1925 Dali Depremi: Erhai Gölü Kıyısında Yanan Eski Şehir

16 Mart 1925 gecesi, Çin'in güneybatısında, Yunnan'ın dağları arasında. Cang Dağları ile Erhai Gölü arasına sıkışmış surlu eski şehir Dali, iki gündür küçük sarsıntılarla sallanıyor. Saat 22.42'de yer bu kez durmuyor. Şehir on dakikadan uzun süre tozun içinde kalıyor; sönmemiş lambalar ve ocaklar yıkıntıları tutuşturuyor. Ertesi öğlene kadar yanan yangın, Çin'in yakın tarihindeki en büyük deprem yangını olarak anılacak.

Göl ile dağ arasındaki şehir

Dali, Yunnan'ın başkenti Kunming'in yaklaşık 250 kilometre kuzeybatısındadır. Batısında 3.700 metreyi aşan Cang Dağları, doğusunda kırk kilometre boyunca uzanan Erhai Gölü vardır; şehir ikisinin arasındaki verimli düzlükte kurulmuştur. Bu düzlükte yüzyıllardır Bai ve Yi halkları yaşar. Batılılar o dönemde şehre Talifu der.

Şehrin geçmişi uzundur. 8. yüzyılda Nanzhao krallığının, 10. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar Dali krallığının başkenti olur. Bugünkü surlu şehir 1381'den sonra Ming hanedanı döneminde kurulur: dört kapılı, kenarları bir buçuk kilometreyi bulan, yedi kilometreyi aşkın surla çevrili bir kare. 19. yüzyılın ortasında Dali, Qing hanedanına karşı ayaklanan Müslüman lider Du Wenxiu'nun başkentidir; 1872'de Qing ordusu şehri geri alır ve surlar sonraki on yıllarda birkaç kez onarılır.

Dali, Tibet, Burma ve Çin arasındaki ticaret yollarının kavşağındadır. Mermeriyle o kadar ünlüdür ki Çincede mermere bugün hâlâ "Dali taşı" denir. Şehrin kuzeyinde, 9. yüzyıldan kalma Chongsheng Tapınağı'nın Üç Pagodası yükselir.

Ama bu düzlük, bir fay havzasının içindedir. Erhai Gölü, Kızıl Nehir Fayı'nın kuzey ucunda çöken bir çanağı doldurur. Yunnan'ın deprem kayıtlarına göre 1925'ten önceki elli yılda merkezin yüz kilometre çevresinde sekiz yıkıcı deprem olmuştur; en büyüğü 1901'de, gölün kuzeyindeki Dengchuan'da yaşanan 6,5 büyüklüğündeki depremdir.

İki gün süren uyarı

Ana depremden iki gün önce, 14 Mart'ta, Dali'de küçük sarsıntılar başlar. 15 Mart'ta yer birkaç kez sallanır; Dali'de ve güneydoğudaki Fengyi'de bazı evler hafif hasar görür. Öncü sarsıntıların en büyüğü bu gün olur, büyüklüğü 4¾ olarak hesaplanır. 16 Mart'ta on kezden fazla sarsıntı hissedilir. Çin deprem katalogları, ana depremden önce hissedilen sarsıntıların sayısını kırkın üzerinde verir.

Kaynaklarda bu sarsıntıların ardından şehrin boşaltıldığına dair bir kayıt yoktur. 16 Mart akşamı Dali halkının büyük kısmı evlerindedir.

Saat 22.42

Ana deprem 16 Mart 1925'te yerel saatle 22.42'de gelir; dünya saatiyle 14.42'dir. Çin Deprem İdaresi büyüklüğü 7 olarak verir; ABD'nin NOAA kataloğu moment büyüklüğünü 6,9, odak derinliğini 26 kilometre olarak kaydeder. Kırılan, Kızıl Nehir Fayı'nın kuzey kesimindeki ana koldur. Merkez üssünde şiddet IX ve üzeridir; en az VII şiddetinde sarsılan alan yaklaşık 5 bin kilometrekareyi bulur. Sarsıntı 300 kilometre uzakta hissedilir.

