2002 Buin-Zehra Depremi: Kerpiç Köyler ve Taşlanan Konvoy

22 Haziran 2002, cumartesi sabahı. Kazvin'in güneyinde, Harrud vadisinin yüksek köylerinde erkekler çoktan bağlara çıkmış. Evlerde kadınlar, çocuklar ve yaşlılar var. Saat 07.28'de yer yedi saniye sallanıyor. Güneşte kurutulmuş kerpiçten yapılmış tek katlı evler neredeyse topluca çöküyor. Ertesi gün Avaj'da öfkeli köylüler İçişleri Bakanı'nın aracını taşlayacak; Tahran'a ise, birkaç ay önce İran'ı "şer ekseni"ne koyan ABD'nin başkanından yardım teklifi gelecek.

Depremden önce

Deprem bölgesi, Tahran'ın 200-250 kilometre batısında, Kazvin ile Hemedan arasındaki dağlık bir tarım bölgesidir. Kazvin'den Hemedan'a giden ana yolun üzerinde, Nubaran dağlarındaki bir geçidin yakınında 3.600 nüfuslu Avaj kasabası durur. Yaklaşık 20 kilometre kuzeyinde Abgarm vardır. Avaj halkı Azerbaycan Türkçesi konuşur. Köyler deniz seviyesinden 2.000 metreden yüksektedir; kışın tamamen karla kaplanır, yazın bile geceleri soğuktur. Bölge çekirdeksiz üzüm bağlarıyla bilinir.

Köy evlerinin büyük çoğunluğu tek katlıdır ve güneşte kurutulmuş kerpiç ya da yığma taştan yapılmıştır. Mühendis eli değmemiş bu evlerde duvarlar birbirine sağlam bağlanmaz; yan kuvvetlere karşı koyacak bir taşıyıcı sistem yoktur. Japon Asya Afet Azaltma Merkezi'nin (ADRC) sonradan konuştuğu köylüler, ülkelerinin depreme ne kadar açık olduğunu bildiklerini, ama parasızlık ya da tehlikeyi küçümseme yüzünden kerpiç evlerde yaşadıklarını anlatır.

Bölge depremlere yabancı değildir. 1 Eylül 1962'de, aynı Buin-Zehra bölgesinde 12 binden fazla kişinin öldüğü büyük bir deprem yaşanmıştır. 1990'da kuzeydeki Gilan ve Zencan'ı vuran deprem 40 binden fazla can almıştır. Çangure köyünün yakınında, 11. yüzyılda Selçuklular döneminde yapılmış iki tuğla türbe, Harrakan kuleleri, yüzyıllardır ayakta durmaktadır.

Cumartesi sabahı, 07.28

Deprem 22 Haziran 2002'de yerel saatle 07.28'de (UTC 02.58) gelir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) büyüklüğü 6,5, derinliği yaklaşık 10 kilometre olarak verir; İran ve ajans haberlerinde 6,3 rakamı geçer. Sarsıntı yaklaşık yedi saniye sürer.

Kırılan fay haritalarda yoktur. Sonraki çalışmalar, yeryüzüne ulaşmayan, güneybatıya eğimli "kör" bir bindirme fayını sorumlu tutar ve ona yakındaki köyün adını verir: Abdere fayı. Kayma büyük ölçüde yüzeye çıkmaz, toprağı kıvrımlandırır; Çangure'nin kuzeyinde yalnızca kesik kesik yüzey çatlakları görülür. Merkez üssünden 28 kilometre uzaktaki bir istasyon, yer çekiminin yarısına yakın yatay ivme kaydeder.

Ölenlerin çoğu kadın, çocuk ve yaşlıdır. Sabahın o saatinde erkeklerin önemli bir kısmı bağlarda ve tarlalardadır; evde kalanlar çöken kerpiç duvarların altında kalır. Sarsıntı Kazvin, Gilan, Kürdistan, Zencan ve Hemedan illerinde hissedilir. Tahran'da ciddi hasar yoktur, ama İranlı gazeteci Borzou Daragahi binaların sallandığını, cam eşyaların kırıldığını görür.

