2012 Ahar-Verzegan Depremi: On Bir Dakika Arayla Çöken Kerpiç Köyler

11 Ağustos 2012, cumartesi. Ramazan ayı, saat beşe yaklaşıyor. Tebriz'in kuzeydoğusundaki dağlık kırsalda, Ahar ile Verzegan arasındaki köylerde erkeklerin çoğu işte ya da tarlada; evlerde kadınlar, çocuklar ve yaşlılar var. Evler kerpiçten, damları ağır ahşap kirişlerin üstüne serilmiş kalın bir çamur tabakası. On bir dakika arayla gelen iki deprem, bu damları içerideki insanların üstüne indirecek.

Depremden önce

Doğu Azerbaycan, İran'ın kuzeybatı ucunda, Azerbaycan ve Ermenistan sınırına uzanan dağlık bir eyalettir. Merkezi Tebriz, yaklaşık 1,5 milyon nüfuslu bir şehirdir. Tebriz'in 60 kilometre kadar kuzeydoğusunda, eskiden Karadağ Hanlığı'nın merkezi olan Ahar kasabası, onun batısında Verzegan, güneyinde Heris bulunur. Verzegan küçük bir yerdir; köy statüsünden ancak 1993'te şehre çevrilmiştir. Bu üç kasabanın çevresinde yüzlerce dağ köyü dağılmıştır.

Bölge depremi bilir, ama başka bir faydan. Tebriz'in yanından geçen Kuzey Tebriz Fayı, 858 yılından bu yana 6'nın üzerinde yedi büyük deprem üretmiştir. Ahar ile Heris arasında doğu-batı yönünde uzanan daha küçük bir fay da bilinmektedir; ama Japon ve İranlı mühendislerin ortak saha raporu, bu bölgede böyle bir depremin beklenmediğini yazar.

Köylerdeki evlerin çoğu kerpiç, bir kısmı taştır; her ikisinde de harç çamurdur. Damlar, duvarların üstüne 60-90 santimetre arayla dizilmiş ağır ahşap kirişlerden yapılır; kirişlerin üstü tahta ya da hasırla örtülür, sonra yalıtım için kalın bir çamur tabakası serilir. Duvarlar birbirine bağlı değildir, kirişler duvara oturur ama tutturulmaz; yıllanan kirişler çürür. Mühendislerin deyişiyle bu yapılar çok kırılgandır.

On bir dakika arayla iki sarsıntı

İlk deprem yerel saatle 16.53'te gelir. ABD Jeoloji Araştırmaları Merkezi büyüklüğünü 6,4 olarak ölçer; Tahran'daki Uluslararası Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Enstitüsü (IIEES) 6,2 hesaplar. Merkez üssü Ahar'ın yaklaşık 23 kilometre batısındadır, odak derinliği 10 kilometre kadardır.

Halk daha ne olduğunu anlamadan, 17.04'te ikinci deprem gelir. Büyüklüğü 6,2 ile 6,3 arasında verilir, merkezi ilkinin 10 kilometre kadar batısında, Verzegan yakınındadır. İlk depremde çatlayan duvarlar ikincide yıkılır. Verzegan'daki istasyon 532 cm/s² yatay ivme kaydeder; bu, yer çekiminin yarısından fazlasıdır.

Fay, Ahar'ın güneyinden doğu-batı yönünde geçen bir yanal atımlı faydır; IIEES uzunluğunu 60 kilometre olarak verir. Sarsıntı Erdebil'de, Urmiye'de, Hazar kıyısındaki Reşt'te, sınırın öte yanında Ermenistan'da ve Azerbaycan'da da hissedilir. Tebriz'de elektrik kesilir, sokaklar büyük bir trafik sıkışıklığına kilitlenir; bazı binalar hasar görür ama şehirde ölen olmaz.

Kerpiç evlerin altında

Asıl yıkım köylerdedir. Japon İnşaat Mühendisleri Derneği'nin ekibi ayın sonunda bölgeyi gezdiğinde aynı tabloyu tekrar tekrar görür: sarsıntıya dik gelen duvar evin geri kalanından ayrılıp devrilir, dayanağını kaybeden ağır çamur dam aşağı iner. Ölümlerin büyük kısmı bu kerpiç ve taş evlerde olur.

Saat de kayıpları belirler. Verzegan yakınındaki köylerde erkeklerin çoğu çalışmak için evden uzaktadır; enkazın altında kalanlar çoğunlukla kadınlar ve çocuklardır. Sağlık Bakanı Merziye Vahid Destcerdi'nin sonradan açıkladığı rakamlar bunu gösterir: Wikipedia'nın aktardığına göre hastanelerde ölen 268 kişiden 219'u kadındır.

