1996 Lijiang Depremi: Yıkılan Eski Kentin Dünya Mirası Olması

3 Şubat 1996, cumartesi akşamı. Çin'in güneybatısında, Yunnan eyaletinin kuzeyinde, Yeşim Ejder Karlı Dağı'nın eteğindeki Lijiang kasabası. Naxi halkının yüzyıllık ahşap evleri, taş döşeli dar sokakları, evlerin önünden akan su kanalları. Saat 19.14'te yer sarsılıyor. Eski kentin evlerinin yaklaşık yüzde 70'i hasar görecek, üçte biri yıkılacak. Bu yıkım, iki yıl sonra kasabayı dünyanın tanıdığı bir yere dönüştürecek.

Depremden önce

Lijiang'ın eski kenti Dayan, bin yılı aşkın bir geçmişe sahiptir. Bir zamanlar eski Çay ve At Kervan Yolu üzerindeki ticaretin buluşma noktalarından biridir. Kasabanın en bilinen özelliği, sokakların kenarından akan kanallar ve bunların üzerindeki köprülerdir. Burada yaşayan Naxi halkı, Ming döneminde gelen Han tüccarlarından öğrendiği ahşap ve kerpiç ev yapma geleneğini sürdürür; ustalar karmaşık ahşap iskeletleri plan çizmeden, ezberden kurar.

1996'da Lijiang ilçesinde yaklaşık 190 bin Naxi yaşar. Tipik Naxi evi iki katlıdır, yaklaşık 7 metre yüksekliğindedir; yükü ahşap iskelet taşır, duvarlar topraktandır, çatı kiremitle örtülüdür. Kentin merkezinde bu evler dar sokaklar boyunca birbirine yaslanarak dizilir. Kasaba kalın bir alüvyon havzasının üzerinde kuruludur; Lijiang Havzası'nda bu tortul tabakanın kalınlığı 1.200 metreye ulaşır.

Turizm henüz yeni başlamaktadır. Depremden önceki Lijiang'ı anlatan yazar Jim Goodman'a göre buraya Batılı ya da Çinli pek az gezgin ulaşır; gelenlerin çoğu sırt çantalı yabancılar ve eski evleri çizen Çinli resim öğrencileridir. Akşamları lokantalar erken kapanır, kasaba erkenden evine çekilir. Yerel yönetim, eski kenti UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne aday göstermek için hazırlık yapmaktadır.

Cumartesi akşamı, 19.14

Çin Deprem Ağı'na göre deprem Pekin saatiyle 19.14'te olur. Çin ölçümüyle büyüklüğü 7,0'dır; ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) ise moment büyüklüğünü 6,6 olarak verir. Odak derinliği yaklaşık 10-11 kilometredir. Çin'in ölçümüne göre merkez üssü, Lijiang ilçesinde Jinsha Nehri kıyısındaki Daju kasabası yakınındadır. Saha incelemesi, depremi üreten fayın Yeşim Ejder Karlı Dağı'nın doğu kenarı boyunca uzanan, kuzey-güney doğrultulu bir normal fay olduğunu gösterir. Bu, Yunnan'ın kuzeybatısında 1976 Ninglang depreminden bu yana yaşanan en güçlü depremdir.

Eski kentte yaşayan 55 yaşındaki Naxi Zhou Tingwei o sırada bisikletiyle yoldadır. 2008'de gazetecilere anlattığına göre gidonu birden titremeye başlar, bilinmeyen bir güç onu taş döşeli yola savurur. Ayağa kalkıp evine koşar. Dokuz kişinin yaşadığı avlulu evin yarısı yıkılmıştır.

Sarsıntının en ağır olduğu yerler kalın alüvyonun üzerindeki Lijiang Havzası ile Daju ve Dadong çevresidir. Tokyo Üniversitesi ve Yunnan Deprem Bürosu araştırmacılarının sonraki incelemesine göre ölümlerin büyük kısmı, ahşap evlerin dar sokaklarda sık dizildiği kasaba merkezinde yaşanır; burada hızla güvenli bir yere kaçmak zordur. Lijiang çevresindeki ölümlerin yüzde 69'undan fazlası alüvyon havzasının içindedir.

