu toplayıp içerler. Kentten, cesetleri Manila'ya taşıyan bir C-130 kargo uçağıyla çıkar.

Dagupan'da sıvılaşan toprak

Batı kıyısında yıkımın biçimi başkadır. Dagupan'ın merkezinde, yaklaşık yarım kilometrekarelik bir alanda suya doymuş kumlu toprak sarsıntıyla sıvılaşır. Binalar yana yatar ve gömülür: Vikipedi bir metreye kadar, USGS'nin incelemesi yer yer iki metreye kadar çökme olduğunu yazar. Perez Bulvarı'nda bir bina 18 derece eğilip yanındaki binaya yaslanır; bir benzin istasyonunun yer altı tankları toprağın yüzeyine çıkar. San Pablo Nehri üzerindeki Perez Bulvarı köprüsü, nehir kıyıları kanala doğru kayınca çöker.

O gün araba kullanan Ike Palinar, yıllar sonra GMA'ya duvarın arabasının üzerine devrilmek üzere olduğunu, arabadan inince bir direğin yıkıldığını ve arabasının çamura gömüldüğünü anlatır. 17 yaşında bir markette çalışan Rodolfo Bruno ise yolların yarıldığını, içinden kara su çıktığını, sinemada ölenlerin sokağın kenarına yatırıldığını hatırlar.

Dagupan'daki ölümlerin çoğu çöken binalardan değil, paniğe kapılan kalabalıklardan gelir. CDC'ye göre yaralanmaların çoğu bir üniversite binasında ve bir sinemada yaşanan izdihamlarda olur; kentte 17 kişi ölür. Philstar, Jade Sineması'ndaki izdihamda 13 kişinin öldüğünü yazar. Kentte yaklaşık 90 bina hasar görür, 20 kadarı çöker. Kuzeydeki La Union'da Agoo belediye binası, Agoo'daki bazilika ve Aringay kilisesi yıkılır ya da ağır hasar görür; ilde 32 kişi ölür.

On dört gün sonra

Yabancı kurtarma ekipleri, aranma köpekleri ve gelişmiş aletleriyle Baguio'ya ancak 48 saat sonra ulaşabilir. Singapur, hava kuvvetleriyle bir kurtarma ve sağlık ekibi gönderir; ekip yağmur ve artçılar altında günlerce dört katlı bir binanın enkazını kazar, ama o binadan sağ kimse çıkmaz. Amerikan ve Filipin hava kuvvetlerinin C-130 uçakları Loakan Havalimanı'ndan çok sayıda kişiyi tahliye eder.

Uluslararası ekipler Hyatt'ın enkazında artık sağ kalan olmadığına karar verip ayrıldıktan sonra mucize gelir. 27 Temmuz cuma gecesi, otelin kumarhanesinde çalışan 27 yaşındaki Arnel Calabia ile 20 yaşındaki Luisa Mallorca, 11 gün sonra canlı çıkarılır. Cumhurbaşkanı Aquino onları Manila'daki hastanede ziyaret eder ve gazetecilere iyi olduklarını söyler.

30 Temmuz pazartesi şafaktan önce, enkazda kazı yapan madenciler otelin bodrumundaki spor salonuna ulaşır. İçeriye birinin sağ olup olmadığını seslenirler; 27 yaşındaki beden eğitimi hocası ve yarı zamanlı aşçı Pedrito Dy elini kaldırarak işaret verir. Dy 14 gündür enkazın altındadır. Deseret News'in 30 Temmuz 1990 tarihli haberine göre yağmur suyu ve kendi idrarıyla hayatta kalmıştır. Ağlayarak, "Birkaç kez umudumu kaybettim" der ve ölümü beklediğini anlatır. Doktorlar ondaki tek sorunun susuzluk ve küçük berelenmeler olduğunu söyler. Dy'nin 14 günü, o dönem enkaz altında kalmanın dünya rekoru olarak anılır.

Ölüleri saymak

Kayıp sayısı, depremin bugün de tartışılan yanlarından biridir. 30 Temmuz'da ordunun Sivil Savunma Dairesi doğrulanmış ölü sayısını 1.641 olarak açıklar; 969 kişi kayıp ve ölmüş sayılır, 3.441 kişi yaralıdır. Sonraki resmî derlemeler 1.621 ölü, 3.513 yaralı ve 321 kayıp verir. USGS'nin 1992 raporu "en az 1.283" ölüden söz eder; devlet kanalı PTV'nin yıl dönümü haberi da 1.283 ölü, 2.786 yaralı yazar. Bazı derlemeler ise 2.412 ölü rakamını kullanır. Aradaki fark büyük ölçüde kayıpların sonradan ölü sayılıp sayılmamasından kaynaklanır.

