1962 Buin Zehra Depremi: Kazvin Ovasında Çöken Kerpiç Köyler

1 Eylül 1962, cumartesi. İran'ın kuzeybatısında, Kazvin ovasının güneyindeki kerpiç köylerde gün bitmiş, insanlar evlerine çekilmiş. Saat 22.50'yi biraz geçe yer kırk saniye kadar sallanıyor. Ertesi sabah Buin Zehra çevresinde yüzlerce köy yerle bir olmuş, on iki binden fazla insan toprak damların altında kalmış. Felaket, birkaç ay önce kurulmuş bir BM kuruluşunun ilk görevini, bir güreş şampiyonunun Tahran sokaklarında taşıdığı bağış kutusunu ve genç bir deprem mühendisinin ilk büyük İran saha çalışmasını da beraberinde getiriyor.

Kazvin ovasının kerpiç köyleri

Buin Zehra (eski yabancı kaynaklarda Buyin-Zara), Tahran'ın yaklaşık 130 kilometre batısında, Kazvin'in güneyinde küçük bir kasabadır. Çevresi tarıma ve hayvancılığa dayanan köylerle doludur: Danesfahan, Rudak, Tufek, Sagzabad, Rüstemabad, İpek ve daha onlarcası. Bazı köylerde Ermeni aileler yaşar; Aşağı Çanakçı bunlardan biridir.

Köy evlerinin büyük kısmı kerpiçten ve çamurdan yapılmıştır. Rudak'ta eski bir kale yükselir. Köylülerin geçimi tarlalarına ve hayvanlarına bağlıdır.

Bölge, Elburz Dağları'nın güneyine doğru uzanan bir bindirme fayları kuşağının içindedir. Kazvin ovası sık deprem yaşayan bir yer sayılmaz; ama jeologlara göre bu sessizlik, faylar üzerinde gerilimin birikmesi demektir. İranlı jeolog Manuel Berberian'ın sonradan yaptığı incelemelere göre, köylerin altından geçen fay milyonlarca yıllık bir yapıdır ve tarih boyunca defalarca yeniden harekete geçmiştir.

Ülke bir değişim yılının içindedir. Başbakanlık koltuğunda Temmuz 1962'den beri Esedullah Alem oturur; Şah Muhammed Rıza Pehlevi o yıl ABD'ye resmî ziyarette bulunmuştur.

Cumartesi gecesi, 22.50

Deprem, uluslararası kayıtlara göre Greenwich saatiyle 19.20'de, İran saatiyle 22.50 civarında gelir. İran takviminde tarih 10 Şehriver 1341'dir; Farsça kaynaklar saati 22.55 olarak verir. Büyüklüğü katalogdan kataloğa 7,0 ile 7,2 arasında değişir. Sarsıntı yaklaşık kırk saniye sürer.

Gece olduğu için köylülerin çoğu evlerinin içindedir. Kerpiç ve çamurdan yapılmış evler sarsıntıya dayanamaz ve içindekilerin üzerine çöker. Rudak çevresinden, sarsıntı sırasında gökyüzünde ışıklar görüldüğüne dair anlatımlar gelir; bu "deprem ışıkları" sonradan kayıtlara geçer.

Sarsıntı kuzey İran'ın neredeyse tamamında hissedilir. Tebriz'de, İsfahan'da, Yezd'de insanlar yerin oynadığını fark eder. Tahran'da hafif hasar olur. Ama asıl yıkım, başkentten uzakta, telefonu ve düzgün yolu olmayan köylerdedir.

Yüz kilometrelik yarık

Yerin altında olan, sonradan adım adım çözülür. Kırılma, adı bu depremle konulan İpek Fayı üzerinde olur. Fay ve kolları, batıda İpek köyünden doğuda Abgerm yakınlarındaki Tahricin'e kadar uzanır. Deprem ve artçıları sırasında bu hat boyunca yaklaşık 103 kilometrelik (64 mil) bir yüzey kırığı oluşur.

Kırılma tek seferde gerçekleşmez. Saha incelemesine göre en az iki aşama vardır: biri Rudak'tan başlayıp doğuya, İpek'e doğru ilerler; daha derindeki ikinci kırılma ise yüzeyde zayıf iz bırakarak İndrecin'den Tofak'a uzanır. Fayın güney yakası yer yer bir metreye kadar yükselir, yanal kayma ise birkaç santimetrede kalır. Dik yamaçlarda küçük heyelanlar ve kaya düşmeleri olur; bazı yerlerde yerden geçici kaynaklar fışkırır, kırık boyunca kum fışkırmaları görülür.