Çadırlarda ilk gece

Eski kentin sakinleri yetkililerin yönlendirmesiyle o akşam evlerini terk eder; Zhou Tingwei'nin anlatımına göre eski kent aynı gün neredeyse tamamen boşaltılır. İnsanlar avlularda ve meydanlarda çadırlar, oluklu saç levhalardan ve kalın kartondan barınaklar kurar. Artçı sarsıntılar sürdüğü için kimse evine girmeye cesaret edemez. Jim Goodman, insanların bu barınaklarda sıfırın altındaki sıcaklıklarda uyuduğunu yazar.

Ana depremi izleyen 26 saatte 184 artçı sarsıntı kaydedilir; bunların 18'i 4,0 ile 4,9 arasındadır. Yunnan Deprem Bürosu'nun saha ekibi depremden yaklaşık 10 saat sonra Lijiang'a varır ve hasar bilgisi toplamaya başlar.

Artçılar ve sayım

5 Şubat sabahın erken saatlerinde serinin en büyük artçısı gelir: 6,0. Ardından 6 ve 7 Şubat'ta 5,7, 5,4 ve 5,1 büyüklüğünde üç güçlü artçı daha olur. Goodman'a göre ana deprem kasabanın varlıklı ailelerinin evlerini yıkarken artçılar daha çok yoksul mahalleleri vurur. Çin kayıtlarına göre şubat sonuna kadar 2,0 ve üzeri büyüklükte 1.872 artçı kaydedilir; NOAA'nın aktardığı bir başka Çin kaynağı 25 Şubat'a kadar 2.529 artçıdan söz eder.

Etki alanı Lijiang, Diqing, Dali ve Nujiang bölgelerindeki dokuz ilçeye yayılır; etkilenen alan 18 bin kilometrekareyi bulur. 12 bin kilometrekarelik bir alanda 200'den fazla heyelan olur. Bir milyondan fazla insan depremden etkilenir.

İlk sayılar günlerce değişir. Vancouver'daki Simon Fraser Üniversitesi'ne bağlı David Lam Merkezi üzerinden bağış toplayan Roger Howard'ın 8 Şubat'ta yaydığı yardım çağrısında, 7 Şubat itibarıyla 280 ölü, yaklaşık 14 bin yaralı ve 250-300 bin evsiz bildirilir.

Pekin'den Lijiang'a

Deprem günü Maliye Bakanlığı ile Sivil İşler Bakanlığı bölgeye 10 milyon yuan olağanüstü afet yardımı ayırır; Devlet Planlama Komisyonu da 10 milyon yuan acil yardım gönderir. Yunnan Valisi He Zhiqiang, Başbakan Yardımcısı Wu Bangguo'yla birlikte afet bölgesine gider. 6 Şubat'ta Yunnan hükümeti depremle ilgili ilk basın toplantısını yapar.

Yardım ülkenin dört bir yanından gelir. Şanghay belediyesi 2 milyon yuan bağış ve 1 milyon yuanlık yardım malzemesi gönderir; Guangdong, Shandong ve Guizhou da para ve malzeme yollar. Hong Kong'dan iş insanı Li Ka-shing 10 milyon yuan bağışlar; Hong Kong'dan gelen yardımın toplamı 100 milyon yuana yaklaşır. Almanya, Danimarka, Norveç, Romanya, Güney Kore, Japonya, ABD ve İsrail de yardım eder.

Lijiang ilçe yönetiminin başında, sonradan Lijiang kentinin parti sekreteri olacak ilçe başkanı He Zixing vardır. 2008'de anlattığına göre, deprem turizmin daha yeni filizlendiği bir kasabada "güven depremi" de yaratmıştır: Bazıları turizmin tamamen biteceğini düşünür, Dünya Mirası adaylığından vazgeçilmesi gerektiğini söyleyenler çıkar.

Dört Yol Meydanı'nda çadırlar

Eski kentin kalbi Sifang Jie, yani Dört Yol Meydanı, aylarca bir çadır kampına dönüşür. Zhou Tingwei ve ailesi, eski kentin içine kurulan barınaklardan birine yerleştirilir. 2008'deki röportajında o günleri, herkesin baret taktığı, kimsenin konuşmak istemediği, gülüşlerin kaybolduğu günler olarak anlatır. O günler için "dünyanın sonu gibiydi" der.

