1977 Nagan Depremi: Yağmurda Çöken Kerpiç Köyler

6 Nisan 1977, çarşamba. İran'ın Zagros Dağları'nda, Bahtiyari aşiretlerinin yurdu Çaharmahal ve Bahtiyari'de günlerdir yağmur yağıyor. Kerpiç duvarlı, ağır toprak damlı köy evleri ıslak. Akşamüstü, hiçbir öncü sarsıntı olmadan yer sarsılıyor. Nagan köyünün evlerinin çoğu çöküyor; Cağdan'da ayakta kerpiç ev kalmıyor, Ardal'da okul yıkılıyor. Bir sonraki hafta resmî ölü sayısı 352'yi bulacak. İki hafta önce de ülkenin güneyinde, Bender Abbas'ın kuzeyinde başka bir deprem köyleri yıkmıştır.

Depremden önce

Nagan, Şehr-i Kord'un güneyinde, Isfahan'ın yaklaşık 100 kilometre güneybatısında, Yüksek Zagros'un dağları arasında bir köydür. Halkı Lur'dur, Bahtiyari aşiretinden gelir ve Bahtiyari Lurcası konuşur. Komşu Ardal, eski Bahtiyari ilhanlarının toplandığı yer olduğu için "Bahtiyari'nin başkenti" diye anılır. Bölgede bağcılık ve bahçecilik yapılır; köylerin çevresi bağlarla, cevizliklerle çevrilidir.

Evlerin yüzde 90'ı kerpiçten ya da çamur harçlı taştan yapılmıştır. Damlar ahşap kirişlerin üzerine serilen saman, kil ve sıkıştırılmış topraktan oluşur; yağmur ve kar sızmasın diye her yıl üstüne yeni bir toprak katı eklenir. Yıllar geçtikçe damlar ağırlaşır, duvarlar ise zayıf kalır.

Yöre Bahtiyarilerin yaz yurdudur; nisan başında göçebeler henüz dönmemiştir, bölge tenhadır. İran Jeoloji Araştırmaları Kurumu'ndan M. Berberian ve I. Navai, sonradan yazdıkları saha raporunda bölgede hatırlanan ilk yıkıcı depremin bu olduğunu söyler. Daha öncesinde yalnız küçük olaylar vardır: Eylül 1975'te güneydoğudaki Serpir'de 5,2 büyüklüğünde bir deprem köyü yıkıp iki kişiyi öldürmüş, Temmuz 1976'da Şelamzar'da 5 büyüklüğünde bir sarsıntı güçlü biçimde hissedilmiştir. İngilizce Vikipedi ise Ardal Fayı yakınında 1666, 1874 ve 1880 yıllarına ait depremlerden söz eder; yani bölge sessiz değildir, sadece hafıza kısadır.

Ülke o yıl Şah Muhammed Rıza Pehlevi'nin getirdiği şahinşahi takvimi kullanmaktadır; deprem günü resmî kayıtlara 17 Ferverdin 2536 olarak geçer. Başbakan Emir Abbas Hoveyda'dır. İki hafta önce, 21-22 Mart gecesi Bender Abbas'ın kuzeyinde Hurgu depremi 150'den fazla kişiyi öldürmüştür.

Yağmurlu bir akşamüstü

Ana sarsıntı Greenwich saatiyle 13.36'da gelir. Berberian ve Navai yerel saati 18.07 olarak verir; dönemin basınından derlenen kronoloji ise depremin "öğleden birkaç saat sonra" olduğunu yazar. Öncü bir sarsıntı yoktur; insanlar evlerinden kaçmaya fırsat bulamaz.

ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) depremin büyüklüğünü 6,0 olarak hesaplar; bugünkü kataloglar da moment büyüklüğünü 6,0 verir. Odak derinliği için farklı rakamlar vardır: NOAA kaydında 41, İngilizce Vikipedi'de 15 kilometre geçer; o yılın ölçümleri derinliği kesin belirleyemez. Berberian ve Navai'nin makalesinde büyüklük bir yerde 6,5, başka bir yerde 7 diye yazılmıştır; bu rakamlar makalenin kendi verdiği 6,0 ile çelişir, ölçülmüş değerler değildir. En yüksek şiddet Değiştirilmiş Mercalli ölçeğinde VIII'dir.