Bölgedeki en büyük yüzey kırılması 1630 civarından bu yana görülmemiştir. Sarsıntının en yüksek şiddeti Değiştirilmiş Mercalli ölçeğinde IX olarak belirlenir.

Sabah: haritadan silinen köyler

Gün ağardığında tablo ortaya çıkar. Buin Zehra kasabası ve çevresindeki Danesfahan, Tufek, Rudak, Sagzabad, Rüstemabad, Ağçe Mezar ve İpek köyleri büyük ölçüde yıkılmıştır. Rudak'ın eski kalesi de yok olmuştur.

Hayatta kalanlar kürek ve kazmalarla enkazı kazar. İlk raporlara göre 31 köyde 7.500'den fazla kişi toprak altında kalmıştır; ardından 60 köyden daha haber gelir. Yaralıların bir kısmı Tahran'a ulaştırılır. Başkentteki bir hastane, 2.500'ü aşan yaralıyla dolup taşar.

Köylerde ölülerin yanında hayvanlar da yatmaktadır. Bölgedeki çiftlik hayvanlarının yaklaşık yüzde 35'i ölmüştür. Bu, hayatta kalanlar için yalnızca bir mal kaybı değil, gelecek kışın yiyeceği ve geliri demektir.

LIFE dergisinin fotoğrafçısı Paul Schutzer, felaketin boyutu anlaşılır anlaşılmaz Paris'ten İran'a uçar. Dergi 21 Eylül 1962 sayısında, Schutzer'in kırsalı "yaralı ve aç, sersemlemiş insan gruplarıyla" dolu bulduğunu yazar. Schutzer'in yıkıntılar arasındaki insanları gösteren fotoğrafları, onun en iyi işleri arasında sayılacaktır.

On iki bin mi, yirmi bin mi?

Bugün en çok kullanılan rakamlar, ABD'nin NOAA deprem veritabanında ve Ambraseys'in saha raporunda yer alanlardır: 12.225 ölü, 2.776 yaralı, onarılamayacak kadar hasar görmüş 21.310 ev. Hasar gören köylerin sayısı için kaynaklar 294 ile 324 arasında rakamlar verir. Maddi zarar 30 milyon dolar olarak tahmin edilir.

İran basınında yıllar sonra yayımlanan derlemelerde ise daha büyük rakamlar dolaşır. Etemad gazetesinin internet sitesinde 2018'de yayımlanan bir tarih yazısı, yetkililerin 20 binden fazla ölü, 2.800 yaralı ve 100 bin evsizden söz ettiğini aktarır. Bu rakamın hangi resmî belgeye dayandığı belirtilmez. Saha incelemesine dayanan 12.225 rakamı daha güvenilir kabul edilir; ama kerpiç köylerde kayıt dışı kalan ölüler, gerçek sayının hiçbir zaman tam bilinemeyeceğini de gösterir.

Dünyadan gelen yardım

ABD Başkanı John F. Kennedy, deprem gecesinin ertesi günü, 2 Eylül'de Şah'a bir taziye mesajı gönderir. Mesajında Amerikan halkının, ailesini, dostlarını ya da evini kaybedenlerle birlikte olduğunu söyler ve büyükelçisine felaketin acısını hafifletmek için ABD kurumlarının verebileceği her yardımı sağlamasını bildirdiğini yazar. Şah'ın cevabı 5 Eylül tarihlidir.

Kanada Hava Kuvvetleri'ne ait bir Yukon nakliye uçağı 4 Eylül'de Trenton'dan kalkar. Toronto'da yeni yük alır; uçakta toplam 18 bin libre ilaç, gıda, battaniye ve giysi vardır. Uçak 5 Eylül sabahı saat 03.00'te Tahran'a iner. Yükü, İran'ın Kızılay karşılığı olan Kırmızı Aslan ve Güneş Cemiyeti teslim alır ve yaklaşık 80 kilometre uzaktaki Buin'e taşır.

İsrail, İran hükümetinin dünyaya yaptığı yardım çağrısına ilaç, çadır ve battaniye göndererek karşılık verir. Dönemin İsrail Tarım Bakanı Moşe Dayan, yeniden yapılanmaya yönelik bir plan hazırlanmasını üstlenir. Depremden on gün sonra iki İsrailli uzman, biri mimar, Kazvin'e varır.

