1957 Farsinaj Depremi: Şafaktan Önce Çöken Toprak Damlar

13 Aralık 1957, cuma. İran'ın batısında, Zagros Dağları'nın 1.500-2.500 metre yükseklikteki vadilerinde kerpiç köyler daha uykuda. Dışarısı dondurucu soğuk; hayvanlar da ahırda, evlerin içinde. Sabah 05.15'te yer sallanıyor. On saniye sürüyor. Farsinaj köyünün yarısı ölüyor, çevredeki 200'ü aşkın köy yıkılıyor. Sonraki haftalarda artçılar ve bir kar fırtınası, depremin bıraktığını da alacak.

Zagros'un yüksek vadileri

Farsinaj, bugünkü Kirmanşah eyaletinin kuzeydoğusunda, Sonqor ile Sahneh arasındaki dağlık bölgede bir köydür. Kürtçe adı Parsineh'dir. 1957'de burası idari olarak kısmen Luristan'a, kısmen Kürdistan'a bağlıdır. Hamadan'dan Kirmanşah'a giden ana yol bölgenin güneyinden geçer; Kangavar, Sahneh ve Bisitun bu yolun üzerindeki kasabalardır.

En ağır yıkımı görecek yer, Kangarşahi Irmağı'nın yukarı kollarındaki küçük, doğu-batı uzanan dağ vadileridir; bir yanda Kanirabad Dağı, öbür yanda 3.300 metrelik Nakuçai Dağı yükselir. Köylüler tarla ve hayvanla geçinir. Evlerin neredeyse hepsi tek katlıdır: kerpiçten ya da çamurla örülmüş moloz taştan duvarlar, üstte sıkıştırılmış topraktan ağır, düz damlar. Büyük köylerde birkaç iki katlı kerpiç ev, ana yol üzerindeki köylerde ve devlet binalarında tuğla yapılar vardır. Bölgede mühendislik hesabıyla yapılmış tek bir modern bina yoktur.

Vadilerin hemen güneybatısından, Zagros'un kuzeydoğu sınırını çizen Ana Güncel Fay geçer. Bu fay sistemi daha önce de can almıştır: 912 ve 1008'de yakındaki Dinever'i yıkan depremlerde bir dağın yarıldığı, yarıktan su fışkırdığı anlatılır. 1909'da aynı fayın bir başka kesiminde, Silahor'da 7,4 büyüklüğünde bir deprem 40 kilometreden uzun bir yüzey kırığı açmıştır. Ondan sonra fay elli yıl boyunca büyük ölçüde sessiz kalır.

1957, İran için zaten ağır bir yıldır. 2 Temmuz'da kuzeyde, Elburz Dağları'nda 7,1 büyüklüğündeki bir deprem 120 köyü yıkmış, yaklaşık 1.500 kişinin ölümüne yol açmıştır.

Bir gün önceki uyarı

Ana depremden yaklaşık 26 saat önce, 12 Aralık'ın erken saatlerinde, Kangavar'da güçlü bir sarsıntı hissedilir. Yakındaki deprem istasyonlarının kayıtları, ondan önceki dört ayda bölgede kayda değer bir hareketlilik göstermez. Bu tek öncü sarsıntı köylüleri evlerinden çıkarmaz. Kış ortasıdır; dışarıda gecelemek kolay bir karar değildir.

Cuma, şafaktan önce

Deprem 13 Aralık 1957 cuma sabahı yerel saatle 05.15'te, İran takvimiyle 22 Azer 1336'da gelir (uluslararası saatle 01.45). Köylerde insanlar henüz evlerinin içindedir. Sarsıntı yaklaşık on saniye sürer.

Büyüklüğü için farklı değerler verilir. On yedi istasyonun hesapları 6 ile 7,4 arasında dağılır; o dönemin standart değeri 7,1'dir. Bugünkü kataloglar moment büyüklüğünü 6,5 olarak verir. Odak derinliği için de iki tahmin vardır: sahada çalışan araştırmacılar yaklaşık 35 kilometre der, uluslararası katalog 15 kilometre.