Yağmur depremden önce ve deprem sırasında yağmaktadır. Dik yamaçlardan kayalar kopar; ıslak toprakta yuvarlanan taşların izi, düştükleri yolu günlerce gösterir. Ardal'ın kuzeyinde bir kilometre boyunca toprak kayar. Sakiabad'da bir heyelan bağı ikiye böler, köye doğru ilerler, birkaç evi iter, yarar, yıkar. Ardal yolunun bazı bölümleri toprağın altında kalır. Ardından gelen 4-5 büyüklüğündeki artçılar, zaten çatlamış evleri de indirir.

Kerpiç duvar, toprak dam

En ağır kayıp Nagan'dadır. Berberian ve Navai'nin köy köy çıkardığı tabloya göre yaklaşık 500 ailenin yaşadığı Nagan'da 202 kişi ölür, 100 kişi yaralanır, evlerin çoğu yıkılır. Farsça kaynaklar köydeki 450 evden yaklaşık 350'sinin yıkıldığını yazar. Ardal'da 64, Cağdan'da 43 kişi ölür. Maryak, Kordan, Dehno, Damab, Gelugerd, Sarmur, Sengçin gibi köylerde evlerin yarısı, dörtte biri ya da çoğu çöker.

Cağdan'da kerpiç evlerin hepsi yıkılır. Köyün ortasında tek bir yapı ayakta kalır: betonarme hatıllı taş hamam yalnızca hafifçe çatlar. Ardal'da çelik ve beton iskeletli, kemer çatılı okulun güney duvarı dışarıya devrilir, kuzey kısmı sığ temelli kolonlarından yıkılır.

Raporun en dikkat çekici gözlemlerinden biri toprakla ilgilidir. Yağmurla suya doymuş killi alüvyonun üzerindeki köyler daha çok yıkılır. Şelamzar köyünün kuzeyi hasarsız kalırken, yeraltı suyunun bir metre derinde olduğu güney kısmı yıkılır ya da ağır hasar görür.

Toplam bilanço: 150 kilometrekarelik alanda 2.100 ev oturulamaz hâle gelir, sekiz okul çöker, 37 okul hasar görür, bölgedeki hayvanların binde yedisi telef olur. Ölülerin yaralılara oranı çok yüksektir. Saha ekibine göre bu oran, zayıf duvarlı ve ağır damlı geleneksel kerpiç evlerin depreme neredeyse hiç direnç göstermediğini gösterir: ev çöktüğünde içindekiler çoğu zaman kurtulamaz.

Helikopterler, çadırlar ve kar

Dönemin İran basınından derlenen kronolojiye göre Şah, silahlı kuvvetlere yardım ekiplerine her türlü desteği vermeleri emrini verir. Yaralıları taşımak ve hasarı incelemek için iki Chinook helikopteri, bir keşif helikopteri ve bir C-130 nakliye uçağı gönderilir. Başbakan Hoveyda'nın talimatıyla başbakanlıkta bir yardım karargâhı kurulur. Isfahan topçu merkezinden iki bölük asker ve Şehr-i Kord'daki jandarma alayı bütün personeliyle bölgeye yollanır. Gönüllüler de yola çıkar.

Kızılay'ın İran'daki karşılığı Kızıl Aslan ve Güneş Cemiyeti, Şehr-i Kord'dan üç uzman ve iki pratisyen hekim, bir hemşire, beş hasta bakıcı ve dört sağlık memurundan oluşan bir ekibi hemen bölgeye gönderir. Hava kötüdür; yağmura kar karışır, yardım güçleşir. İlk günlerde 20'den fazla artçı sarsıntı kaydedilir. Cemiyetin başkanı Dr. Hüseyin Hatibi, eyalet valisi ve Şehr-i Kord milletvekili Dr. Lütfullah Reisi ile helikopterle köyleri dolaşır.