Zhou ailesi bir yıldan fazla çadırda kalır. Çadır kışın soğuk, yazın sıcaktır. Karlı günlerde yedi sekiz kişi birkaç metrekarelik bir barınağa sığışır; gündüz kuruttukları çamaşırlar sabaha karşı ince bir kırağıyla kaplanır. Evin yıkılan bölümlerini aile kendi elleriyle onarır.

Huangshan köyü

Kasabanın hemen dışındaki Huangshan köyü 3.200 kişilik bir yerleşimdir. Depremde 7 kişi ölür, 200'den fazla kişi ağır yaralanır, evlerin üçte biri tamamen çöker. O zaman köyün muhtar yardımcısı olan He Hao'ya göre ilk iş, insanları kurtarmaktır ve bunu köylüler kendileri yapar: Parti üyeleri, köy yöneticileri ve 40 yaşın altındaki güçlü erkekler hemen enkaza girer. Bir gün içinde ağır yaralıların hepsi enkazdan çıkarılır.

Evinden yiyecek çıkarabilen herkes çıkarır; yiyecekler köy yönetiminde toplanıp dağıtılır. Köylüler gruplara ayrılır, her grubun başında bir yönetici çadır kurmayı ve yardım dağıtımını üstlenir. İlk iki gün köyde büyük bir umutsuzluk vardır; bazıları evini yeniden kurmaktan vazgeçmeyi düşünür. He Hao ve köy yöneticileri her akşam çadırları dolaşıp insanlarla konuşur. 2008'de "Biz panik yaparsak onlar daha çok panik yapar" der.

Kayıp

Çin resmî kaynaklarına göre depremde 309 kişi ölür. Bunların 294'ü Lijiang ilçesindedir; yalnızca eski kentin bulunduğu Dayan'da 81 kişi hayatını kaybeder. Lijiang ilçesindeki 294 ölünün 241'i yıkılan binaların altında kalarak, 25'i hastalık nedeniyle, 6'sı boğularak, 3'ü şoktan, 2'si yangında ölür. En çok can kaybı çocuklar ve yaşlılar arasındadır: 10 yaş altında 58, 70 yaş üstünde 61 kişi.

Rakamlar kaynaktan kaynağa değişir. NOAA'nın veritabanı ölü sayısını 322 olarak verir ve 3.925 ağır, yaklaşık 13 bin hafif yaralıdan söz eder; Çince kaynaklar 4.070 ağır ve 12.987 hafif yaralı sayar. Evsiz sayısı için 185 bin, 200 binden fazla ve 320 binden fazla gibi birbirinden farklı rakamlar verilir. Ekonomik kayıp tahminleri de 320 milyon ile 506 milyon dolar arasında, Çince kaynaklarda 786 milyon ile 4,6 milyar yuan arasında değişir. Lijiang kaynaklarına göre hasar gören yapı alanı 14 milyon metrekareyi aşar.

Eskisi gibi onarmak

Lijiang ilçe yönetimi, Lijiang bölge yönetiminin desteğiyle Dünya Mirası adaylığını sürdürmeye karar verir. Eski kentteki evler ve tarihî yapılar "eskisi gibi onarma" ilkesiyle yeniden yapılacaktır. He Zixing'in anlattığına göre depremden 16 gün sonra Birleşmiş Milletler'den ve Çin'den uzmanlar Lijiang'a gelip eski kentteki hasarı inceler. Yönetimin sloganı "Üç yıl çetin çalışma, yeni bir Lijiang" olur.

Lijiang Günlüğü'nde yayımlanan kent tarihine göre ilk 15 günde yiyecek, giyecek ve barınma, 30 günde altyapı sorunları çözülür, 90 günde konutların temel onarımı tamamlanır. Üç yıl için planlanan işlerin çoğu iki yılda biter; 1998'de eski kentteki binaların onarımı tamamlanmıştır.

Onarım, kasabanın görüntüsünü de değiştirir. Bölgedeki birçok yüksek yapı yıkılır, yerlerine geleneksel tek aileli evler yapılır. Yunnan hükümeti ve Dünya Bankası'nın yeniden yapım desteğiyle geleneksel sokaklar, köprüler ve kanallar onarılır. Goodman'a göre eski kentin sınırları içindeki bütün yapıların geleneksel tarzda olması zorunlu tutulur; üç katlı beton dükkân sırası yıkılıp yerine geleneksel görünümlü binalar yapılır, derelerin üzerindeki basit taş levhaların yerine küçük ahşap köprüler kurulur. Depremzede çocuklar için Lijiang Etnik Yetim Okulu açılır.