Çangure ve Abdere

En ağır yıkım, merkez üssüne yakın, birbirine komşu iki köydedir. Çangure'de yalnızca iki bina ayakta kalır; 120'den fazla kişi ölür. Abdere'de köyün tek camisi yıkılır, 40 ev çöker, en az 20 kişi ölür. Uzmanlar, Avaj ve Abgarm'ın bu iki köye göre daha az hasar görmesini, kırılmanın kuzeybatıya doğru ilerlemesine bağlar. Ama haberlerde Avaj, en ağır kaybı veren kasaba olarak geçer; İngilizce Vikipedi de kasabanın yaklaşık yarısının yerle bir olduğunu yazar. Kaynaklar bu noktada birbirini tutmaz.

Avaj'ın 10 kilometre kuzeyindeki İsmailabad'da kurtulanlar enkazdan 38 ceset çıkarır; bu, köy nüfusunun dokuzda biridir. Kisse-Cin köyünde yaklaşık 80 ceset bulunur. Yakınlardaki Aliabad köyünden sağ kurtulan bilinen tek kişilerin iki çoban olduğu aktarılır. Yedi köy, aralarında Çangure, Abdere, Hasanabad, Nakkaş, Niyaraç, Handab ve Kartal, tamamen yıkılır; 80'den fazla köyde evlerin yarısı ile onda dokuzu arasında bir bölümü çöker.

Su ve sulama sistemleri ağır hasar görür; dokuz köyde su tesisleri yok olur. Çangure yakınında bir köprü kısmen yıkılır. Elektrik şebekesi kopar ve ancak sekiz saat sonra kısmen gelir. Çangure'nin güneydoğusunda 150'ye 100 metrelik bir kaya kayması dahil, bölgede 59 heyelan sayılır. 900 yıldır sağlam duran Harrakan kulelerinin de hasar görmesi, araştırmacılara bu depremin bölgede belki dokuz yüzyılın en güçlüsü olabileceğini düşündürür.

Kürek ve kazmayla

Kurtarmayı önce köylüler başlatır. Askerler ve siviller çoğu zaman yalnızca kürek ve kazmayla çalışır. Kızılay kurtarma ekiplerini ve arama köpeklerini bölgeye gönderir, ordu asker, iş makinesi ve su tankerleri yollar. Yaralılar ambulanslarla Kazvin'deki hastanelere taşınır; Reuters'a göre hastanelerden birine 206, bir diğerine 170 ceset getirilir. Hastaneler yer açmak için ağır olmayan hastaları taburcu eder.

Gündüz sıcaklık 30 dereceyi geçer, gece hava sertçe soğur. Bu, hem evsiz kalanları hem de enkaz altında kalmış olabilecekleri tehdit eder. Güçlü artçılar zaten çatlamış duvarları da devirir; artçılardan korkan pek çok kişi enkaza girmekten çekinir. Gönüllü kuruluş International Rescue'dan Gary Oshea, gönüllülerin yeterli teknik donanımı olmadığını söyler.

Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi ulusa başsağlığı mesajı yayımlar ve kurtarmayı diğer kurumlarla koordine etmesi için İçişleri Bakanlığı'nı görevlendirir. Buin-Zehra yöneticisi Ali Musevi, depremin bölgedeki su ve elektrik altyapısını yerle bir ettiğini açıklar. Hatemi üç gün yas ilan eder.

500 mü, 222 mi, 261 mi?

İlk gün gelen rakamlar korkutucudur. Akşam haberleri 500'den fazla ölüden söz eder. Reuters'a göre Kazvin valiliği o ana kadar 500 defin izni vermiştir. Ertesi gün Kızılay rakamı 222'ye indirir. Kızılay yetkilisi Mecid Şalviri'nin açıklaması kısadır: önceki rakam, ölülerle yaralıların toplamıdır. Ağır yaralıların bir kısmının ölü sanıldığı da anlaşılır.