Dali şehrinin içinde duvarlar ve çatılar aynı anda çöker. Yunnan eyaletinin deprem tarihine göre şehrin üzerinde on dakikadan uzun süre toz bulutu asılı kalır. Resmî binalar, evler ve tapınaklar ya tamamen yıkılır ya da duvarlarını kaybeder; sağlam kalan bina yüzde bir ikiyi geçmez. Surlar yer yer tümüyle çöker, mazgallar dağılır; doğu ve kuzey kapılarının kuleleri yerle bir olur. Şehrin içindeki Wuhua Kulesi de hasar görür.

Güneydeki Xiaguan'da, Erhai'nin suyunu taşıyan nehrin üzerindeki Heilong Köprüsü ikiye ayrılır. Tarlalarda yarıklar açılır, yarıklardan kara kum ve bulanık su fışkırır. Cang Dağları'nın Zhonghe zirvesinde çatlak oluşur.

Bir li uzunluğunda ateş

Deprem gece, insanlar henüz yatmadan gelir; evlerde lambalar ve ocaklar yanmaktadır. Çöken ahşap kirişler ve hasırlar bu ateşle tutuşur. Dali'de Cangping sokağında, Kuzey Caddesi'ndeki kâğıt dükkânlarında ve başka yerlerde birbiri ardına yangın çıkar. Sert bir rüzgâr alevleri büyütür. Çin kaynakları ortaya çıkan yangını "bir li boyunca uzanan ateş ejderhası" diye anlatır; bir li yaklaşık yarım kilometredir.

Yangını söndürmek neredeyse imkânsızdır. Yangın aletleri enkazın altında kalmıştır, su getirecek kanallar molozla tıkanmıştır. Ateş ertesi gün öğlene kadar yanar. Yunnan'ın deprem tarihine göre Dali'de 302 dükkân ile 128 ev yanar, yangında 19 kişi ölür.

Fengyi'de de deprem anında ana kavşakta ve güney caddesinde yangın çıkar, çevreye yayılır; Xiuyi caddesi baştan sona yanar. Doğudaki Binchuan'ın köylerinde 86 ev kül olur. Dali depreminden sonraki yangınlar, Çin'in yakın tarihindeki en büyük deprem yangını sayılır.

Kaynaklar burada ayrılır. İngilizce Vikipedi, sarsıntı ve yangınlarla 76 bin evin yıkıldığını yazar. Yunnan eyaletinin resmî deprem tarihi ise altı ilçede 115 bin oda ya da bölmenin yıkıldığını kaydeder. Çince "jian" sözcüğü bir evin bölmesini sayar; iki rakam aynı birimi saymıyor olabilir.

Erhai'nin kıyısında

Deprem gölü de çalkalar. Kaynaklar Erhai'de kükreyen dalgalardan söz eder: su, kıyıdaki köylere taşar, tarlaları ve evleri çamurla örter. Fengyi'nin Lehe köyünde ve başka bir noktada yerden kırmızı su fışkırır, tarlalara ve evlere zarar verir.

Yıkım yalnız Dali şehriyle sınırlı değildir. En ağır hasar gölün çevresindedir: Dali'nin tamamı, Fengyi'nin kuzeydoğusu, Binchuan'ın batısı ve Dengchuan'ın güneyi. Fengyi'de şehir surlarının dörtte üçü çöker; ilçe binası, hapishane ve evlerin çoğu yıkılır. Fengyi'ye bağlı Banzhuang köyünde 217 kişi ölür; Huaying köyünde yirmiyi aşkın ailenin bütün fertleri hayatını kaybeder.

Binchuan'da güneydoğu surları uzun bir bölüm boyunca yıkılır, dört kapı kulesinde de çökme olur; şehrin içindeki ve dışındaki evlerin beşte biri yıkılır. Midu'da devlet binaları, hapishane, okullar ve yeni yapılmış toprak surlar ile gözetleme kuleleri çöker; Yaoqiying köyünde evlerin onda dokuzu yıkılır. Xiangyun'da eski evlerin hepsi yıkılır, yeni yapılanlar da çatlar.

