1833 Yunnan Depremi: Yanglin'i Yutan, Kunming'in Pagodasını Deviren Sarsıntı

6 Eylül 1833. Çing hanedanının güneybatı ucundaki Yunnan eyaletinde, Çin takvimine göre Daoguang döneminin on üçüncü yılı, yedinci ayın yirmi üçüncü günü. Eyalet merkezi Kunming'in kuzeydoğusunda, Songming ovasındaki Yanglin kasabasında o gün yer yarılıyor. Yanglin'de neredeyse ayakta bina kalmıyor, Kunming'in surları ve bin yıllık Doğu Pagodası yıkılıyor, göller kabarıyor, dağlar kayıyor. Yunnan'ın kayıtlı tarihindeki en büyük deprem 6.700'den fazla can alıyor.

Depremden önce

1833'te Yunnan, Çing İmparatorluğu'nun güneybatıdaki sınır eyaletidir. Yunnan ve komşu Guizhou'yu tek elden yöneten genel vali Kunming'de oturur. 1826'dan 1835'e kadar bu makamda, dönemin en tanınmış âlimlerinden Ruan Yuan vardır. Ruan Yuan aynı zamanda Yunnan'ın resmî tarih ve coğrafya kitabı olan eyalet kroniğinin yeniden düzenlenmesiyle de anılır.

Kunming, Dian Gölü'nün kuzey kıyısında, deniz seviyesinden yaklaşık 1.900 metre yüksekte, surlarla çevrili bir şehirdir. Şehrin güneyinde, dokuzuncu yüzyılda Nanzhao krallığı döneminde yapılmış iki tuğla pagoda yükselir: Doğu ve Batı pagodaları. Batı Pagodası 1499'daki bir depremde yıkılmış, birkaç yıl sonra yeniden yapılmıştır. Şehirde Budist tapınaklarının yanında camiler de vardır; bölgede Müslüman Hui toplulukları yaşar.

Kunming'in yaklaşık 50 kilometre kuzeydoğusunda Songming ovası uzanır. Yanglin bu ovanın güneyindeki bir kasabadır. Bu ovanın altından, kuzeyde Sichuan sınırından güneye doğru 400 kilometreyi aşan Xiaojiang Fayı geçer. Fay, Tibet Platosu'nun güneydoğu kenarını oluşturan büyük bir yanal atımlı fay sisteminin parçasıdır ve iki yakası birbirine göre yılda 7-10 milimetre kayar.

Bu fay bölgeye yabancı değildir. Çin kayıtlarına göre 1500'de Yiliang'da, 1713'te Xundian'da büyük depremler olmuştur. Bir asır önce, 1733'te, fayın kuzey ucunda Dongchuan'da 7,75 büyüklüğünde tahmin edilen bir deprem evleri yıkmış; çöken madenlerde çok sayıda işçinin öldüğü bildirilmiştir.

Yedinci ayın yirmi üçüncü günü

Deprem 6 Eylül 1833'te gelir. Ana sarsıntının saati kesin olarak bilinmez. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) Çin kaynaklarından aktardığı kayda göre sarsıntılar sabah dokuzla öğleden sonra üç arasında ve gece hissedilir. Bugünkü kataloglar büyüklüğü 8,0, merkez üssündeki şiddeti NOAA XI, Çin kaynakları X ve üstü olarak verir. Merkez üssü Songming'e bağlı Yanglin ve çevresidir.

Sarsıntı 500 kilometreye kadar uzaklıkta hissedilir. Yıkım yalnız Songming ile sınırlı kalmaz: Kunming, Chenggong, Jinning, Yiliang, Chengjiang, Xundian, Jiangchuan, Mengzi ve bugünkü Kaiyuan'ı da kapsayan on kadar ilçe ağır hasar görür. Kayıtlarda, sarsıntıdan sonra eylül ve ekim aylarında on kadar artçı deprem daha yaşandığı, beş ay sonra bir sarsıntının daha geldiği yazılıdır.

Bu deprem, aynı yaz Asya'yı sarsan ikinci büyük depremdir. Yalnızca on bir gün önce, 26 Ağustos gecesi, Nepal'de Katmandu Vadisi yakınında 7,6-7,9 büyüklüğünde bir deprem Nepal'i, kuzey Hindistan'ı ve Tibet'i sarsmıştır. İki depremin tarihleri bazı yayınlarda birbirine karışır; Yunnan depreminin 26 Ağustos'ta olduğunu yazan Çin haber siteleri bile vardır. Doğru tarih 6 Eylül'dür.

Yanglin yerle bir

En ağır yıkım Yanglin'dedir. NOAA'nın aktardığı kayıtlara göre kasabadaki tapınakların ve evlerin neredeyse tamamı yıkılır. Toprak kabarır, çökme çukurları açılır, yerden su fışkırır. Yakındaki Luobang, Tujie ve Dongguanying köylerinde zemin göletlere dönüşecek kadar çöker ya da 60 santimetre ile 1 metre genişliğinde, 30 metreden uzun yarıklar açılır. Başka iki köyde toprak birkaç kilometre boyunca yarılır, yarığın iki yakası arasında bir metrelik yükseklik farkı oluşur.

