1949 Hait Depremi: Dağın Gömdüğü Kasaba ve Kırk Yıllık Sessizlik

10 Temmuz 1949, pazar sabahı. Sovyet Tacikistanı'nın doğusunda, Pamir'in kuzey eteğindeki Karategin vadisi. Günlerdir yağmur yağmış, günlerdir yer sallanmaktadır; köylüler geceleri açıkta yatar. Saat 09.45'te gelen büyük deprem tek başına öldürmez: dağın bir yamacını koparır, vadilerdeki ıslak lösü çamur nehrine çevirir. Birkaç dakika içinde Hait kasabası ve Yasman vadisindeki köyler toprağın altında kalır. Sonra kırk yılı aşkın sürecek bir sessizlik başlar.

Karategin'in vadileri

1949'da Hait, Tacik Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlı Garm vilayetinde bir ilçe merkezidir. Bugünkü Tacikçe adıyla Hoit; Rusça kaynaklarda Hait diye yazılır. Kasaba, Surhob Nehri'nin (Vahş'ın yukarı kolu) Yasman ve Yarhiç kollarıyla birleştiği yerin yakınındadır.

Garm vilayeti 1920'lerde eski Buhara Emirliği'nin Karategin ve Darvaz bölgelerinden kurulmuştur. 1939 Sovyet nüfus sayımı vilayette 183.100 kişi sayar. Bölge, 1920'lerde Sovyet yönetimine karşı savaşan Basmacıların kalesi olmuştur; 1929'da Basmacı komutanı Fayzal Maksum Afganistan'dan geçip Garm'ı kısa bir süre ele geçirmiştir.

Eski haritalarda Yarhiç vadisi kalabalık bir bölge olarak görünür. İki yamaçta, kaynağa kadar köy köy dizilir: Badimlog, Turatal, Deplan, Karakol, Mazar, Aytalob ve daha niceleri. Her köyde onlarca ev vardır. Bahçeler, tarlalar ve çayırlar alt yamaçlardan neredeyse dağların tepesine kadar çıkar. Kuşaklar boyu çalışan çiftçiler dağı ekilebilir bir yere dönüştürmüştür.

Savaş yılları bölgeyi zaten sarsmıştır. Alexander Yablokov'un 2001'de yazdığına göre Kızıl Ordu, barut ve kumaş için gereken pamuk yüzünden İkinci Dünya Savaşı'nda pek çok dağ Taciki'ni güneybatıdaki ovalara, pamuk tarlalarına zorla göç ettirmiştir. Bu göçler savaştan sonra da sürecektir.

Islak toprak, sarsılan günler

Temmuz 1949'un ilk günleri tedirginlik içinde geçer. Yablokov'un anlatımına göre dağlarda sağanaklar patlar; toprak suya doyar, geniş alanlarda kaymaya hazır hâle gelir. Aynı günlerde bir deprem dizisi başlar ve sarsıntılar her gün biraz daha güçlenir.

8 Temmuz cuma günü, on iki dakika arayla iki öncü deprem olur; bugünkü kataloglar bunların büyüklüğünü 5,1 ve 5,6 olarak verir. 7-9 Temmuz arasında sarsıntılar özellikle şiddetlidir. Yer yer kaya düşer, küçük heyelanlar olur. Yablokov'a göre bazı yerlerde bütün bir yamaç, üzerindeki bitki örtüsüyle birlikte vadi tabanına kayar ve birkaç köy yıkılır. Halk geceleri açıkta yatar, ne olacağını bekler.

Rusya Bilimler Akademisi Yer Fiziği Enstitüsü'nden sismolog Aleksandr Sidorin, 70. yıl dönümü için yazdığı yazıda felaketin büyüklüğünü üç şeyin bir araya gelmesine bağlar: çok güçlü bir deprem, heyelana çok yatkın bir bölge ve toprağın suya en çok doyduğu bir dönem.