Ölüler kaç kişiydi

Dali depreminin ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. Yunnan eyaletinin 1999'da yayımlanan resmî deprem tarihi, altı ilçede 5.908 ölü, 8.303 yaralı ve depremden etkilenen 53.031 hane verir; ölen büyükbaş ve küçükbaş hayvan sayısı 17 bindir. NOAA'nın küresel kataloğu ölü sayısını 5.800 olarak kaydeder. İngilizce kaynaklarda "yaklaşık 5 bin" de geçer.

En ağır kayıp Dali ilçesindedir. İngilizce Vikipedi'nin aktardığı rakamlara göre şehirde 3.600 kişi ölür, 7.200 kişi yaralanır. Çin kaynakları, Dali ilçesinde ölü ve yaralıların on bini aştığını ve ilçe nüfusunun yüzde 13,1'ine denk geldiğini yazar. Fengyi'de 1.200'ü aşkın kişi ölür, 550 kişi yaralanır; Binchuan'da 800'ü aşkın ölü vardır; Midu'da 159 kişi ölür.

Rakamlar o yıl da karışıktır. Kunming Bilim ve Teknoloji Üniversitesi'nden tarihçi Miao Yanli, 2013'te yayımladığı makalede, Deng Tuo'nun Çin kıtlık yardımları tarihinde ve dönemin gazetelerinde depremin sayısı, etkilenen bölge ve ölü-yaralı sayıları konusunda yanlışlar olduğunu gösterir; düzeltmeleri 1925'te hazırlanmış resmî deprem raporuna ve bölge haritalarına dayandırır.

Kar ve yeni sarsıntılar

Depremden dört gün sonra hava birden soğur. Sıcaklık sıfırın altına iner, günlerce kar yağar. Evini kaybeden aileler açıktadır; yiyecek, giyecek ve barınak yetmez. Kaynaklar o günlerde soğuktan ve açlıktan ölenler olduğunu yazar.

Yer de durulmaz. 2 Nisan'a kadar yüzü aşkın artçı sarsıntı kaydedilir; ekime kadar 4¾ ve üzeri beş güçlü artçı olur. 3 Nisan'daki 5½ büyüklüğündeki artçı, Dali ve Fengyi'de o güne kadar ayakta kalan evlerin çoğunu da yıkar. Fengyi'de evsiz kalan aileler, o yıl çekilen fotoğraflarda görüldüğü gibi, samandan barakalarda yaşar.

Çorba kazanları

Yunnan o yıllarda sık sık doğal afetlerle uğraşan, eşkıyalığın yaygın olduğu, hazinesi boş bir eyalettir. Çin kaynakları bu nedenle yardımın genel olarak yetersiz kaldığını yazar.

Batı Yunnan'ın garnizon komutanı General Li Xuanting, 18 Mart'ta eyalet hükümetine telgraf çekerek felaketi bildirir. Aynı gün Dali'de bir deprem yardım komitesi kurulur. Komite yolları temizletir, kanalları açtırır, ölüleri gömdürür; şehrin kuzey ve güney kapılarında çorba dağıtım yerleri kurar. Ardından dükkânları onaracak ve ticareti yeniden başlatacak bir bayındırlık bürosu ile yaralıları ücretsiz tedavi eden bir sağlık merkezi açılır.

Eyalet hükümeti acil yardım için 60 bin Yunnan doları ayırır. Para belli bir ölçüyle dağıtılır: ölen her kişi için 2 dolar defin parası, her yaralı için 1 dolar bakım parası, felaketten etkilenen her haneye 90 sent. Para yetmeyince eksik kalan kısmı Li Xuanting kendi cebinden bin gümüş ile tamamlar. Hükümet ayrıca afet bölgesine ambarlardaki tahılı ve kamu parasını kullanma izni verir, komşu ilçelere yardım göndermelerini emreder.

Halkın yardımı daha geniştir. Pekin'de ve Şanghay'da yaşayan Yunnanlılar birer yardım derneği kurar ve 180 bin doları aşan bağış toplar. Çin-Yabancı Kıtlık Yardım Komisyonu'nun Yunnan şubesi yaklaşık 24 bin Yunnan dolarını depreme ayırır. Çin Ulusal Hristiyan Konseyi kiliselerden 4.739,49 dolar toplar. Yunnan Kızılhaçı'ndan Liu Jintang ve Gao Mingkui bir ekiple Dali'ye gider, yaralıları tedavi eder ve ölülerin gömülmesine yardım eder. Burma'daki Çinliler, sınır kenti Tengyue'nin tüccarları ve Japonya'nın Yunnan'daki konsolosu da bağış gönderir. Singapur'da yayımlanan Çince Nan Yang Shang Bao gazetesi, mayıs 1925'te deniz aşırı Çinlilere yönelik yardım çağrılarına yer verir.

