1948 Litang Depremi: Dünyanın Çatısında Yarılan Ova

25 Mayıs 1948, öğleden sonra. Tibet platosunun doğu ucunda, deniz seviyesinden dört bin metre yükseklikte, karlı dağlarla çevrili bir otlak. Burada, Litang'da bir kasaba ve Kham'ın en büyük manastırlarından biri var. Saat 15.11'de yer yarılıyor. Yetmiş kilometre boyunca toprak kırılıyor, ovalardan kum ve su fışkırıyor, köylerin neredeyse tamamı yıkılıyor. Ölü sayısı 800'ü aşıyor. Çin iç savaşın içinde, bölge ise dünyanın gözünden uzak.

Dünyanın çatısında bir kasaba

Litang bugün Çin'in Sichuan eyaletine, Garzê Tibet Özerk İli'ne bağlı bir ilçedir. 1948'de adı Lihua'dır ve 1939'da kurulan Xikang eyaletinin bir parçasıdır. Tibetlilerin Kham dediği bu bölgede halkın çoğu Tibetlidir; geleneksel olarak hayvancılıkla geçinir, yak ve koyun sürüleri yüksek otlaklarda otlar.

Kasaba, Jinsha (Yangtze'nin yukarı kolu) ile Yalong nehirleri arasında, Shaluli dağlarının ortasındaki açık bir çayırda kuruludur. Rakımı 4.014 metredir; Lhasa'dan yaklaşık 400 metre yüksektir ve dünyanın en yüksek yerleşimlerinden biri sayılır. Kışlar uzun ve kurudur, yaz kısa ve serindir.

Kasabanın kalbi manastırdır. Litang Manastırı 1580'lerde, Üçüncü Dalay Lama döneminde Gelug okulunun manastırı olarak kurulmuştur. Kham'ın en büyük Gelug manastırıdır; yerel bir deyiş onu Lhasa'daki büyük manastırlarla anar. 1940'larda, manastırın ikinci Xiangen lamasının (1908-1949) döneminde hızla büyür; Çince kaynaklara göre keşiş sayısı bir dönem yedi bine ulaşır. Yedinci ve onuncu Dalay Lamalar da Litang'da doğmuştur.

Savaşın gölgesindeki eyalet

Xikang, Çin Cumhuriyeti'nin kâğıt üzerinde bütün Kham'ı kapsayacak biçimde kurduğu bir eyalettir. Gerçekte Çin yönetimi yalnızca doğu Kham'da işler. Eyaletin başkenti Kangding'dir. Eyaleti 1939'dan beri, Sichuanlı savaş beyi General Liu Wenhui yönetir. Liu, Kangding'de okullar ve yollar yaptırmış, Tibet Budizmi'ni desteklemiş, manastırların onarımına para ayırmıştır. Ama tarihçiler onun yönetimini daha çok kaynak sağlama ve denetim kurma girişimi olarak değerlendirir.

1948 baharında Çin'de milliyetçilerle komünistler arasındaki iç savaş sürmektedir. Bir yıl sonra Liu Wenhui komünistlerin tarafına geçecek, Xikang da kısa süre sonra yeni yönetimin eline geçecektir. Uzak bir otlak kasabasında olup bitenler, bu karmaşada dünyanın gündemine pek girmez.

Fayın eski izleri

Litang'ın bulunduğu ova, Litang Fayı adı verilen bir kırığın üzerindedir. Fay kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda uzanır; iki yakası birbirine göre yatay olarak, sola doğru kayar. Bilim insanları, fayın Litang ile güneydoğudaki Dewu arasındaki kesiminin yılda 3,2 ile 4,4 milimetre kaydığını hesaplar.

Fay daha önce de kırılmıştır. Tarihî kayıtlar 1729'da Litang'da bir deprem olduğunu söyler; sonradan yapılan arazi çalışmaları bu depremi fayın kuzey kesimindeki 25 kilometrelik bir kırığa bağlar. 1890'da da fayın daha kuzeydeki Damaoyaba-Litang kesiminde büyük bir deprem olmuş, toprak yaklaşık 71 kilometre boyunca yarılmıştır.

Öğleden sonra 15.11

Deprem 25 Mayıs 1948'de yerel saatle 15.11'de olur. Dünya saatine göre 07.11'dir.