Pazar sabahı, 09.45

10 Temmuz pazar günü, yerel saatle 09.45'te (Greenwich saatiyle 03.53) ana deprem gelir. Dönemin Sovyet yöntemiyle büyüklüğü 7,4 olarak hesaplanır; 2013'te yayımlanan ISC-GEM kataloğu moment büyüklüğünü 7,5'e çıkarır. Bazı eski kataloglarda 7,6 ve 7,7 değerleri de geçer. Odak derinliği NOAA kayıtlarında 16, ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu verisinde 18 kilometredir. Depremin, Tacik havzasını Pamir'in baskısıyla sıkıştıran bindirme faylarından biri olan Vahş bindirmesinde oluştuğu düşünülür.

NOAA'nın deprem kaydı, bir Sovyet kaynağından aktarılan tanıklıkları özetler. Önce ani, dikey bir sarsıntı gelir ve bir uğultu duyulur. Bir anda Hait'teki bütün binalar yıkılır. Dağlarda kayan topraktan toz yükselir; her yer bulutlanır ve ortalık bir anda kararır. Yer öyle sallanır ki ağaçlar yere kadar eğilir. Hait'ten doğudaki Sairon'a giden yolda bir araç havaya fırlar, yolcular dışarı savrulur. Henüz inmiş bir uçak sarsılıp sallanır.

Sovyet araştırmacılarının saptamasına göre 60-65 kilometre uzunluğunda, 6-9 kilometre genişliğinde bir şeritte, yerel yöntemlerle yapılmış yapıların neredeyse hepsi 24 yerleşimde yıkılır. Hasara göre şiddet 9, yüzeydeki yarılma ve kaymalar da hesaba katılınca 10 olarak değerlendirilir. Ama asıl ölüm, deprem durduktan sonra, dağlardan iner.

Çokrak Dağı'ndan inen taş seli

Hait'in üstündeki Çokrak Dağı'nın batı yamacından büyük bir kaya kütlesi kopar. S. G. Evans ve ekibinin 2009'daki çalışmasına göre kütle önce kaya kayması olarak Obi-Havz-Dara vadisine iner. Molozun çoğu vadi tabanına varmadan durur; ama ön kısmı yoldaki lösü, yani rüzgârın taşıyıp biriktirdiği ince ve gevşek toprağı içine aldıkça akışkanlaşır ve hızlanır. Eğimi yalnızca 3,6 derece olan vadi tabanında 4 kilometreden fazla ilerler.

Akıntı Obi-Kabud Nehri'nin vadisine ulaşınca genişler, Hait'in bir bölümünü süpürür, nehri geçer, batı kıyısındaki 25 metre yüksekliğindeki sekiye tırmanır ve 700 metre daha giderek Hisorak köyünü de gömer. Toplam yol 7,4 kilometredir. Evans'ın ekibi ilk kopan kaya hacmini 54 milyon metreküp, son hacmi 75 milyon metreküp olarak hesaplar. Depremle Hait'in yok oluşu arasında 3-4 dakika geçtiği anlatılır; buna göre akıntının hızı saniyede 22-26 metre olmalıdır. Başka hesaplar saniyede 40 metre verir.

Yablokov'un 2001'deki anlatımı farklı rakamlar kullanır. Ona göre Borgulçak Kayası'nın tepesinden 250 milyon metreküplük bir blok kopar, ikiye ayrılır ve bir taş nehrine dönüşür. Yaklaşık 500 metre genişliğindeki bu sel, 12 kilometre öteye, Hait'e ulaşır. Önünde, büyük bir patlamanın yarattığı türden bir hava dalgası gider ve kaçanları yere çalar; arkasından fırtına bulutunu andıran bir toz bulutu gelir. Birkaç dakika içinde Hait yok olur. Yerinde 40-60 metre yüksekliğinde taş tepeleri kalır. Taş seli Yarhiç'in yatağını yüzlerce metre boyunca tıkar ve karşı yamaca bir dalga gibi tırmanır. Bu rakam ve ad farkları, olayın ne kadar az belgelendiğini gösterir.

Yasman vadisinde çamur nehri

Ölümlerin çoğu Hait'te değil, çevredeki vadilerde olur. Deprem, merkez bölgede yüzlerce heyelanı tetikler. Bunların çoğu lös akmalarıdır: suya doymuş gevşek toprak, sarsıntıyla birden akışkan bir kütleye dönüşür.