8 Nisan sabahına kadar bütün yaralılar Borucen ve Şehreza'daki Kızıl Aslan ve Güneş hastanelerine ve Sağlık Bakanlığı hastanelerine yatırılır. Cemiyetin açıkladığı rakamlara göre bölgeye 1.300 çadır, 7.000 battaniye, 605 soba ve ocak, 2.500 tek kişilik yardım paketi, 24 ton gıda ve bir ton ilaç gönderilmiştir.

348 mi, 352 mi, 366 mı?

9 Nisan'da Sağlık Bakanı Dr. Şeyhülislamzade ile Dr. Hatibi, bütün deprem bölgesini dolaştıktan sonra ölü sayısını 352 olarak açıklar ve enkaz altında başka ceset kalmadığını bildirir. Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun saha ekibi, raporunda 348 ölü ve yaklaşık 200 yaralı yazar. NOAA'nın önemli depremler veritabanı ise iki ayrı kaynağa dayanarak 366 ölü ve 200 yaralı kaydeder; Farsça Vikipedi de bu rakamı kullanır.

Fark küçüktür ve büyük olasılıkla sayımın yapıldığı güne ve hangi köylerin hesaba katıldığına bağlıdır. Bir de çeviri hatası vardır: saha raporunun İtalyanca özetinde "hayvanların binde yedisi" ifadesi "halkın yüzde yedisi" diye geçer. Bu, bir rakamın dilden dile geçerken nasıl değişebileceğini gösteren küçük ama öğretici bir örnektir.

Başbakan Ardal'da

10 Nisan pazar günü öğleden sonra Başbakan Hoveyda, Sağlık Bakanı ve Kızıl Aslan ve Güneş Cemiyeti başkanıyla birlikte Ardal'a gelir. Önce Nagan'ın ve Gelugerd'in üzerinden helikopterle geçer, sonra Ardal'a iner ve depremzedelerin çadırlarını dolaşır.

Nagan'ı gördükten sonra konuşan Hoveyda, Şah'ın bütün bölgenin yenilenmesini emrettiğini ve sorunları yakından görmeye geldiğini söyler. Silahlı kuvvetlerin ve jandarmanın çalışmasını "gerçekten gurur verici" diye niteler. Bir şeyi özellikle anar: depremden kurtulan köylerin halkı, yıkılan köylere yardıma koşmuştur.

Bu sırada dışarıdan da sesler gelir. Sovyetler Birliği, Türkiye, Bangladeş, Bulgaristan, Güney Kore ve Afganistan'ın Kızılhaç ve Kızılay örgütleri taziye telgrafı çekip yardıma hazır olduklarını bildirir. İran'ın cevabı kısadır: gerekli yardım ülkenin kendi kurumlarınca yapılmaktadır, dış yardıma ihtiyaç yoktur.

Beş yeni yerleşim

20 Nisan'da Hoveyda, iki meclisin ortak oturumunda bir kanun tasarısı müjdeler: Hürmüzgan, Çaharmahal ve Bahtiyari ile Batı Azerbaycan'daki Siyah Çeşme-Maku'nun deprem bölgeleri için üç milyar riyallik bir kaynak ayrılacaktır. Depremzedelere Tarım Kooperatif Bankası üzerinden uzun vadeli kredi verilecek, içme suyu, yol, elektrik, okul ve sağlık tesisleri olan yeni yerleşimler kurulacak, evler halkın kendi emeğiyle yapılacaktır.

30 Mayıs 1977 pazartesi günü Şahbanu Farah Pehlevi, Çaharmahal ve Bahtiyari gezisinin ikinci gününde Nagan'a gelir. Depremzedeler için planlanan beş yerleşimden birinin, Nagan yakınındakinin, temelini atar. Köylülerle konuşur; soğuklar gelmeden, yani dört ay içinde, kalıcı evler bitene kadar herkese bir çatı yapılmasını ister. Yeni evlerin incelemeyle kurulması ve depreme dayanıklı olması gerektiğini söyler.

