1976 Mindanao Depremi: Gece Yarısı Geri Dönen Deniz

17 Ağustos 1976, salı. Saat gece yarısını on bir dakika geçiyor. Filipinler'in güneyindeki Mindanao adasında Moro Körfezi'nin kıyıları uykuda. Kazıklar üstündeki balıkçı evlerinde, Cotabato'nun otellerinde, Pagadian'ın kıyı mahallelerinde ışıklar sönmüş. Denizin altında Cotabato Çukuru kırılıyor. Sarsıntı durduktan birkaç dakika sonra deniz önce çekiliyor, sonra geri geliyor. Ölenlerin büyük çoğunluğunu deprem değil, dalga alacak.

Moro Körfezi'nin kıyıları

Moro Körfezi, Mindanao'nun güneybatısında Celebes Denizi'ne açılan geniş bir koydur. Kuzeyinde Zamboanga Yarımadası ve Pagadian, doğusunda Cotabato ve Maguindanao'nun düz, bataklık kıyıları, güneyinde Sultan Kudarat'ın balıkçı köyleri uzanır. Körfezin batısında Basilan, daha ötede Sulu takımadaları ve Jolo adası vardır.

Kıyıdaki köylerin önemli bir kısmı Müslüman balıkçı topluluklarıdır. Evlerin çoğu kıyı çizgisine çok yakındır, bir kısmı doğrudan denizin içine çakılmış kazıkların üstünde durur. Geçim, kayıklarla tutulan balıktan gelir.

Körfezin altından, Mindanao'nun altına dalan Cotabato Çukuru geçer. Bu, Filipinler'in daha az bilinen dalma-batma kuşaklarından biridir. 1918'de bu çukurun daha güneydeki bir parçası kırılmış, büyük bir deprem ve tsunami üretmiştir. 1976 yazında bölgede uyarı işaretleri de vardır: sonradan yapılan incelemeler, ağustosun ilk iki haftasında ana depremle aynı bölgede altı küçük öncü sarsıntı kaydedildiğini, bir ay kadar önce de Zamboanga'da iki sarsıntı hissedildiğini gösterir. Bunlar kimseyi kıyıdan uzaklaştırmaz.

Cotabato, Rio Grande nehrinin ağzında, yaklaşık 80 bin kişinin yaşadığı bir ticaret şehridir. Binalarının çoğu nehrin taşıdığı yumuşak alüvyon üstüne, yeterli kazık temeli olmadan yapılmıştır. Sulu adalarında ise silahlı bir iç çatışma sürmektedir.

Gece yarısından on bir dakika sonra

Deprem yerel saatle 00.11'de başlar; uluslararası kayıtlarda tarih bu yüzden 16 Ağustos 1976, saat 16.10 (UTC) olarak geçer. Filipin Volkanoloji ve Sismoloji Enstitüsü (PHIVOLCS) büyüklüğü 8,1 olarak verir; Pasifik Tsunami Uyarı Merkezi'nin ilk tahmini 8,0, dönemin bazı kaynaklarına göre 7,8 ya da 7,9'dur. Odak denizin altında, yaklaşık 20 kilometre derinliktedir. Merkez üssü kuzey 6,3, doğu 124,0 derece, yani körfezin ortasıdır.

Sarsıntı Cotabato, Jolo ve Zamboanga'da Mercalli ölçeğine göre VII şiddetinde hissedilir; Davao'da, Cagayan de Oro'da, hatta kuzeyde Cebu ve Leyte'de de yer sallanır. Yehova Şahitleri'nin Awake! dergisi Ocak 1977 sayısında bir tanığın anlatımını aktarır: önce bir sarsıntı, sonra hafifçe sallanan oda, her saniye büyüyen ve sonunda çılgına dönen bir savrulma.

Saatin bir faydası vardır: bürolar ve okullar boştur. Pasifik'teki tsunami araştırmalarının önde gelen adlarından George Pararas-Carayannis, ölümlerin bu yüzden şehirlerde daha az olduğunu yazar. Ama aynı saat kıyıda tam tersini yapar: insanlar evlerindedir, uykudadır, karanlıktadır.

Geri çekilen deniz

Sarsıntı biter bitmez deniz kıyıdan çekilir. PHIVOLCS'un özetine göre su bazı yerlerde yaklaşık üç kilometre geri gider. Yaklaşık on dakika sonra geri döner; arka arkaya üç dalga gelir ve bazı tanıklara göre ağaçların tepesine kadar yükselir. Pararas-Carayannis'in saha çalışması ilk yıkıcı dalgaların bazı kıyılara depremden sonraki beş dakika içinde ulaştığını belirler. Bazı yerlerde arada 5 ile 15 dakika vardır, ama insanlar yüksek yere çıkmaz, evlerinde kalır.