Sonraki raporlar arasında da fark vardır. Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Federasyonu Kazvin'de 227, Hemedan'da 3 ölü bildirir. ADRC'nin saha raporu yaklaşık 230 ölüden, İran Uluslararası Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Enstitüsü'ne (IIEES) dayanan raporlar 261 ölüden söz eder; NOAA'nın kataloğundaki rakam da 261'dir. Yaralı sayısı 1.300 ile 1.500 arasında verilir. Yaklaşık 5.000 ev oturulamaz hâle gelir, 25 bin kişi evsiz kalır. ADRC, depremden etkilenen insan sayısını 110 bine yakın, hasarı 300 milyon doları aşkın olarak hesaplar.

Avaj'da taşlanan konvoy

23 Haziran pazar günü İçişleri Bakanı Abdulvahid Musevi Lari bölgeye gelir. Avaj'da onu öfkeli bir kalabalık karşılar. Kasaba halkı, depremden bir gün sonra hâlâ tek bir çadır kurulmadığından yakınmaktadır. Onlarca kişi bakanın konvoyunu taşlar. Kasabalılar, gerçek ölü sayısının resmî rakamdan yüksek olduğunu da ileri sürer. Yaklaşık 300 kişi, Avaj'dan geçen ana yolu kapatır.

Reuters muhabirine konuşan Avaj'lı bir baba, çocuğunun öldüğünü ve onu enkazdan yalnızca yöre halkının yardımıyla çıkarabildiğini anlatır. Komşu Çangure'de yaşlı bir adam iki oğlunu ve karısını kaybettiğini, evinin de kalmadığını söyleyerek ağlar. Devlet televizyonu, sevdikleri için başlarını ve yüzlerini döverek ağlayan insanları gösterir.

Aynı gün, Abdere'ye bakan mezarlıkta yirmi cenaze toprağa verilir. Fotoğrafçı Eric Grigorian'ın kareleri arasında, mezar kazan asker ve köylülerin arasında, babasının gömüleceği yerin yanına çömelmiş, ölen babasının pantolonunu tutan bir oğlan çocuğu vardır. Bu fotoğraf 2003 Dünya Basın Fotoğrafı yarışmasında genel haber dalında mansiyon alır.

Çadırlar ve soğuk geceler

Kızılay bölgeye 100 ton gıda, 1.000'den fazla çadır, 2.500 battaniye ve seyyar mutfaklar gönderir. Salgını önlemek için köyler ilaçlanır, köylülere tetanos aşısı yapılır. Ama Çangure'de insanlar çadır, yiyecek ve ilacın kendilerine ulaşmadığından şikâyet eder. Kızılay'ın Çangure'deki sorumlusu Hüseyin Rehnema, çadırlar için bir alanın düzlendiğini, ama çoğu insanın mallarını korumak için evlerinin yanında kalmak istediğini anlatır. Köylüler soğuk gecelerde enkazın arasında küçük ateşler yakar.

Resmî kurtarma çalışmaları 24 Haziran'da, kurtarma ekipleri artık sağ kalan olmadığını söyleyince sona erer. Hatemi 25 Haziran'da deprem bölgesini ziyaret eder. Bölgenin elektriği de 25 Haziran'a kadar yeniden verilir. Ölenlerin aileleri için bağışların toplandığı bir banka hesabı açılır.

Ağustosun ilk haftasında bölgeyi gezen ADRC araştırmacısı Tomohiko Hatori, yaz ortası olmasına rağmen çadırlarda gecelerin soğuk olduğunu, battaniyenin yaşamsal ihtiyaç hâline geldiğini yazar. Hatori, yerel toplulukların ve İran'ın afet kurumlarının arama kurtarmayı hızlı yürüttüğünü de not eder. Çadırda yaşayan bazı aileler, yıkılan evlerinin yerine depreme dayanıklı ev yapacaklarını söyler.

Washington'dan gelen teklif

Deprem, siyasi olarak gergin bir dönemde gelir. ABD Başkanı George W. Bush, daha önce İran'ı "şer ekseni"nin bir parçası saymıştır. Depremden sonra Bush, insan acısının siyasi sınır tanımadığını söyler ve İran halkına ihtiyaç duyulduğu ve istendiği ölçüde yardıma hazır olduklarını açıklar.