Neredeyse tamamı en şiddetli sarsıntı bölgesinde kalan Yasman vadisinde, yan derelerde başlayan sayısız akma birbirine katılır ve vadinin bütün boyunca inen tek bir dev akıntıya dönüşür. Evans'ın ekibine göre bu akıntının kapladığı alan yaklaşık 24,4 kilometrekare, hacmi 245 milyon metreküptür; yani Hait'i gömen kütlenin üç katından fazla. Sovyet kayıtları, Yasman boyunca inen çığın 20 kilometre kadar uzunluğunda ve 1 kilometreden geniş olduğunu yazar. Vadideki 20 köy çamurun altında kalır.

Aşağı Obi-Kabud vadisinde ve Surhob vadisinin kuzey yamacında da köyler lös akmalarıyla yok olur. Yablokov'a göre Yarhiç vadisinde adını saydığı köylerin hepsi neredeyse anında yıkılır, birçoğu içindekilerle birlikte ezilir. Bahçelerin, evlerin, ahırların, çitlerin yerinde taş ve ıslak toprak yığınları kalır. Bir toprak tepesinin üstünde, kökleri göğe dönük bir ağaç durur. Sovyet kayıtlarına göre toplam 33 yerleşim etkilenir; Yablokov bu sayıyı Hait çevresinde 150 olarak verir.

Taşın altındaki kasaba

Hait ilçe merkezidir: karakolu, bankası, yönetim binaları vardır. Hepsi metrelerce taşın altında kalır. Yetkililer, belgelere, paraya ve silahlara yağmacıların ulaşmasını önlemek için bazı binaları kazıp çıkarmaya karar verir. İstihkâmcılar büyük güçlükle derin çukurlar açar. Yablokov'un aktardığına göre ilk banka kasaları açıldığında, içindeki banknotların muazzam basınçla tek parça bir hamura dönüştüğü görülür.

Deprem bölgesini incelemek için bir komisyon kurulur. Komisyonun başında V. F. Bonçkovski vardır. Sidorin, 2019'daki yazısında Bonçkovski'nin kişisel arşivinden çıkan fotoğrafları kullanır.

Sessizlik

Felaket gazetelere girmez. Yablokov'a göre Stalin döneminde kazalar ve doğal afetler hakkındaki bilgiler, özel izin çıkmadıkça gizlenir; 1949'da Hait trajedisinin de gizlenmesine karar verilir. Gerçek kurban sayısı bu yüzden hiç yayımlanmaz. Ayrıntılar ancak Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra ortaya çıkmaya başlar.

Bu ilk örnek değildir. Dokuz ay önce, 6 Ekim 1948'de Türkmenistan'ın başkenti Aşkabat'ı yıkan depremin boyutları da Sovyet basınında sansürlenmiştir. Tarihçilerin çoğuna göre bu yasak, yardım için yeterli kaynak ayrılmasını da engellemiştir.

Bölgenin uzaklığı da sessizliğe yardım eder. Doğu Tacikistan, Moskova'dan çok uzaktadır; Çin ve Afganistan sınırlarına yakındır ve 1940'tan sonra buraya giriş sıkı denetim altındadır. Yablokov, 1999'da felaketin 50. yıl dönümünde bile ne olduğunun anlatılmadığını yazar.

Kaç kişi öldü?

Hait depreminin ölü sayısı, kaynaklar arasında en çok tartışılan rakamdır. Resmî bir kayıt yoktur. Yayımlanmış tahminler 5 bin ile 29 bin arasında değişir.

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) önemli depremler veritabanı 3.500 ölü yazar. Tacikçe Vikipedi 12 bini, Ukraynaca Vikipedi 20 binden fazlasını verir. Yablokov'un görüştüğü yerel hayatta kalanlar 28 bin kişinin öldüğünü söyler; Yablokov bu tahminin ne kadar doğru olduğunun bilinmediğini de ekler. Sidorin de 28 bin rakamını kullanır ve bunu 1948 Aşkabat ve 1988 Spitak depremleriyle karşılaştırır.