Yunnan Eyaleti Yardım Dairesi aynı yıl, ilçe ilçe hasar haritaları ve fotoğraflarla bir deprem raporu hazırlar. Raporun fotoğraflarında yıkılmış surlar, okullar, köyler ve kapı önlerinde kurulan çorba kazanları görülür.

Üç Pagoda ayakta

Depremden en çok söz edilen yapılardan biri, şehrin kuzeyindeki Üç Pagoda'dır. Ortadaki Qianxun Pagodası yaklaşık 70 metre yüksekliğindedir ve 9. yüzyılda yapılmıştır. İngilizce Vikipedi, 1925'te Dali'de yüz binadan ancak birinin ayakta kaldığını, Üç Pagoda'nın ise hasar görmediğini yazar.

Çin kaynakları tabloyu biraz farklı çizer: Qianxun Pagodası'nın tepe süsü, bronz heykeller ve bronz pagoda maketleri depremde yere düşer ve sonradan kaybolur. Hongsheng Tapınağı'nın pagodası ve Wuhua Kulesi de hasar görür. Yani pagodaların gövdesi ayakta kalır, ama üzerindeki eserlerin bir kısmı depremle yitip gider.

Neyi değiştirdi

Dali depremi, öncü sarsıntılarla başlayan bir depremin örneklerinden biridir: iki gün boyunca kırkı aşkın sarsıntı hissedilmiş, en büyük kayıp yine de ana depremde olmuştur. Deprem aynı zamanda gece gelen bir sarsıntının, yanan lambalar ve ocaklar yüzünden nasıl bir yangına dönüşebileceğini de gösterir. Çin'de bu yangın, depremlerden sonra gelen ikincil afetlerin en büyük örneği olarak anılır.

Deprem, Kızıl Nehir Fayı'nın kuzey ucunun ne kadar etkin olduğunu da hatırlatır. Yunnan'ın deprem kayıtlarına göre 1925'ten sonraki elli yılda aynı bölgede, artçılar sayılmadan 5 ve üzeri büyüklükte on altı deprem olur; bunların beşi 6'nın üzerindedir.

Bugün

Dali'nin eski şehri bugün Çin'in en çok ziyaret edilen yerlerinden biridir. 1982'de ilk ulusal tarihî kentler listesine alınır. Depremde yıkılan surlardan ancak 300 metre kadarı kalmıştır. Güney ve kuzey kapıları 1984'te, batı kapısı 2001'de, doğu kapısı 2002'de yeniden yapılır. Eski şehirde yeni yapıların kiremit çatılı, geleneksel üslupta olması zorunludur. Üç Pagoda, Cang Dağları'nın eteğinde, Erhai Gölü'ne bakarak hâlâ yükselir.

Kaynaklar

• Yunnan Eyaleti Yerel Tarih Yazım Komitesi ve Yunnan Deprem İdaresi (1999). Yunnan Eyalet Tarihi, Cilt 3: Deprem Tarihi (云南省志·地震志), s. 47-53 (Çince Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Yunnan Eyaleti Yardım Dairesi (1925). Yunnan Dali ve Çevresi Deprem Felaketi Raporu (雲南大理等屬震災報告), fotoğraf ve haritalar (Wikimedia Commons)
• Miao Yanli (2013). "1925 Yunnan Dali deprem felaketine düzeltmeler" (民国十四年云南大理震灾补正), makale özeti
• Miao Yanli (2010). Hemşehri dernekleri ve 1925 Dali depreminde yardım (Çince Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 3261
• Gwulo.com, Nan Yang Shang Bao gazetesi, mayıs 1925 haber özetleri
• Vikipedi (Çince), 1925年大理地震 ve 大理古城; Vikipedi (İngilizce), 1925 Dali earthquake, Dali City, Three Pagodas, Erhai Lake (başlangıç kaynakları)