Dalga 700 kilometrelik bir kıyı şeridini vurur: Zamboanga del Sur, Lanao del Sur ve Lanao del Norte, Maguindanao, Sultan Kudarat, Basilan, Sulu. Kazıklar üstündeki evler oldukları yerden sökülür. Awake! dergisinin aktardığı bir balıkçı, Sacol adası açıklarındaki teknesinden elli kadar evin dalganın tek bir darbesiyle yıkıldığını görür; kendini sonunda bir hindistancevizi ağacının tepesinde bulur. Bir başka balıkçı, gök gürültüsünü andıran bir sesin üstlerine doğru geldiğini, ailesiyle güçlükle kaçtığını, evlerinin denize sürüklendiğini anlatır.

Pagadian'da Santa Lucia, Santiago, San Pablo, San Roque ve White Beach mahalleleri en ağır darbeyi alır. Kıyıdan 500 metre içeriye kadar evlerin neredeyse tamamı yok olur. Betondan yapılmış birkaç ev ayakta kalır ve arkalarındaki hafif evleri bir ölçüde korur. Kayıklar kıyıdan içeriye, sokaklara taşınır. Sabah, enkaz parçaları denizde, cesetler kıyıda yatmaktadır.

Cotabato'da çöken binalar

Cotabato'yu dalgadan çok sarsıntı yıkar. Rio Grande üstündeki dört açıklıklı çelik Quirino Köprüsü'nün güneyden ikinci açıklığı nehre düşer. Nehir kıyısındaki depoların hepsi çöker. Amicus binası, Sagittarius Oteli ve D'Max lokantasından oluşan üç bitişik yapı birlikte yıkılır. Beş katlı Sultan Oteli'nin zemin katı çöker; ikinci katın üstü sağlam kalır. Otelin çökmesi, arkasındaki Cotabato Sineması'na da ağır hasar verir.

Bazı yıkımlar saatler sürer. Sahibinin adıyla Yap binası olarak da bilinen dört katlı bir kitapçının zemin katı ilk sarsıntıda göçer, içeride yangın çıkar ve bina beş altı saat sonra tümüyle çöker. Notre Dame Üniversitesi'nin fen binası da yangından sonra çöker. Yumuşak zeminde yer yer çamur kabarcıkları yüzeye çıkar: zemin sıvılaşmıştır.

Bir bina ders gibi ayakta kalır. PHIVOLCS'un kaydına göre Tison binası, şehirde depreme dayanıklı tasarlandığı bilinen tek yapıdır; sağlam zemine çakılmış beton kazıklar üstündedir ve yalnızca bir bölme duvarında küçük bir çatlakla kurtulur. 1870'lerde İspanyollar döneminde yapıldığı söylenen tuğla Tamontaka Kilisesi ise ağır hasar görür.

Sayılamayan ölüler

Ölü sayısı, depremin en tartışmalı rakamıdır. Awake! dergisinin Ocak 1977'de aktardığı ilk resmî rakamlar 3.373 ölü, 2.938 kayıp, 9.149 yaralı ve 119 binden fazla evsizdir; hasar 100-135 milyon dolar tahmin edilir. Filipin tsunami uyarı komitesi adına çalışan Victor Badillo ve Zinnia Astilla'nın 1978 raporu ise iki bölge için toplam 4.791 ölü, 2.288 kayıp, 9.928 yaralı ve 93 bin 382 evsiz verir; raporda bazı verilerin aile başına altı kişi varsayılarak tahmin edildiği not edilir.

Bugün en çok tekrarlanan rakam "yaklaşık 8 bin"dir; bu sayı ölülerle hiç bulunamayan kayıpları birlikte sayar. Bilim Bakanlığı (DOST) 2016'daki 40. yıl açıklamasında yaklaşık 6 bin ölüden söz eder. Kesin bir sayı yoktur; resmî tablolara göre kayıplar dahil 7 bin civarı, yaygın anlatımda 8 bin.

Ölümlerin çoğunu tsunami getirir: PHIVOLCS'a göre ölümlerin yüzde 85'i, kayıpların yüzde 95'i dalgadandır; Pararas-Carayannis bu oranı yüzde 90 olarak verir. Basilan'da 56, Jolo'da 89 kişi ölür, Jolo'da 107 kişi saha çalışması sırasında hâlâ kayıptır. İçeride, Güney Cotabato'daki Sebu Gölü'nde bile sular kabarır; raporlara göre 200 ev yıkılır.