Felaket, Birleşmiş Milletler'in o sırada daha deneme aşamasında olan bir kuruluşu için de ilktir. Dünya Gıda Programı, kendi kayıtlarına göre ilk operasyonunu Buin Zehra depreminden sonra İran'da yürütür.

Ama bazı köylere yardım geç ulaşır. Dönemin anlatımlarında, kimi depremzedelerin bir haftadan uzun süre yardımsız kaldığı yönünde endişeler yer alır. Devletin yardım kuruluşlarına halkın güveni zayıftır.

Tahti'nin bağış kutusu

Bu güvensizliğin ortasında, yardımın en çok hatırlanan yüzü bir sporcu olur. Gulamrıza Tahti, 1956 Melbourne Olimpiyatları'nda altın madalya kazanmış, 1959 ve 1961'de dünya şampiyonu olmuş serbest stil güreşçidir. Halk ona "Cihan Pehlivanı" der; mertliğiyle tanınır.

Depremin ardından Tahti boynuna bir bağış kutusu asar ve Tahran'ın ana caddelerinden Pehlevi Caddesi'nde yürümeye başlar. Farsça Vikipedi'deki anlatıma göre yürüyüş Pehlevi Caddesi'ndeki Saî Parkı'ndan Firdevsi Caddesi'ndeki Keyhan salonuna kadar sürer; Tahti elindeki hoparlörle halktan depremzede yurttaşlarına güçleri yettiğince yardım etmelerini ister. Kadınlar küpelerini, kolyelerini ve yüzüklerini, erkekler paralarını kutuya atar.

Etemad'ın derlemesinde aktarılan tanıklara göre Tahti'nin kâsesi kısa sürede dolar. Bir kadının başörtüsünü bağışladığı, bu sahnenin oradakileri çok etkilediği anlatılır. Tahti'yi başka şampiyonlar izler; toplanan yardımla onlarca kamyon erzak ve malzeme bölgeye yola çıkar.

Tahti, Milliyetçi Cephe'ye yakın bir isimdir. Araştırmacı Gulamali Dehkan'a göre bu yardım kampanyası, dolaylı olarak dönemin yönetiminin etkinliğini sorgular hâle gelir. Deprem, Tahti'nin efsanesinin bir parçası olur. Tahti 1968'de ölür; ölümü bugün de tartışılır.

Ambraseys sahada

Depremin ardından bölgeye giden bilim insanları arasında, Londra'daki Imperial College'da çalışan, otuzlu yaşlarının başındaki Yunan asıllı mühendis Nicholas Ambraseys de vardır. Ambraseys, sonraki yirmi yılda çoğu UNESCO adına yürütülen yaklaşık otuz deprem saha görevine katılacak, tarihî belgeleri deprem araştırmasında kullanmanın öncülerinden biri olacaktır.

Ambraseys Buin Zehra çevresinde saha incelemesi yapar; fay izini ve yıkılan yapıları kayda geçirir. Çalışmasını 1963'te ABD Sismoloji Derneği bülteninde "Buyin-Zara (İran) depremi, Eylül 1962: bir saha raporu" başlığıyla yayımlar. İpek Fayı'na adını veren, yüzey kırığının uzunluğunu ve aşamalarını belirleyen, ölü, yaralı ve yıkık ev sayılarını derleyen bu rapordur. Aynı yıl Yeni Zelanda'daki Üçüncü Dünya Deprem Mühendisliği Konferansı'nda depremin mühendislik açısından incelemesini de sunar.

Rapora göre sarsıntının en yüksek şiddeti IX'u geçmemiştir. Bu tespit, yıkımın büyüklüğünde sarsıntı kadar, ona dayanamayan kerpiç ve çamur yapıların da payı olduğunu gösterir.

Yeniden kurulan köyler

Yeniden yapılanmada farklı ülkeler ve kurumlar farklı köyleri üstlenir. Etemad'ın derlemesine göre Hollanda Kızılhaçı Tufek köyünü bir yıl içinde baştan yapar; aynı dönemde Tahran Üniversitesi'nin öğretim üyeleri ve öğrencileri Rudak köyünü yeniden kurar.