Kayıtlar tek tek insanları da anar. Yanglinying köyü yakınında tepede açılan bir yarık, bir adamı ve bir ineği sıkıştırarak öldürür. Yuziben köyü yakınında dağda açılan iki büyük yarıktan birine bir inek düşer. Kayıtta, nehrin karşı kıyısına fırlatılan insanlardan söz edilir. Songming'in kendisinde şehir surlarının yarısından fazlası devrilir, on kadar tapınak ve köşk çöker. Beş kemerli Yongji taş köprüsü yerle bir olur; Suoshui köprüsü de yıkılır.

Yerel kronikler ve tapınakların sonradan dikilen onarım kitabeleri yıkımı ayrıntısıyla kaydeder. Bu kayıtlara göre bölgede 20 tapınak ve köşk çöker, Buda heykelleri yarılır. Hui Müslümanlarının mezarlığında toprak otuz santimetre kadar açılır. Songming ovasındaki eski Longji taş köprüsü de depremde yıkılır; köprünün kemerine kazınmış "Daoguang'ın on dördüncü yılında yeniden yapıldı" yazısı, ertesi yıl onarıldığını gösterir.

Surları çöken başkent

Kunming'de şehir surlarının büyük kısmı ve kapı kulelerinin yarısı yıkılır. Şehrin simgesi Doğu Pagodası çöker; Batı Pagodası ayakta kalır ama tepesindeki süs düşer, gövdesi çatlar. Wanlifang, Yuhuang, Doumu, Tuzhu ve Sanqing gibi tapınaklar harap olur. Şehrin dışında Fengming Dağı'ndaki tapınağın yeni yapılmış salonları, anıt kapısı, misafirhanesi ve çay evleri de yıkılır.

Kayıtlara göre Kunming'de toplam 7.422 oda ve 1.388 duvar çöker, 611 kişi ölür, 234 kişi yaralanır. Şehrin batısındaki Xishan dağında heyelanlar olur. Dian Gölü "kaynar"; kayıtlarda göl suyunun kabarıp çalkalandığı yazılıdır. Müslüman nüfusun ibadet ettiği camiler de yıkılan yapılar arasındadır.

Göller, dağlar, ilçeler

Yanglin'in güneyinde Yiliang'da tapınakların, evlerin, okulların ve medreselerin tamamı yıkılır. Sanyuan tapınağından iz kalmaz. Şehir içindeki evlerin yaklaşık yüzde 70'i çöker, şehir dışındaki yıkım daha büyüktür. Kayıtta Huihui adlı Müslüman köyünde "tek bir kiremidin bile kalmadığı" yazılıdır. Tepeler kopup nehirleri tıkar, nehirlerin yatağı değişir.

Chengjiang'da surlar, devlet binaları, tapınaklar, ambarlar, hapishane, kışla ve evlerin çoğu ya yıkılır ya batıya doğru yatar. Bir nehrin iki yakası çöker, taşan su 200 mu tarlayı basar. Yangzonghai Gölü yakınındaki Fenshan Dağı kayar; kayıtta çok sayıda insanın ve hayvanın öldüğü yazılıdır. Kuzeydeki Xundian'da Juchuan köprüsü ve Wenhua pagodası yıkılır, bütün devlet daireleri, tapınaklar ve okullar çöker. Chenggong'da pek çok ev devrilir, şehrin güneyindeki köylerde heyelanlar olur, yarılan topraktan su fışkırır.

Xundian'daki yarıklar için kayıtlarda çok büyük ölçüler geçer: Fengwu Dağı'nda 2,5 kilometreden uzun bir yarık, Pohuanggou'da 2 metre genişliğinde ve 6-10 metre derinliğinde bir başkası. Liujiashan'daki bir yarık için ise 67 metre genişlik ve 33 metreyi aşan derinlik verilir. Bu son ölçü, eski Çin uzunluk birimlerinden çevrilmiş tarihî bir tarif olduğundan dikkatle okunmalıdır; bir yarıktan çok büyük bir toprak kaymasını anlatıyor olabilir.

Rakamlar ve çelişkiler

Çin kaynaklarında en sık geçen kayıp rakamı "6.700'den fazla" ölüdür; NOAA da 6.700 rakamını verir. Kaynaklar aynı zamanda 48.888 kiremitli ve 38.733 sazdan evin yıkıldığını yazar. Toplam 87.621 eder; NOAA'nın verdiği 87.620 yıkık oda rakamı buna çok yakındır.