Sarsıntı yaklaşık 180 bin kilometrekarelik bir alanda hissedilir. Hamadan, Tuyserkan ve Nehavend'de insanlar sokağa döker ama hasar olmaz. Kuzeyde, yaklaşık 350 kilometre uzaktaki Reşt'te yer neredeyse bir dakika boyunca sallanır. Tahran, Kum ve Tebriz'de ise kimse bir şey hissetmez. Irak basınına göre Bağdat'ta yalnızca üst katta oturan bir kişi sarsıntıyı fark eder.

Ağır hasar yaklaşık 2.800 kilometrekarelik bir alana yayılır. Yıkım fayın kuzeydoğusunda kalır: güneybatıdaki, sağlam kaya üzerine kurulu köylerin çoğu neredeyse hiç zarar görmezken, kuzeydoğuda 55 kilometre uzağa kadar köyler yıkılır.

Farsinaj

En büyük kayıp, vadinin en büyük köyü olan Farsinaj'dadır. Köy tamamen yıkılır ve 702 kişi, yani nüfusun yaklaşık yarısı ölür. Duvarları ayakta kalan yalnızca 30 kadar ev vardır; köydeki iki katlı tuğla jandarma binası dahil, insan eliyle yapılmış bütün yapılar yerle bir olur.

Ölümün bu kadar büyük olmasının nedeni saattir. Şafaktan önce köylülerin hemen hiçbiri evinden çıkmamıştır. Toprak damlar uyuyanların üstüne çöker. Aynı damların altında, yoğun soğuk yüzünden içeri alınmış hayvanlar da vardır; deprem bölgede 20 binden fazla hayvanı öldürür.

Vadideki köyler

Farsinaj'ın birkaç kilometre güneybatısındaki küçük Dehasiyab da tamamen yıkılır; yaklaşık 200 kişilik nüfusundan 34'ü ölür, 23'ü yaralanır. Hemen yanındaki Soltantaher'de evlerin üçte ikisi çöker, altı kişi ölür, 20 kadar kişi yaralanır.

Kuzeydoğudaki ikinci vadide, ince çakıl üzerine kurulu Kalbikhani yerle bir olur; 22 kişi ve köyün bütün hayvanları ölür. Vadinin yukarısındaki Çeqa-Bala ve Çeqa-Payin'de 63 kişi hayatını kaybeder; hayvanların bir kısmı yıkıntıların altında, bir kısmı dağdan düşen kayaların altında kalır. Biraz doğudaki Kariz'de 301 kişiden 11'i ölür. Sarab'da 53 kişi ölür.

Güneydeki Sarab Bidsorkh neredeyse tamamen yıkılır; 46 kişi ölür, 41 kişi yaralanır. Burada deprem, bölgedeki tek su kaynağını da kurutur; tepelerden düşen kayalar çok sayıda hayvanı öldürür. Sahneh'te kimse ölmez ama kasabadaki evlerin yarısı kadarı, jandarma binası dahil, hasar görür. Bisitun'da da can kaybı yoktur; buna karşın evlerin dörtte üçü oturulamaz hâle gelir. Kangavar'da çarşıdaki eski dükkânlar ve birkaç kerpiç ev yıkılır, iki çocuk ölür.

Deprem toplam 211 köyü yıkar ya da ağır hasara uğratır; yaklaşık 900 kişi yaralanır, 15 bin kişi evsiz kalır. Bölgedeki yaklaşık 9 bin konutun 5 bini ya yıkılır ya da onarılamaz hâle gelir.