İsrail'in katkısı tek bir köyle başlar, sonra Birleşmiş Milletler'in finanse ettiği daha büyük bir projeye dönüşür. Mimar ve plancılardan oluşan bir İsrail ekibi 1963'te bölgeye gelir, depremden etkilenen alan için kapsamlı bir bölge planı ve birkaç köy için ayrıntılı planlar hazırlar. Mimarlık tarihçisi Neta Feniger'in incelemesine göre plancılar yerel geleneklere saygı göstermeyi amaçlasa da, kendi ülkelerindeki köy anlayışını, örneğin bölgede alışılmamış yoğun ağaçlandırmayı, Danesfahan gibi köylere taşımıştır.

Evi yıkılan bazı aileler köylere dönmez. Aşağı Çanakçı gibi köylerde yaşayan Ermeni ailelerin bir kısmı Tahran'a göç eder. Hamshahri'nin aktardığına göre başkentin doğusunda bu aileler için aynı tipte evler yapılır; sokağa Hollanda'nın yardımına teşekkür olarak "Hollanda Sokağı" adı verilir. Sokağın sonunda bir Ermeni kilisesi vardır.

Neyi değiştirdi

Buin Zehra depremi, İran'da depreme dayanıklı yapı konusunu ilk kez resmî gündeme taşıyan felaketlerden biri oldu. Ülkenin ilk deprem yönetmeliği, bu depremin ardından hazırlanarak 1969'da yürürlüğe girdi.

Ama yönetmelik köylere kolay ulaşmadı. Birleşmiş Milletler'in İran değerlendirmesine göre büyük şehirlerde yeterli kurallar olsa da depremlerde en çok kayıp verenler, depreme dayanıklı yapının çok nadir görüldüğü küçük kasaba ve köylerde yaşayanlardır. Colorado Üniversitesi'nden jeofizikçi Roger Bilham, 20. yüzyılın başından bu yana her 3.000 İranlıdan birinin depremde öldüğünü hesaplar ve bunu yapı uygulamalarına bağlar.

Bilim açısından 1962, Ambraseys'in İran'daki uzun saha çalışmalarının başlangıcıdır. Onun bu depremle başlayan incelemeleri, sonraki yıllarda İran'ın tarihî depremlerini derleyen kapsamlı çalışmalara uzanacaktır.

Bugün

Buin Zehra bugün Kazvin eyaletinde, kendi adını taşıyan ilçenin merkezi olan bir kasabadır. Danesfahan ve çevredeki köyler yeniden kurulmuş, tarlalar yeniden ekilmiştir.

Fay ise yerinde durmaktadır. 22 Haziran 2002'de Buin Zehra yakınlarında 6,5 büyüklüğünde yeni bir deprem olur. Kayıtlar en az 261 ölü verir; Farsça kaynaklar bu sayıyı 291'e kadar çıkarır. Bölgedeki evlerin çoğu yine tek katlı yığma yapılardır ve büyük kısmı yıkılır. Yardımın geciktiğini düşünen Avec halkı, bölgeye gelen bir bakanın arabasını taşlar. Kırk yıl arayla aynı ovada yaşanan iki deprem, kırsalda güvenli konutun hâlâ çözülmemiş bir sorun olduğunu gösterir.

Kaynaklar

• N. N. Ambraseys (1963), The Buyin-Zara (Iran) earthquake of September, 1962: a field report, Bulletin of the Seismological Society of America 53(4), s. 705-740 (NOAA veritabanındaki özetiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 4276
• John F. Kennedy, Message to the Shah Following an Earthquake in Iran, 2 Eylül 1962 (The American Presidency Project)
• Kanada Ulusal Savunma Bakanlığı, Geçmiş Operasyonlar: İran 1962
• Birleşmiş Milletler İran Ofisi, Dünya Gıda Programı bilgi notu
• TIME / LIFE, Paul Schutzer'in 1962 İran depremi fotoğrafları ve LIFE 21 Eylül 1962 sayısı
• Etemad Online, Buin Zehra depremi neden önemliydi (Tarih-i İrani derlemesi, 2018)
• Aftab News, Gulamali Dehkan, Siyasileşen depremler (2017)
• Hamshahri Online, Zerkeş mahallesindeki Hollanda Sokağı
• Neta Feniger ve Rachel Kallus, Expertise in the Name of Diplomacy: The Israeli Plan for Rebuilding the Qazvin Region, Iran, International Journal of Islamic Architecture 5(1)
• Neta Feniger (2018), From Nahalal to Danesfahan, The Journal of Architecture 23(3)
• Vikipedi (İngilizce, Farsça, Almanca, Fransızca), 1962 Buin Zahra depremi, Gholamreza Takhti ve 2002 Bou'in-Zahra depremi maddeleri (başlangıç kaynağı)