Şahbanu çadırda ders yapılan ortaokulu ve köydeki meslek atölyesini de gezer. Spor sahası isteyen bir genç köylünün dileği üzerine sahaların evlerden önce yapılmasını, bölgenin gençlerinin yeniden yapımda çalıştırılmasını ister. Farsça Vikipedi'ye göre yeni evler aynı yıl, yıkılan köyün biraz uzağında, her aileye bir ev düşecek biçimde yapılır.

Neyi değiştirdi

Nagan depremi yeryüzünde iz bırakmaz. Saha ekibi bölgedeki dört büyük fayı, Ardal, Şelamzar, Dopolan ve Dena faylarını ve iki tuz domunu baştan sona inceler; hiçbirinde yeni bir kırılma ya da hareket bulamaz. Berberian ve Navai'ye göre deprem, altı kilometrelik tortul örtünün altındaki eski temel kayalarda olur; arada bulunan Hürmüz tuzu katmanı bir kaygan zemin gibi hareketi emer, yüzeye taşımaz. Bu tür depremlere "tortul altı Zagros tipi deprem" adını verirler.

Bundan çıkardıkları sonuç sert bir uyarıdır. Zagros'ta depremlerle yüzeydeki faylar arasında açık bir bağ kurulamadığına göre, deprem kuşağın herhangi bir yerinde aynı olasılıkla olabilir. Yirminci yüzyılın deprem haritasına bakıp "burada deprem olmaz" demek tehlikelidir; büyük deprem kaydı olmayan bir bölgeyi düşük riskli saymak yanlıştır. Nagan, kimsenin hatırlamadığı bir yerde olmuştur.

İkinci ders evlerle ilgilidir. Cağdan'da betonarme hatıllı hamamın ayakta kalıp kerpiç evlerin hepsinin çökmesi, basit bir güçlendirmenin bile hayat kurtarabileceğini gösterir. Şahbanu'nun Nagan'da yeni evlerin depreme dayanıklı olması gerektiğini söylemesi de bu dersin yüksek sesle dile getirilmesidir.

Bugün

Nagan 1994'te şehir statüsü kazandı; bugün Kiyar ilçesine bağlı Nagan bucağının merkezi. 2016 sayımında nüfusu 6.125'ti. Alabalık üretimi ve üzümüyle tanınıyor. Ardal ise aynı adı taşıyan ilçenin merkezi; 2016'da nüfusu 10 bini biraz geçiyordu.

Bölgenin yeri hâlâ hareketli. Temmuz 2017'de Nagan yakınında 5,0 büyüklüğünde bir deprem oldu, köylerde elektrikler kesildi, Kızılay ekipleri bölgeye gitti. O günün haberleri, 17 Ferverdin 1356'daki depremi eyaletin bugüne kadarki en şiddetli depremi olarak hatırlattı. Küçük sarsıntılar bugün de Nagan'ın haber bültenlerine giriyor.

Kaynaklar

• Berberian, M. ve Navai, I. (1978). Naghan (Chahar Mahal Bakhtiari-High Zagros, Iran) Earthquake of 6 April 1977: A Preliminary Field Report and a Seismotectonic Discussion. Annali di Geofisica, 31.
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4772
• Meşrute Ansiklopedisi (mashruteh.org), Pehlevi dönemi kronolojileri: Şahbanu Farah Pehlevi'nin 2536-2537 yurtiçi gezileri; Beşinci Kalkınma Planı, 2536 yılı (dönemin İran basınından derlenmiş)
• Fararu haber sitesi, Nagan'daki 5,0 büyüklüğündeki deprem haberi (2017)
• Vikipedi (Farsça): Zemin-larze-ye 1356 Nagan; Nagan; Ardal; Cağdan (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce): 1977 Naghan earthquake; Naghan; 1977 Khurgu earthquake (başlangıç kaynağı)