Dinmeyen artçılar

Depremden sonraki yaklaşık 22 saat boyunca Farsinaj ve kuzeyinde yer aralıklarla sallanmaya devam eder. 14 Aralık gece yarısından sonra, saat 02.30 dolaylarında, şiddetli bir artçı ilk kez Kangavar bölgesini vurur. O güne kadar az hasarla kurtulan bölgede Aliabad dahil 15 köy yıkılır, 20'den fazla kişi ölür, 50 kişi yaralanır. İki saat sonra, şafakta, bu kez kuzeybatıda Necefabad ve Gurveh çevresinde bir sarsıntı birkaç yerleşimi tamamen yıkar; bir kişi ölür, dört kişi ağır yaralanır.

16 Aralık'ta Farsinaj'ın güneyinde iki çok güçlü artçı, Cavarşine, Harkoş ve Sarab çevresinde ana depremden daha ağır hasar bırakır. Bu köylerin halkı Farsinaj depremini hissetmiş, ilk günlerde küçük hasarlarla kurtulmuştur; evlerini asıl yıkanın 16 Aralık sarsıntısı olduğunu söylerler. 18 Aralık öğleden sonra Faş bölgesinde bir artçı Şeşyekan'da 14 kişiyi öldürür. 25 Aralık'ta Cavarşine ile Sarab Bidsorkh arasında ayakta kalan yıkıntılar da çöker.

31 Aralık öğle vakti, güneydoğuda Kangavar'da şiddetli bir artçı üç kişiyi öldürür; daha önceki sarsıntılardan sonra onarılmış bazı evler yeniden yıkılır. Dehkuhne'de evlerin çoğu çöker. Ana depremden sonraki iki ay içinde 40'tan fazla büyük artçı hissedilir. Artçılarda toplam 38 kişi ölür ve hasar alanı adım adım güneydoğuya, Kangavar ve Firuzabad'a doğru genişler.

Kar fırtınası

Bölge 1.500 metrenin üstündedir ve aralık ortasıdır. Evini kaybeden on beş bin kişi, sıfırın çok altındaki sıcaklıklarla karşı karşıyadır. 21 Aralık'ta bölgeyi bir kar fırtınası vurur. Depremden sağ çıkan yaklaşık 20 kişi soğuktan ölür; açıkta kalan çok sayıda hayvan da donar.

Yardımın nasıl ulaştırıldığına dair ayrıntılı ve güvenilir bir anlatıya ulaşamadık. Bilinen şu: Kızılhaç'ın İran'daki karşılığı olan Kızıl Aslan ve Güneş Cemiyeti ile yardım dernekleri köy köy ölü ve yaralı listeleri hazırlar. Araştırmacılar yıllar sonra bu listelerin can kaybı için güvenilir olduğunu, ama uzak dağ köylerindeki hasarı biraz abarttığını yazar.

Kaç kişi öldü

İlk haberler kayıpları küçük gösterir. The New York Times'ın 14 Aralık 1957 tarihli ilk sayfasındaki başlık, batı İran'da 600 kişinin öldüğünü bildirir. Sonraki aylarda rakam büyür, bazı kaynaklarda abartıya kaçar: dönemin kataloglarından biri 2.000, bir başkası 3.000 ölü yazar. Farsça Vikipedi yaklaşık 2.000 ölü ve 5.000 yaralıdan söz eder.

En ayrıntılı sayım sahaya dayanır. Araştırmacılardan biri 1958 Ocak'ının başında yıkım bölgesini gezer. On altı yıl sonra, 1973 baharında, Nicholas Ambraseys ve A. A. Moinfar bölgeye yeniden gider. Yanlarında ulusal ve yerel gazetelerden topladıkları haberler ve yayımlanmamış resmî belgeler vardır. Gazete haberlerinin genel tabloyu vermekte işe yaradığını, ama köy adlarındaki yanlış yazımlar ve karışıklıklar yüzünden tek tek yerlerdeki hasarı ölçmekte güvenilmez olduğunu not ederler.