CDC'nin kent kent sayımına göre Baguio'da 389, Cabanatuan'da 154, La Union'da 32, Dagupan'da 17 kişi ölür. PTV'ye göre 25.305 ev tamamen, 77.249 ev kısmen yıkılır. 30 Temmuz tarihli haberler, yaklaşık 1,1 milyon Filipinlinin işini ya da evini kaybettiğini yazar.

Çadırlar, su ve yeniden kurmak

19 Temmuz'da, depremden üç gün sonra, yardım çalışmalarının önceliği yaralılardan halk sağlığına kayar. Kırılan borular su şebekelerini çökertmiştir; açık alanlarda kalanların tuvaleti yoktur. Halka klor granülleri dağıtma denemesi işe yaramaz; içme suyunun çoğu itfaiye araçlarıyla taşınır ve Sağlık Bakanlığı'nın teknisyenleri suyu dağıtmadan önce klorlar. Çadır alanlarına bakanlık eliyle tuvalet çukurları kazılır. Salgın hastalık görülmez.

CDC'nin değerlendirmesi açıktır: en çok işe yarayan yardım çadır, battaniye ve yiyecek gibi basit yardımdır; gelişmiş kurtarma aletleri geldiğinde sağ kalanların çoğu zaten çıkarılmıştır.

Yeniden yapılanma için çıkarılan Deprem Rehabilitasyon Fonu Yasası, Dagupan'ın iki yıl içinde yeniden kurulmasını ve Baguio, Cabanatuan, Pangasinan, La Union ve Tarlac'taki onarımları finanse eder. Dagupan Belediye Başkanı Liberato Reyna Sr. yardım için doğrudan Aquino'ya başvurur. Baguio'da halk "Alay sa Kalinisan" adıyla temizlik seferberliği başlatır; PTV'ye göre sonraki Cumhurbaşkanı Fidel V. Ramos kente 2,1 milyar peso ayırır.

Neyi değiştirdi

1990 depremi, Filipinler'in yakın tarihinin en yıkıcı depremi olarak kayda geçti. Bilim için de yüzyılın en büyük karasal yanal atımlı depremlerinden biriydi. Yıkımın fay hattından uzaktaki çok katlı beton binalarda yoğunlaşması dersin özüydü. CDC'nin araştırması, yedi ya da daha fazla katlı binalarda bulunanların yaralanma riskinin 35 kat yüksek olduğunu, beton binalardakilerin ahşap binalardakilere göre üç kat fazla yaralandığını gösterdi.

Filipin Volkanoloji ve Sismoloji Enstitüsü (PHIVOLCS) Direktörü Renato Solidum, depremden çıkan dersleri halkın deprem anında doğru davranması, tatbikatlar, bina yönetmeliğine gerçekten uyulması ve dikkatli arazi planlaması olarak sıralar. Dagupan bugün okullarda deprem ve tsunami tatbikatları yapıyor. Bir yıl sonra, 1991'de, Pinatubo Dağı patladı; bazı yerbilimciler iki olay arasında bağ olabileceğini düşünüyor.

Bugün

Baguio bugün yine kalabalık bir dağ kenti. Depremde yıkılan Baguio Üniversitesi yeniden kuruldu; Hyatt Terraces'in arsası ise hâlâ boş duruyor. Kent her yıl 16 Temmuz'u anıyor. Depremde belediye meclis üyesi olan, sonradan belediye başkanı olan Mauricio Domogan, PTV'ye kentin ayağa kalkabileceğine inanmayanları haksız çıkardıklarını söyledi. Cabanatuan'da ise Robin Garcia'nın adı, okul enkazından arkadaşlarını çıkaran genç olarak anılmaya devam ediyor.

Kaynaklar

• Wieczorek, Newhall ve Wennerberg, Luzon (Filipinler) 16 Temmuz 1990 depreminde faylanma, yapı hasarı, sıvılaşma ve heyelanlar, USGS Açık Dosya Raporu 92-367A (1992)
• ABD Hastalık Kontrol Merkezleri (CDC), MMWR: 1990 Luzon depreminin sağlık etkileri ve yardım çalışmaları
• Deseret News, "A 3rd survivor pulled from collapsed hotel", 30 Temmuz 1990
• Philstar, depremin yıl dönümü haberi (17 Temmuz 2016) ve "Heroic youth" (13 Aralık 2009)
• PTV News, "A story of unity, resilience: 28 years after the 1990 killer quake" (2018)
• Bulatlat, "Recalling the 1990 killer quake" (16 Temmuz 2015)
• GMA Regional TV, Dagupan'da depremi yaşayanların anlatımları
• SunStar, "Remembering July 16, 1990" (2013); University of Luzon, "The July 1990 Earthquake"
• Singapur Sivil Savunma Kuvveti (SCDF), Baguio deprem görevi; ICC Building Safety Journal; History.com
• Vikipedi (İngilizce), 1990 Luzon earthquake (başlangıç kaynağı)