Evans ve ekibi 2009'da farklı bir yol izler: etkilenen yerleşimlerin büyüklüğünden ve olası nüfus yoğunluğundan yola çıkarak toplam 7.200 ölü hesaplar. Buna göre Hait heyelanı yaklaşık 800, Yasman vadisindeki akıntı yaklaşık 4 bin kişiyi öldürmüştür. Araştırmacılar, eski rakamların bütün depremi mi, yalnızca Hait heyelanını mı kapsadığının da belli olmadığını not eder. Yüksek rakamlar, gizlenmiş bir felaketin hafızada büyümesinin ürünü olabilir; düşük rakamlar ise Sovyet kayıtlarının eksikliğini yansıtıyor olabilir. Kesin sayı bilinmemektedir.

Neyi değiştirdi

Hait, depremde ölümün her zaman yıkılan binalardan gelmediğini gösteren en açık örneklerden biridir. Ölenlerin büyük çoğunluğu sarsıntıdan değil, sarsıntının harekete geçirdiği topraktan ölür. Evans ve ekibinin çalışması, ıslak lösün deprem anında nasıl bir nehre dönüşebildiğini bu vadiler üzerinden ayrıntılı biçimde inceler.

Yablokov'a göre sonraki yıllarda Sovyet ve Amerikalı sismologlar bölgede dikkat çekici bir iş birliği kurar; bölgeye bir sismik istasyon ağı yayılır ve araştırma merkezi Surhob kıyısındaki Garm olur. Pamir, dünyanın sismik olarak en hareketli bölgelerinden biridir. Hait heyelanının bilinen fotoğraflarından biri de ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu'ndan bir araştırmacıya aittir.

Bölgenin nüfusu da değişir. 1950'lerde Garm halkının büyük bölümü hükümet tarafından batıdaki Vahş vadisine zorla yerleştirilir; Garm vilayeti 1955'te kaldırılır.

Bugün

Garm ile Cirgatal arasındaki yolun yakınında beyaz mermerden bir anıt yükselir: başını eğmiş, ellerini salmış, yasa donmuş bir kadın, Anavatan. Arkasında, Yarhiç vadisinin derinliğinde, Yablokov'un deyişiyle Tacikistan'ın en büyük mezarı olan çıplak tepeler uzanır. 1990'da helikopterden çekilen fotoğraflarda, kopan yamacın izi ve Hait'in eski yerini örten moloz açıkça görülür.

Hoit bugün Tacikistan'ın Raşt ilçesine bağlı bir cemaattir; 2015'te nüfusu 7.716'dır. İlçede 2020 başında 127.400 kişi yaşar. Bölge 2007'de 5,5 büyüklüğünde bir depremle yeniden sarsılmıştır. Küresel deprem tehlike haritasına göre bütün Tacikistan yüksek ve çok yüksek risk bölgesindedir. Hoit adı yaşıyor; ama 1949'daki kasabanın eski yeri hâlâ heyelan molozunun altında.

Kaynaklar

• Evans, S. G., Roberts, N. J., Ischuk, A., Delaney, K. B., Morozova, G. S. ve Tutubalina, O. (2009). Landslides triggered by the 1949 Khait earthquake, Tajikistan, and associated loss of life. Engineering Geology 109 (3-4): 195-212 (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle).
• Yablokov, A. (2001). The Tragedy of Khait: A Natural Disaster in Tajikistan. Mountain Research and Development 21 (1).
• Sidorin, A. Ya. (2019). The 70th anniversary of the 1949 Khait earthquake. Questions of Engineering Seismology (Voprosy Inzhenernoy Seysmologii) 46 (3), Rusya Bilimler Akademisi Schmidt Yer Fiziği Enstitüsü.
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3905 (Tacikistan, 10 Temmuz 1949).
• Vikipedi (İngilizce): 1949 Khait earthquake, Khait landslide, Hoit (Tajikistan), Gharm Oblast, Rasht District, 1948 Ashgabat earthquake (başlangıç kaynağı).
• Vikipedi (Rusça, Fransızca, Ukraynaca, Tacikçe): Hait depremi maddeleri (kurban tahminleri için).