1990 Rudbar ve Mancil Depremi Dünya Kupası Gecesinde Geldi

21 Haziran 1990, Perşembe. Gece yarısını yarım saat geçiyor. Kuzey İran'ın Gilan ve Zencan eyaletlerinde, sıcak bir yaz gecesi. Pek çok ev hâlâ uyanık; televizyonda Dünya Kupası'nda Brezilya ile İskoçya'nın maçı var. Bir dakikadan uzun süren sarsıntı, Sefidrud vadisinin kasabalarını ve yüzlerce dağ köyünü yerle bir edecek.

Depremden önce

Rudbar ve Mancil, Elburz Dağları'nın Hazar Denizi'ne inen yamaçlarında, Sefidrud Nehri'nin vadisinde kurulmuş kasabalardır. Rudbar zeytinlikleriyle, Mancil sert rüzgârlarıyla bilinir. Çevredeki dağ köylerinde evler çoğunlukla taştan, kerpiçten ve desteksiz tuğladandır. Gilan, İran'ın "ekmek sepeti" sayılan, nüfusu yoğun bir bölgedir.

İran, iki yıl önce sona eren İran-Irak Savaşı'nın yaralarını sarmaya çalışmaktadır. 1979 devriminden bu yana ABD ile diplomatik ilişki yoktur. Cumhurbaşkanı Ali Ekber Haşimi Rafsancani, ekonomiyi yeniden ayağa kaldırmak için ülkeyi dış dünyaya biraz daha açmaya çalışmaktadır.

00:30

Gece 00:30'da, 7,4 büyüklüğünde deprem başlar. Daha önce bilinmeyen Rudbar fayı, üç parça hâlinde yaklaşık 80 kilometre boyunca kırılır. Sarsıntı bir dakikadan uzun sürer ve yaklaşık 20 bin kilometrekarelik bir alanı yıkar. Tahran'da bazı binaların camları kırılır.

Rudbar kasabasının ve çevresinin yüzde 90'ı yerle bir olur. Mancil ve Loşan'da binaların yüzde 70'i çöker. Zencan eyaletindeki Tarom'da ve Abbar'da evlerin tamamı yıkılır. Yedi yüzden fazla köy haritadan silinir. Elburz Dağları'ndaki ulaşılması zor bazı küçük köylerde hiç kimse hayatta kalmaz, ayakta tek bir ev kalmaz.

Ölü sayısının daha da yüksek olmamasının bir nedeni, o gece pek çok kişinin Dünya Kupası maçını izlemek için uyumamış olmasıdır. Kırsalda bazı köylüler de sıcak yaz gecelerinde evlerinin dışında, açıkta uyumaktadır.

Sabah

Ertesi sabah, Reşt yakınlarında 6,5 büyüklüğünde güçlü bir artçı deprem gelir. Bir baraj yıkılır; sel ve heyelanlar tarım arazilerini süpürür. Bölgede 200'den fazla heyelan kaydedilir; Rudbar'ın yanındaki bir heyelan 20 milyon metreküp toprağı yerinden oynatır. Yollar kapanır.

Yüz kadar köy elektriksiz, susuz ve yardımdan kopuk kalır. Kızılay çadır, battaniye ve yiyecek gönderir, ama yardımlar dağ köylerine ulaşmakta zorlanır. Yaralıların bir kısmı uçak ve helikopterlerle Tahran'a taşınır.

Hazar Denizi'nde küçük bir tsunami oluşur; dalgalar iki metreye ulaşır ve kıyıda bir kilometre içeri girer.

Yardım

Hükümet olağanüstü bir kabine toplantısı yapar, özel bir deprem bürosu kurar ve üç günlük ulusal yas ilan eder. İran, İsrail ve Güney Afrika dışında, diplomatik ilişkisi olmayan ülkeler dahil her kaynaktan yardım kabul edeceğini açıklar.

ABD, Fransa, İsviçre, Japonya ve birkaç yıl öncesine kadar savaştığı Irak dahil pek çok ülke yardım gönderir. ABD'nin taziye ve yardım mesajı, diplomatik ilişki olmadığı için üçüncü bir ülke aracılığıyla iletilir. ABD'nin yardımı, BM Çocuklara Yardım Fonu UNICEF üzerinden yapılır. Yabancı kurtarma ve sağlık ekipleri bölgeye ulaşır.