Manila'nın cevabı

Ertesi gün, 18 Ağustos'ta Devlet Başkanı Ferdinand Marcos 1572 sayılı bildiriyi imzalar ve Mindanao, Basilan, Sulu ve Tawi-Tawi adalarında "kamu felaketi hâli" ilan eder. Bildiri pirinç, mısır, kumaş, süt, konserve, şeker ve inşaat malzemesinin devletin belirlediği fiyatın üstünde satılmasını ve stoklanmasını yasaklar. Kurtarma ve yardımı Ulusal Afet Koordinasyon Merkezi yönetecek, silahlı kuvvetlerin imkânları kullanılacaktır.

Hükümetin yayın organı The Republic, ağustos ikinci yarısı sayısında Marcos'un sözlerini aktarır. Marcos herkesi depremzedelere yakınlık göstermeye çağırır ama ülkenin önce kendi kaynaklarına dayanmasını ister: "Dilenci gibi görünmeyelim." Örnek olarak Çin'i verir; Çinliler dışarıdan yardım istememiş, işe koyulmuştur. Bölge halkının çoğu Müslümandır; Marcos onlara Hristiyan kardeşlerinin acılarını paylaştığını ve yardıma hazır olduğunu söyler. Aynı yayına göre Metro Manila valisi olan eşi Imelda Marcos, en ağır hasarlı bölgelere konut yardımı olarak yaklaşık 500 bin peso dağıtır.

Dış dünyadan da sesler gelir. Avustralya Başbakanı Malcolm Fraser 18 Ağustos'ta Marcos'a bir mesaj gönderir; Avustralya'nın imkânları ölçüsünde her türlü yardıma hazır olduğunu yazar ve en acil ihtiyaçların Manila'daki büyükelçiliğe bildirilmesini ister. Cotabato'da gece sokağa çıkma yasağı vardır; Awake! dergisine göre sivil ve askerî kurumlar enkazdan dirileri ve ölüleri çıkarmak için birlikte çalışır.

Bilim insanları kıyıda

Birkaç gün içinde Honolulu'daki Uluslararası Tsunami Bilgi Merkezi'nin müdürü George Pararas-Carayannis ve yardımcısı Sydney Wigen Filipinler'e gelir. Manila'da Filipin meteoroloji kurumu PAGASA'nın başı Roman Kintanar ile görüşürler. Ekip ikiye ayrılır: Wigen Sulu adalarına, Pararas-Carayannis PAGASA'dan Antonio Sucra ile Mindanao'ya gider. Zamboanga'da PAGASA sismoloğu Rolando Valensuela da onlara katılır.

Ordu helikopterleriyle Pagadian'a uçarlar. İkinci gün ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'ndan (USGS) jeolog Robert Wallace ekibe katılır. Zamboanga del Sur valisi lojistik destek verir, Cotabato'daki askerî komutan iki helikopter ayırır. Ekip Margosatubig, Malangas, Alicia, Tabina, Labangan, Tukuran köylerini, Sacol ve Malanipa adalarını, ardından Malabang, Bongo adası, Resa Körfezi ve Lebak'ı gezer. Duvarlardaki su izlerini ölçer, tanıklarla konuşur. Basilan ve Jolo'nun doğusundaki çalışmayı iç çatışma yarıda keser.

Dalga yüksekliği konusunda da kaynaklar ayrışır. Pararas-Carayannis körfezdeki en yüksek dalganın 4,5 metre civarında olduğunu, bunun gazetelerde yazılandan çok daha az olduğunu belirtir. PHIVOLCS ve DOST ise Lebak'ta dokuz metreyi bulan dalgalardan söz eder. PHIVOLCS'un yıllar sonra hayatta kalanlarla yaptığı görüşmelere dayanan DANAS projesi, dalganın bazı yerlerde 15 metreye ulaşmış ve 700 metre içeriye girmiş olabileceğini öne sürer. Ölçümle tanık hafızası arasındaki fark bugün de kapanmış değildir.

Uzakta, uyarı sistemi o gece işlemiştir ama işe yaramamıştır. Pasifik Tsunami Uyarı Merkezi bir tsunami izleme uyarısı yayımlar, Okinawa, Yap ve Malakal'daki gelgit ölçerlerden olumsuz yanıt gelince uyarıyı kaldırır. Körfezdeki dalga ise o sırada çoktan kıyıyı vurmuştur. Japonya'da deprem kaydedilir; Kyoto Üniversitesi'nden Shigehisa Nakamura'nın 1977 tarihli makalesine göre Japonya'da bir etki görülmez; İngilizce Vikipedi ise Japonya'ya kadar uzanan zayıf dalga raporlarından söz eder.