Karşılaştırma da çarpıcıdır. Konut Vakfı'nın son yıllarda köylerde yaygınlaştırdığı, beton kolon ve hatıllarla çevrilmiş yarı donatılı yığma evlerde hiç tam çökme görülmez; Ahar, Heris ve Verzegan'daki mühendis denetimli betonarme binalarda ciddi taşıyıcı hasar yoktur. Verzegan Cuma Camii, çimento harçlı taş duvarları ve çelik kirişli damıyla orta hasarla ayakta kalır. Ölüm, eski usul yapılmış evlerdedir.

İlk gece: sokakta uyuyan kasabalar

Depremden üç saat sonra 5,0 büyüklüğünde bir artçı gelir. IIEES'in ağı ilk 40 saatte 3'ün üzerinde 110 artçı kaydeder. Eyalet yetkilileri halktan geceyi dışarıda geçirmesini ister. Ahar'da, Verzegan'da, Kelibar'da, Heris'te ve Tebriz'de insanlar iki gece boyunca evlerine girmez.

Köylere ulaşmak zordur. İran Kurtarma ve Yardım Örgütü'nün başkanı yolların kesildiğini, köylerle tek bağlantının telsiz olduğunu söyler. Ahar'da elektrik ve telefon hatları kopmuştur. Bölgeye 66 kurtarma ekibi, yaklaşık 200 ambulans ve beş helikopter gönderilir. Ağır yaralıların bir kısmı, en yakın hastaneye giden uzun yolda hayatını kaybeder.

Gece boyunca Verzegan ve Ahar'da 200'den fazla kişi enkazdan çıkarılır. Ama merkez üssüne yakın on ile yirmi köy hâlâ yardımdan kopuktur. Hükümete göre ilk geceyi en az 16 bin kişi acil barınaklarda geçirir; Al Jazeera'ya göre Kızılay bu insanları bir spor stadyumunda barındırır.

Pazar: köylerin gerçek tablosu

Gün ağardığında kayıplar katlanır. Cumartesi akşamı ajanslar 80-90 ölüden söz ederken, pazar günü rakam 250'yi geçer. Ahar'da en az 45 kişi ölmüş, 500'den fazla kişi yaralanmıştır; Verzegan'da 40'ı, Heris'te 50 kişi ölmüştür. IIEES, en ağır hasarın Ahar'a bağlı Gurde ve Dino köylerinde olduğunu not eder. Amerikan Sesi'nin aktardığı haberlere göre Bajabaj ve İşıkhlı gibi köyler moloz yığınına dönmüştür.

Yıkılan köylerin sayısında kaynaklar birbirini tutmaz. Kızılay yetkilisi Ahmed Rıza Şücai bir açıklamada 30 köyün yüzde 70'ten fazla yıkıldığını, 20'sinin tamamen yerle bir olduğunu söyler; başka ajans haberlerinde yüzde 70'ten fazla hasarlı köy sayısı 130 olarak geçer. Japon ekibinin raporu, bölgedeki 537 köyden 365'inin ağır hasar gördüğünü, 46'sının tamamen yıkıldığını yazar.

Christian Science Monitor'ün yayımladığı ajans haberinde Tebrizli Ahmed adlı bir adam, Ahar yakınındaki bir köyde kuzeninin öldüğünü, kuzeninin karısı ile 4 ve 7 yaşındaki iki kızının kayıp olduğunu anlatır. Aynı haberde yerel fotoğrafçı Tahir Sadati, insanların sıcak giysiye, çadıra, battaniyeye ve ekmeğe ihtiyacı olduğunu söyler.

Pazar öğleden sonra, depremden yaklaşık 24 saat sonra, arama kurtarma çalışmaları durdurulur. İçişleri Bakanlığı yetkilisi Hüseyin Kademi, Al Jazeera'nın aktardığı açıklamasında hiçbir köyde enkaz altında kimsenin kalmadığını, gerekli yardımın dağıtıldığını söyler. Adı verilmeyen bir yerel doktor, bazı köylerin uzaklığını hatırlatarak bu değerlendirmeye itiraz eder.

Bakanlar bölgede, Cumhurbaşkanı yolda

12 Ağustos'ta İçişleri Bakanı Mustafa Muhammed Neccar ve Sağlık Bakanı Destcerdi bölgeye gelir. Destcerdi, Amerikan Sesi'nin aktardığına göre, ailelerin önce ölülerini gömmesi gerektiğini, ardından onlara yiyecek, su ve çadırla yardım edilmesi gerektiğini söyler. Bakanın 13 Ağustos'taki açıklamasına göre ölü sayısı 306, yaralı sayısı 3.037'dir; 700'den fazla yaralı acil ameliyata alınmıştır.

Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad ise bölgeye gitmez. Pazartesi sabahı, planlandığı gibi İslam İşbirliği Teşkilatı toplantısı için Suudi Arabistan'a uçar; Al Jazeera'ya göre ayrılmadan önce bir taziye mesajı da yayımlamaz. Asr-e İran, Cumhurbaşkanı'nın depremden iki gün geçmeden en yakın danışmanlarıyla ülkeden ayrılmasını eleştirir; doğal afetlerde liderlerin planlarını değiştirip bölgeye gittiğini hatırlatır. Aynı yayın devlet televizyonunun depremi yeterince haber yapmadığını da yazar. Bir gazete, depremden 24 saat sonra köylerin çoğunun yıkıldığını ve hâlâ çadır gönderilmediğini yazar.

Eleştiri meclise de taşınır. 13 Ağustos'taki oturumda bölge milletvekilleri çadır sıkıntısından yakınır, Cumhurbaşkanı'nın bölgeyi ziyaret etmemesini ve yas ilan edilmemesini sorgular. Meclis Başkanı Ali Laricani, kriz yönetim merkezinin daha geniş adımlar atması gerektiğini söyler. Önce eyalet valisi iki günlük yas ilan etmiştir; aynı gün ülke genelinde iki günlük yas duyurulur.

Yabancı yardım konusunda da tutum değişir. İlk iki gün İran Kızılayı dış yardım kabul etmeyeceğini açıklar; Al Jazeera'ya göre bir Türk kurtarma ekibi geri çevrilir. Türk Kızılayı sınıra bir tır yardım malzemesi gönderir. Sonra Cumhurbaşkanı Yardımcısı Muhammed Rıza Rahimi, İran'ın farklı ülkelerden yardım almaya hazır olduğunu açıklar. Azerbaycan 13 Ağustos'ta Ahar'a 460 çadır, bin yatak, 3 bin battaniye, 20 ton pirinç ve 40 ton un taşıyan 25 tırlık bir konvoy yollar.

Susuz köyler, dolu tırlar

Depremden üç gün sonra bile köylerin çoğunda elektrik ve içme suyu yoktur. Japon ekibine göre 25 köyün elektrik şebekesi tamamen çökmüş, 18 bin abonenin doğalgazı kesilmiştir. Oruç ayı olduğu için kan bağışı azdır; Sağlık Bakanlığı bölgeye 500 ünite kan gönderir.

Gazeteci Solmaz Ekdar, Al Jazeera'nın aktardığı izlenimlerinde yardımın dağıtımında denetimsizlik olduğunu yazar: yanı başında insanlar susuzluk çekerken yüklü tırların park hâlinde beklediğini anlatır. Hükümet ise ilk gün 5.600 çadır ve 44 bin gıda paketi dağıtıldığını, yaklaşık 1.100 Kızılay görevlisinin bölgede çalıştığını açıklar.

Yardım kampına gece baskını

Deprem haberinden iki gün sonra Tahran'da bir grup sivil toplum gönüllüsü toplanıp bölgeye kendi yardımlarını götürmeye karar verir. Tebriz-Verzegan yolu üzerinde bir kamp kurar, bağış toplar, köylere dağıtırlar.

23 Ağustos'u bağlayan gece yarısı, İran İnsan Hakları Kampanyası'nın aktardığına göre güvenlik güçleri ve Devrim Muhafızları kampı basar. Gönüllü öğrenciler ve yardım çalışanlarından 35 kişi gözaltına alınır; depodaki bağışlar bilinmeyen bir yere götürülür, depo mühürlenir. Gözaltına alınanlar arasında blogcu Hüseyin Ronaki Meleki, kardeşleri Hasan ve Ahmed, Navid Hancani ve Misak Afşar da vardır. Sivil toplum çalışanı Emir Kelhor, kampın yedi saat boyunca kuşatıldığını, çevik kuvvet araçlarının geldiğini anlatır. Hüseyin'in annesi Züleyha Musevi, gözaltına alınanların halka yardım etmek için Tahran'dan gelmiş öğrenciler ve genç yardım gönüllüleri olduğunu söyler.

Kadınlar ve üç erkek birkaç gün içinde kefaletle bırakılır. Bağımsız yardım toplamak, devletin yardım dağıtımına teslim edilmediği için suç sayılmıştır.

Çadırda kış

Yaz biter, köyler hâlâ çadırdadır. Christian Science Monitor'ün kasım ayındaki haberine göre deprem 300 binden fazla kişiyi etkilemiş, 18.600 ev yıkılmış ya da hasar görmüştür; üç ay sonra 100 binden fazla kişi çadırda yaşamaktadır. Haberin geçtiği Bajabaj köyünde 28 kişi ölmüştür. 10 Ekim'de bir çadırda çıkan yangında yaşlı bir kadın ölür, iki çocuk yaralanır.