Tartışma

Yardımlar kısa sürede İran'da siyasi bir tartışmaya dönüşür. Milletvekili Ali Ekber Mohteşemi'nin öncülük ettiği Batı karşıtı kesim, her türlü dış yardıma, özellikle de Amerikan yardımına karşı çıkar. Radikal bir gazetenin başyazısı, Amerikan yardımını kınar ve enkaz altındaki insanların bile "Kahrolsun Amerika" diye bağırdığını yazar.

29 Haziran'da, Tahran Üniversitesi'ndeki cuma namazında konuşan Rafsancani, yardımı savunur. Enkaz altındaki insanların dış yardım istemediğini söylediğini görmediklerini belirtir ve yabancıların yardımlarının gerçekten iyi ve kabul edilebilir olduğunu söyler.

Bu arada bazı Fransız doktorlar, köylülerin tıbbi yardım için yalvardığı en ağır yıkılan bölgelerden çıkarıldıklarını anlatır. İranlı bir diplomat ise ABD'nin yardımını çok küçük bulur: 295 bin dolarlık bağışın Kaliforniya'daki tek bir evin fiyatı kadar olduğunu söyler.

Çadırlar

Yaklaşık yarım milyon kişi evsiz kalır. Hükümet ve yardım gönderen ülkeler binlerce çadır ve 170 bin battaniye dağıtır; yüz binlerce depremzede kamplara yerleşir.

Ölülerin sayısı o kadar fazladır ki, din adamları, İslami defin kurallarına uymanın mümkün olmadığı yerlerde ölülerin toplu mezarlara gömülebileceğine karar verir.

Enkaz altında uzun süre kalan yaralılarda, ezilmeye bağlı ani böbrek yetmezliği yaygınlaşır; 156 kişi diyalize ihtiyaç duyar.

Kayıp

Kaynaklara göre depremde 35 bin ile 50 bin arasında kişi hayatını kaybeder; 60 bin ile 105 bin arasında kişi yaralanır. Rudbar depremi, İran'ın o güne kadarki en ölümcül depremi olarak kayda geçer. Zararın milli gelirin yaklaşık yüzde 7'si olduğu hesaplanır.

Reşt'te hayatta kalanlar, ölümlerin bir kısmının önlenebilir olduğunu söyler; açgözlülüğü, kötü yapımı ve devletin ilgisizliğini suçlarlar. Kız kardeşini ve yeğenlerini kaybeden bir inşaat mühendisi, yakınlarının yaşadığı yedi katlı apartmanın, satıştan daha çok kâr etmek için çok az demirle yapıldığını anlatır.

Yeniden yapılanma

Yeniden yapım, ekonomisi savaştan yeni çıkmış bir ülke için ağır bir yüktür. Etkilenen üç eyalette yüz binlerce insanın yeniden iskân edilmesi gerekir. Yıkılan kasabalar ve köyler, sonraki yıllarda yeniden yapılır.

Neyi değiştirdi

Rudbar depremi, İran'da desteksiz yığma yapıların ve kötü inşa edilmiş apartmanların bir depremde nasıl ölüm tuzağına dönüştüğünü bir kez daha gösterdi. Deprem, ülkede deprem hazırlığının ve yapı denetiminin tartışılmasına yol açtı.

Ünlü İranlı yönetmen Abbas Kiyarüstemi, depremin vurduğu bölgeyi sonraki filmlerine taşıdı. "Ve Hayat Devam Ediyor" (1992) filminde bir yönetmen, depremden sonra daha önce film çektiği köydeki çocuk oyuncuları arar. "Zeytin Ağaçları Altında" (1994) ise depremden bir gün sonra evlenen bir adamın hikâyesine yer verir.

Bugün

Rudbar ve Mancil yeniden kurulmuş kasabalar olarak yaşıyor. Mancil'in rüzgârlı tepelerinde bugün İran'ın en bilinen rüzgâr santrali dönüyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Berberian, M.; Walker, R. (2010). The Rudbar Mw 7.3 earthquake of 1990 June 20. Geophysical Journal International, 182(3).
• Redmond, A.D. ve diğ. (1991). The South Manchester Accident Rescue Team and the Earthquake in Iran, June 1990. BMJ, 302.
• Deseret News, "Rafsanjani urges gratitude for U.S. aid" (29 Haziran 1990)
• Price, V. (2021). "Massive Quake Rocks Iran". EBSCO Research Starters.
• Vikipedi (İngilizce), 1990 Manjil–Rudbar earthquake (başlangıç kaynağı)