Dünya Mirası

4 Aralık 1997'de, depremden yaklaşık 22 ay sonra, UNESCO Dünya Mirası Komitesi'nin 21. oturumunda Lijiang Eski Kenti Dünya Mirası Listesi'ne alınır. Listeye Dayan ile birlikte kuzeydeki Baisha ve Shuhe köyleri de girer. İngilizce Vikipedi'nin derlediği bilgiye göre deprem sonrası onarımlar UNESCO Dünya Mirası Merkezi'nin yönlendirmesi ve ölçütleriyle yapılmıştır ve bu çalışmalar adaylığın kabulünde önemli rol oynar.

Neyi değiştirdi

Deprem, Lijiang'ı küçük ve sessiz bir dağ kasabası olmaktan çıkardı. Listeye girdikten sonra kente yeni bir havalimanı açıldı, Çinli ve yabancı turist sayısı hızla arttı. 2007'de Lijiang'ın turizm geliri 5,7 milyar yuana ulaştı. Yerel halk arasında "Lijiang'ın ünü depremle sarsılarak çıktı" diye bir söz dolaşır.

Turizm patlamasının bedeli de oldu. Ev kiraları yükseldikçe eski kentin sakinlerinin yüzde 90-95'i evlerini işletmecilere kiralayıp yeni kente taşındı; konut için ayrılmış alanların yüzde 90'ından fazlası pansiyona, dükkâna, lokantaya dönüştü. Goodman, birkaç yıl içinde Dayan'daki eski binaların neredeyse hepsinin yıkılıp pansiyon, lokanta ya da hediyelik eşya dükkânı olarak yeniden yapıldığını yazar.

Bilim için deprem, hasarın merkez üssünden uzaklaştıkça düzenli azalmadığını gösterdi. Kalın alüvyon havzaları ve fay sistemlerinin kesiştiği yerler, aynı uzaklıktaki başka yerlerden çok daha ağır sarsıldı. Heyelan tehlikesi de depremle bitmedi: Sonraki aylarda muson yağmurları gevşemiş toprağı sürükledi; 1999'da bilim insanları yaygın zemin çatlakları yüzünden şiddetli yağışlarda yeni heyelanlar olabileceği uyarısını yaptı.

Bugün

Lijiang eski kenti bugün kalabalık bir turizm merkezi. Su kanalları, köprüler ve ahşap evler yerinde duruyor; Dört Yol Meydanı'nda Naxi giysili yaşlılar halka dansı yapıyor. Kentin yaklaşık 2 kilometre kuzeyinde, Lijiang-Mingyin yolunun kenarında, 7,1 metre yüksekliğinde bir anıt "2·3" depremini hatırlatıyor. Zhou Tingwei 2008'de gazetecilere, kasabaya gelen turistlerin üçte ikisinin burada bir deprem olduğunu bilmediğini söylüyordu.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 5430 (3 Şubat 1996, Yunnan, Lijiang)
• He Honglin, Oguchi Takashi ve diğ., "Damage and seismic intensity of the 1996 Lijiang Earthquake, China: A GIS analysis", Tokyo Üniversitesi CSIS Tartışma Bildirisi 36 (Yunnan Deprem Bürosu verileri)
• Jian Yi ve Zhong Rong, Lijiang'ın deprem sonrası yeniden doğuşu üzerine röportaj (Zhou Tingwei, He Zixing, He Hao ile görüşmeler), Sina Haber, 18 Haziran 2008
• Li Jinhua ve Yao Zhiyuan, Lijiang'ın yüz yıllık parti tarihinin önemli olayları, Lijiang Günlüğü (The Paper üzerinden)
• Jim Goodman, "Why Lijiang deserved its World Heritage status, and what happened next", GoKunming, 24 Aralık 2014
• Roger Howard, Naxi depremzedeleri için yardım çağrısı, 8 Şubat 1996 (Design-L e-posta listesinde yeniden yayımlanan metin)
• Vikipedi (İngilizce: 1996 Lijiang earthquake, Old Town of Lijiang; Çince: 1996年丽江地震), başlangıç kaynağı