Neyi değiştirdi

Pararas-Carayannis'in vardığı sonuç basittir: ölümlerin büyük kısmı, sarsıntıdan sonra yüksek yere çıkmayı bilmemekten gelir. 1976'da Moro Körfezi'nin kıyılarında depremden sonra denizden kaçmayı öğreten bir alışkanlık yoktur. Marcos da The Republic'teki açıklamasında afete hazırlığın Ulusal Afet Kontrol Konseyi ve sivil savunma örgütü üzerinden kurumsallaşmasını, deprem, tayfun ve yangın tatbikatlarının hemen başlamasını ister.

Fark on sekiz yıl sonra görülür. 15 Kasım 1994'te Mindoro adasında 7,1 büyüklüğündeki bir deprem yine yerel bir tsunami üretir. Pararas-Carayannis'e göre bu kez sivil savunmanın hazırladığı halk, sarsıntıyla uyanıp suyun çekildiğini duyunca yüksek yere koşar; ölü sayısı 78'de kalır.

Cotabato'daki binalar da başka bir dersi bırakır: yıkılan yapıların çoğu kötü inşaattan, yumuşak zemin üstünde yetersiz temelden yıkılmıştır. Tison binası, aynı zeminde doğru yapılmış bir binanın ayakta kalabildiğini göstermiştir.

Bugün

Cotabato Çukuru susmaz. 6 Mart 2002'de aynı bölgede 7,2 büyüklüğünde bir deprem daha olur; 17 Kasım 2023 depremi de aynı kaynaktan gelir. PHIVOLCS 2016'da felaketin 40. yılını andı; DANAS projesi 1976'yı yaşayanların anlatımlarını kendi dillerinde kayda geçirir. Maguindanao'nun Datu Odin Sinsuat kasabasında tsunami kurbanlarının toplu mezarı durur.

Pagadian'da F.S. Pajares Bulvarı'ndaki bir işaret, suyun 1976'da ulaştığı yüksekliği gösterir. 17 Ağustos 2015'te şehir, Filipinler'in en büyük deprem ve tsunami tatbikatını yapar: Kawit, San Pedro, Santiago, Santa Lucia ve Dumagoc mahallelerinden 2 binden fazla kişi sirenlerle evlerini bırakıp yüksek yere yürür. Bilim insanları da körfezin kıyılarında, mangrov bataklıklarının altında 1976 dalgasının bıraktığı 7-12 santimetrelik kum tabakasını bulmuştur.

Moro Körfezi'nin kıyılarında bugün yine balıkçı köyleri ve şehirler var; Pagadian'ın kıyı bulvarı körfeze bakar. 1976'nın dersi tek bir cümleye sığar: kıyıda yer uzun ve sert sallanırsa, uyarı beklenmez; yüksek yere çıkılır.

Kaynaklar

• PHIVOLCS (Filipin Volkanoloji ve Sismoloji Enstitüsü), "1976 August 17 Mw8.1 Moro Gulf Earthquake": öncü ve artçı sarsıntılar, Cotabato, Zamboanga ve Pagadian hasar kaydı (Stratta ve diğ. 1977, EERI keşif raporuna dayanarak), Badillo ve Astilla (1978) kayıp tablosu
• Badillo, V. L. ve Astilla, Z. C. (1978), Moro Gulf Tsunami of 17 August 1976 (PHIVOLCS sayfasında aktarıldığı biçimiyle)
• George Pararas-Carayannis, "The Earthquake and Tsunami of August 16, 1976, in the Philippine Islands: The Moro Gulf Tsunami" (Ağustos-Eylül 1976 saha çalışmasından)
• Filipinler Devlet Başkanlığı, 1572 sayılı Bildiri, 18 Ağustos 1976
• The Republic, cilt I, sayı 16, 16-31 Ağustos 1976 (Filipinler Üniversitesi nadir süreli yayınlar arşivi)
• Avustralya Başbakanı Malcolm Fraser'ın Filipinler Devlet Başkanı'na mesajı, 18 Ağustos 1976 (PM Transcripts)
• Awake! (Yehova Şahitleri), "When Quake and Tide Combine", 8 Ocak 1977
• Shigehisa Nakamura (1977), "1976年8月のミンダナオ島南部の地震と津波について", Southeast Asian Studies 15/1, Kyoto Üniversitesi
• Jeffrey S. Perez ve Ma. Mylene Martinez-Villegas (PHIVOLCS), Temblor, DANAS projesi görüşmeleri üzerine yazı
• DOST, Dünya Tsunami Farkındalık Günü haberi, 2016
• GMA News, Pagadian deprem ve tsunami tatbikatı haberi, 17 Ağustos 2015
• Claro ve diğ. (2021), Zamboanga del Sur'da aşırı dalga olaylarının bıraktığı çökeller, Marine Geology
• Vikipedi (İngilizce), 1976 Moro Gulf earthquake (başlangıç kaynağı)