Tahran devletten devlete yardımı geri çevirir, ama sivil kuruluşların yardımına kapıyı açar. Bakan Musevi Lari, sivil toplum kuruluşlarından gelecek her türlü yardımı kabul etmeye hazır olduklarını söyler. Yardımcısı Muhammed Hüseyin Mukimi ise Amerikan halkının iyi bir halk olduğunu, onlardan gelecek her yardımı memnuniyetle karşılayacaklarını ekler. Birleşmiş Milletler beş kişilik bir değerlendirme ve koordinasyon ekibi gönderir; BM Kalkınma Programı 50 bin dolar ayırır. Papa İkinci Jean Paul de depremzedeler için dua eder ve cömert bir yardım çağrısı yapar.

Yeniden yapılanma

Konut Vakfı, evlerin kasım başına kadar yeniden yapılmasını hedefler. Ama yüksek köylerde kış erken gelir: kasım 2002 ile şubat 2003 arasında sert hava yüzünden inşaat yaklaşık dört ay durur. 9 Kasım 2002'de Dünya Bankası, bölgenin yeniden yapılanması ve ekonomik toparlanması için 225 milyon dolar ayırır. Ağustos 2003'e gelindiğinde, depremden etkilenen bütün köylerde yeniden yapım tamamlanmış olarak bildirilir.

Neyi değiştirdi

Buin-Zehra depremi, İran'daki köy evleri tablosunu bir kez daha gösterdi: kerpiç evlerin neredeyse tamamı çöktü, İran'ın depreme dayanıklı yapı yönetmeliğine göre yapılan yeni binalar ise çok daha iyi dayandı. Japon ve İranlı mühendislerin saha raporları, yıkımın nedenini aynı cümlelerle anlattı: duvarların birbirinden ayrılması, bütünlük eksikliği, yan yüklere karşı bir taşıyıcı sistemin olmaması.

Bilim için deprem, yeryüzünde iz bırakmayan kör bindirme faylarının ne kadar tehlikeli olabileceğini hatırlattı. Abdere fayı depremden önce haritalarda yoktu; sonradan, kıvrılan tepelerin eski dere yataklarını nasıl saptırdığına bakılarak bulundu. Avaj'da taşlanan konvoy ise, yardımın ilk günlerde köylere ulaşmamasının yarattığı öfkeyi İran kamuoyunun gündemine taşıdı.

Bugün

Avaj, daha sonra Buin-Zehra'dan ayrılarak kurulan Avaj ilçesinin merkezi oldu; 2016 sayımında nüfusu 5.142'ydi. Çangure 2016'da 308 kişinin yaşadığı bir köy. Harrakan kuleleri, dış kubbelerini çok önceden yitirmiş hâlde, Hisar-ı Veliyyulasr kırsalında ayakta duruyor. Kazvin ile Hemedan arasındaki yol, bugün de bağların ve yeniden yapılan köylerin arasından geçiyor.

Kaynaklar

• Reuters, "Iran quake toll revised down to 222", Dawn, 24 Haziran 2002; Reuters, Dawn, 25 Haziran 2002
• Reuters, The Tribune (Chandigarh), 23 Haziran 2002
• Radio Free Europe/Radio Liberty, İran haber bülteni, Haziran 2002
• Asian Disaster Reduction Center, ADRC Highlights Vol. 54, 2 Eylül 2002, Tomohiko Hatori saha raporu
• Japonya Doğal Afet Bilimi Derneği (JSNDS), Changureh (Avaj) depremi ön raporu
• Verisk (AIR), Qazvin, Iran Earthquake bülteni, 24 Haziran 2002
• World Press Photo, 2003 yarışması, Eric Grigorian (Polaris Images) fotoğraf künyesi
• USGS Ulusal Deprem Bilgi Merkezi, Batı İran 22 Haziran 2002 depremi
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce ve Farsça), 2002 Bou'in-Zahra earthquake; Avaj, Changureh, Abgarm, Kharraqan Towers maddeleri (başlangıç kaynağı)