Verzegan milletvekili Allahverdi Dehkani, 18 Kasım'da mecliste afet bölgesindeki insanların yalnızca yüzde 15'inin kalıcı konuta yerleştiğini söyler; 5 bin ailenin hâlâ uygun barınağı yoktur, insanlar kırık damların altında soğukta ve korku içinde uyumaktadır. Dehkani, Verzegan kaymakamının devletin nakit yardımını siyasi amaçlarla kendi keyfine göre dağıttığını da öne sürer. Christian Science Monitor'ün haberine göre 19 Kasım'a kadar 772 konut bitmiş, ertesi ay için 2 bin konut sözü verilmiştir. Devrim Muhafızları komutanı Muhammed Ali Caferi ise Besic ve Sepah'ın ilk andan beri halkın yanında olduğunu söyler.

Ölü sayısı neden tutmuyor

NOAA'nın önemli depremler veritabanı ve Sağlık Bakanı'nın açıklaması 306 ölü verir; yaralı sayısı 3.037'dir. Japon ekibinin raporu ölü sayısını 330'un üzerinde gösterir. Kızılay yetkilileri ilk günlerde 5 bin yaralıdan söz eder. Kasım ayındaki bir haberde ise 233 ölü rakamı geçer. Evsiz kalanların sayısı da 30 bin ile 50 binin üzerinde arasında değişir. En sık kullanılan rakam, bakanın 13 Ağustos'ta açıkladığı 306'dır.

Neyi değiştirdi

Ahar-Verzegan depremi, İran'da kırsal kerpiç evin ne kadar ölümcül olduğunu bir kez daha gösterdi. Aynı sarsıntıda Konut Vakfı'nın kredisiyle yapılmış kolonlu ve hatıllı evler ayakta kaldı. Japon ve Tebrizli mühendisler bu evlerde bile hasarın nedenlerini sıraladı: zayıf beton, ince donatı, kolonu olmayan sonradan eklenmiş odalar. Yetkililerin ayrıntılı bir uygulama kılavuzu yayımlaması ve denetimi artırmasıyla gelecekteki kayıpların önemli ölçüde azalabileceğini yazdılar.

Bilim için deprem, Kuzey Tebriz Fayı'nın dışında, büyük deprem beklenmeyen bir faydan da 6'nın üzerinde depremler çıkabileceğini gösterdi. Siyasette ise Cumhurbaşkanı'nın yurt dışı gezisi, devlet televizyonunun suskunluğu ve gönüllü kampının basılması, afete devletin nasıl karşılık verdiği tartışmasını yıllarca canlı tuttu.

Bugün

Bölge sarsılmayı sürdürüyor. 8 Kasım 2019'da yine Doğu Azerbaycan'da, bu kez Miyane ve Serab çevresinde 5,9 büyüklüğünde bir deprem 145 köyü etkiledi, beş kişi öldü; Tebriz'de altı ev yıkıldı. Verzegan ise Mayıs 2024'te başka bir nedenle dünya gündemine geldi: Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'yi taşıyan helikopter Verzegan dağlarında düştü. Ahar'daki tarihî Cuma Camii bugün de ayakta. 2012'nin dersi, köylerde kerpiç yerine kolonlu ve hatıllı evin yapılması, hâlâ bölgenin en önemli deprem önlemi olarak duruyor.

Kaynaklar

• Zare, M. ve Shahvar, M. P. M., Preliminary report on the 11 August 2012 Ahar twin earthquakes in East Azerbaijan Province of NW Iran, IIEES, Tahran (EMSC aracılığıyla)
• Miyajima, M. ve diğ., Site investigation of the Ahar-Varzeghan earthquake in NW Iran of August 11, 2012, Japon İnşaat Mühendisleri Derneği (JSCE) hızlı raporu
• EMSC, M6.4 and M6.3 Northwestern Iran on August 11th 2012 özel raporu
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Al Jazeera, "Thousands left homeless after Iran quakes" (13 Ağustos 2012) ve "Tehran criticised over earthquake response" (15 Ağustos 2012)
• Christian Science Monitor / Associated Press, "Iran's twin quakes kill hundreds, flatten mud-brick villages" (12 Ağustos 2012)
• Christian Science Monitor, "Iran's summer earthquake leaves 100,000 shivering in tents as winter descends" (22 Kasım 2012)
• Voice of America, Ağustos 2012 deprem haberleri
• Il Post, "In Iran i morti sono più di 300" (13 Ağustos 2012)
• Radio Zamaneh, Verzegan milletvekili Allahverdi Dehkani'nin meclis konuşması üzerine haber (Kasım 2012)
• International Campaign for Human Rights in Iran, Tebriz-Verzegan yolundaki yardım kampının basılması üzerine haber (Ağustos 2012)
• Vikipedi (İngilizce), 2012 East Azerbaijan earthquakes, 2019 East Azerbaijan earthquake, 2024 Varzaqan helicopter crash, Varzaqan, Ahar (başlangıç kaynağı)