Yaralılarda rakamlar ayrışır. NOAA kaydı yalnızca Kunming için 234 yaralı verir. 2022'de Frontiers in Earth Science dergisinde yayımlanan bir çalışma ise depremin en az 5.000 kişiyi yaraladığını yazar. İngilizce Vikipedi, depremin 80 bin kişiyi evsiz bıraktığını yazar. 1833'te sayım, devletin yerel memurlarının bildirdiği kayıtlara dayanır; köylerde, dağ yamaçlarında ve heyelan altında kalanların ne kadarının sayıldığı bilinmez. Kayıtlardaki "sayısız kişi öldü" ifadeleri, gerçek sayının resmî rakamdan büyük olabileceğini düşündürür.

Genel valinin yardımı

Depremin ardından eyalet yönetiminin yardım dağıttığı bilinir. İngilizce Vikipedi, dönemin valisinin bölgeye yardım ulaştırdığını ve bu olayı eyaletteki yönetimini güçlendirmek için kullandığını yazar. Deprem sırasında Yunnan ve Guizhou'nun genel valisi Ruan Yuan'dır. Ancak okuduğumuz kaynaklarda yardımın miktarı, kimlere ve nasıl dağıtıldığı ayrıntısıyla yer almaz; bu yüzden burada rakam vermiyoruz.

Yeniden yapılanmanın izleri ise taşa kazılıdır. Yıkılan tapınaklar sonraki yıllarda onarılır, onarım kitabeleri depremi anar. Longji köprüsü bir yıl içinde yeniden kurulur. Kunming'in Doğu Pagodası ise uzun süre yıkık kalır.

Neyi değiştirdi

1833 depremi, Yunnan'ın bugün bilinen en büyük depremi olarak kalıyor ve Xiaojiang Fayı'nın neler üretebileceğini gösteriyor. Fay, Kunming'in yalnızca otuz kilometre kadar doğusundan geçiyor. Bilim insanları 1833 kırılmasını hâlâ inceliyor. 2022'de Earth and Space Science dergisinde yayımlanan bir çalışma, depremi fayın batı kolu üzerinde bilgisayarla yeniden canlandırdı. Çalışmaya göre kırılma, Qingshuihai ve Yangzonghai göllerinin altındaki fay sıçramalarından geçti ve bir süre, deprem dalgalarının bir kısmından daha hızlı ilerleyen "süper kayma" denen bir hıza ulaştı; ama bu hız kalıcı olmadı.

Deprem şehrin hafızasında başka felaketlerle de iç içe geçti. Yirmi üç yıl sonra, 1856'da başlayan Hui ayaklanması sırasında Kunming yeniden yıkıma uğradı; Doğu Pagodası'nın bulunduğu Changle tapınağı da bu savaşta yandı.

Bugün

Kunming'in Doğu Pagodası, depremden tam elli yıl sonra, 1883'te Yunnan-Guizhou genel valisi Cen Yuying ve şehrin ileri gelenlerinin parasıyla yeniden yapılmaya başlandı. Eski yerinin zemini gevşek bulunduğu için yeni pagoda biraz uzağa, başka bir tapınağın eski arsasına kuruldu; dört yılda tamamlandı. Tepesinin dört köşesindeki pirinç horozlar yüzünden halk ona "Altın Horoz Pagodası" diyor. Batı Pagodası 1983'te depreme karşı güçlendirildi; iki pagoda 2015'te geleneksel tekniklerle restore edildi.

Songming bugün Kunming'e bağlı bir ilçe; Yanglin ise sanayi bölgesi ve meslek okulları kampüsüyle başkentin hızla büyüyen bir uzantısı. 1833'te yıkılan Longji köprüsü 1987'ye kadar trafiğe açık kaldı ve bugün koruma altında. Xiaojiang Fayı üzerinde milyonlarca insan yaşıyor ve fay, Çin'in en yakından izlenen deprem kuşaklarından biri olmayı sürdürüyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 6 Eylül 1833 Yunnan depremi kaydı ve Çin tarihî deprem kataloğundan aktarılan açıklamalar
• Zhou ve diğ. (2022), Seismicity of the repeating earthquake clusters in the northern Xiaojiang fault zone and its implications, Frontiers in Earth Science
• Yu, H., Hu, F., Xu, J., Zhang, Z. ve Chen, X. (2022), Dynamic Rupture Simulation of the 1833 Songming, Yunnan, China, M8.0 Earthquake, Earth and Space Science
• Yu, H., Zhang, Z. ve Chen, X. (2019), Dynamic rupture simulations performed on the Xiaojiang fault system, EGU Genel Kurulu bildiri özeti
• Vikipedi (Çince), 1833年嵩明地震, 嵩明县, 小江断裂带, 龙街龙济桥, 东西寺塔, 云贵总督 (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce), 1833 Kunming earthquake, 1733 Dongchuan earthquake, 1833 Bihar–Nepal earthquake, Kunming, Ruan Yuan (başlangıç kaynağı)