Köylülerle konuşurken herkese aynı soruyu sorarlar: en yıkıcı sarsıntı günün hangi saatinde geldi? Ana deprem 05.15'te olduğu için "şafakta" ya da "ilk namazdan önce" cevabını beklerler. Bazı köylerde cevap sistemli olarak başka çıkar. Böylece o köylerin ana depremde değil, sonraki artçılarda yıkıldığı anlaşılır. Bu çalışmanın sonucu 1.119 ölü ve 900 yaralıdır. Bugün en çok kullanılan rakamlar 1.130 ile 1.200 arasındadır; 2.000 ve 3.000 gibi rakamlar sahadaki köy köy sayımla örtüşmez.

Neyi değiştirdi

Farsinaj yıkıntılarının üzerine yeniden kurulmaz. Yeni köy, eski yerin yaklaşık bir kilometre ötesinde, Sonqor yolunun doğu yakasında büyür. Dehasiyab da birkaç yüz metre öteye, yolun batı yakasına taşınır. Soltantaher ise hemen hemen aynı yerde, depremden önceki malzeme ve yöntemlerle, yani yine kerpiç ve toprak damla yeniden yapılır. 1973'te araştırmacılar eski Farsinaj'ı terk edilmiş bir yıkıntı yığını olarak bulur.

Bölge rahat bırakılmaz. 16 Ağustos 1958'de, yani dokuz ay sonra, aynı bölgede 6,7 büyüklüğünde Firuzabad depremi olur ve 170'ten fazla köyü ağır hasara uğratır. Bu kez birkaç güçlü öncü sarsıntı insanları evlerinden çıkardığı için can kaybı 132'de kalır. 1957'de Kangavar'da bir öncü sarsıntı hissedilmiş ama kimse dışarıda kalmamıştı; 1958'de öncüler ciddiye alınır.

Bilim açısından Farsinaj depremi, Zagros'ta sahada ayrıntılı olarak incelenen ilk depremlerden biridir. Ambraseys ve Moinfar, yazılarını Zagros'un önemli depremleri üzerine bir dizinin ilki olarak tasarlar. Ortaya çıkan tablo şaşırtıcıdır: hasar, fayın bir yanında öbür yanına göre çok daha hızlı azalır. Bazı köylüler de depremden sonra bir yamacın bir metre kadar çöktüğünü, yerde kilometrelerce süren çatlaklar açıldığını anlatır. Bu gözlemler Ana Güncel Fay'ın Sahneh ve Dinever kesimlerinin nasıl çalıştığına dair tartışmanın parçası olur.

Bugün

Farsinaj bugün Kirmanşah eyaletinin Sonqor ilçesine bağlı, kendi adını taşıyan kırsal bölgenin merkezi olan bir köydür. 2016 sayımında nüfusu 559 hanede 2.004 kişidir. Halkın çoğu hâlâ tarım ve hayvancılıkla geçinir.

Ana Güncel Fay hâlâ izleniyor. Sahneh'in yakınındaki dağ geçitleri, Kangarşah'taki kaynaklar ve yol boyunca Bisitun'un kaya yazıtları bugün ziyaretçi çekiyor. Aralık 1957'nin şafak vakti, bu vadilerde en çok kerpiç evlerin ve toprak damların neden öldürdüğünü hatırlatan bir tarih olarak kalıyor.

Kaynaklar

• N. N. Ambraseys, A. A. Moinfar, F. Peronaci (1973), "The Seismicity of Iran: The Farsinaj (Kermanshah) earthquake of 13 December 1957", Annali di Geofisica 26(4), 679-692
• N. N. Ambraseys, A. A. Moinfar (1974), "The seismicity of Iran: The Firuzabad (Nehavend) earthquake of 16 August 1958", Annali di Geofisica 27 (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4150
• The New York Times, 14 Aralık 1957, ilk sayfa başlığı (İngilizce Vikipedi kaynakçasında aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce), 1957 Farsinaj earthquake, 1957 Alborz earthquake, 1958 Firuzabad earthquake (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Farsça), 1336 Farsinaj depremi ve Farsinaj köyü maddeleri (başlangıç kaynağı)