Büyüklüğü yüzey dalgası ölçeğiyle 7,3 olarak verilir. Moment büyüklüğü için kaynaklar farklı sonuçlar verir: İngilizce Vikipedi 7,2 der, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun yeniden hesaplanmış kataloğu 7,3 yazar, Litang Fayı üzerinde çalışan Çinli araştırmacılar ise 2015'te arazi verisine dayanarak 7,0 civarında bir değer önerir. Merkez üssünün yeri de kesin değildir: NOAA kaydı 29,5 kuzey, 100,5 doğu noktasını ve 18 kilometre derinliği verir; USGS kataloğu ise daha kuzeyde, Kangding'in 151 kilometre batısında bir nokta gösterir.

Şiddet, merkez bölgede Değiştirilmiş Mercalli ölçeğinde X'a ulaşır. Bu, iyi yapılmış binaların bile yıkıldığı, toprağın yarıldığı en ağır derecelerden biridir. Sarsıntı kuzeyde Batang, Xinlong, Daofu ve eyalet başkenti Kangding'de hissedilir.

Yarılan ova

Toprak, Litang'ın kuzeybatısındaki Reshuitang'dan güneydoğudaki Dewu'nun güneyine kadar yaklaşık 70 kilometre boyunca, birbirine paralel, basamak basamak dizilmiş çatlaklarla yarılır. Çinli deprem kataloğunun aktardığına göre Litang, Zangba, Xungba ve Dewu ovalarında çatlaklardan büyük miktarda su ve kum fışkırır. Bu, ıslak zeminin sarsıntıyla sıvılaştığını gösterir.

Dağlarda kaya düşmeleri ve heyelanlar olur. Dewu'nun güneydoğusundaki Xiewu yakınında Wuliang Nehri'nin kıyıları çöker; nehir beş gün boyunca tıkalı kalır. Bölgedeki sıcak su kaynakları kurur. Çince Vikipedi, eski kayıtlara dayanarak durumu "dağlar ve nehirler yarıldı" diye özetler.

Yıllar sonra fayı yerinde inceleyen araştırmacılar, 1948 depreminin bıraktığı yüzey kırığının yaklaşık 41 kilometre olduğunu belirler. En büyük yatay kayma, Rongjia geçidinin kuzeyindeki dağ eteğinde ölçülür: yaklaşık 3,2 metre. Yani bir tarlanın iki yakası, bir anda üç metreden fazla birbirinden uzaklaşır.

Çöken evler, yıkılan tapınaklar

Kataloğa göre merkez bölgedeki köylerde evlerin yüzde 92-93'ü çöker; köylerin çoğu tamamen yıkılır. Toplamda 600'den fazla ev yıkılır, 1.000'den fazlası hasar görür.

Budist tapınakları da yıkılanlar arasındadır. Xungba, Zangba, Mola ve Dewolabo çevresinde üç tapınak çöker; Xiduo tapınağı kısmen yıkılır. Litang kasabasında evler ağır hasar görür, tapınakların bir kısmı çöker, kasabanın yakınında heyelanlar olur ve toprak yarılır.

Güneydeki Daocheng'de 31 ev yıkılır, 46 ev hasar görür; 40 metrelik bir heyelan olur ve çatlaklardan su fışkırır. Doğudaki Yajiang'da eski duvarlar çatlar ya da yıkılır, Xi'eluo'da evlerin bir kısmı çöker, uçurumlar göçer. Daha uzaktaki Mianning'de ilçe binasının önündeki tuğla tak çatlar; Shilong'da kiremitler düşer.

Sayılamayan kayıplar

Çin'in resmî deprem kataloğu, 800'den fazla kişinin öldüğünü ve birkaç yüz kişinin yaralandığını yazar. 800'den fazla hayvan da ölür ya da yaralanır. Hayvancılıkla geçinen bir toplulukta bu da büyük bir kayıptır.

Rakamlar birbirini tam tutmaz. NOAA'nın veritabanı Çin kataloğunu esas alır ve 800 ölü kaydeder; ama aynı kayıtta, ABD'nin yıllık deprem yayını United States Earthquakes'ten aktarılmış ikinci bir not vardır: "1.000 ölü ve ağır hasar". NOAA'nın yaralı sayısı 200'dür, Çin kataloğu "birkaç yüz" der. Bölgenin uzaklığı, savaş ortamı ve göçebe nüfusun düzenli kayda girmemesi düşünüldüğünde, gerçek sayının hiçbir zaman kesin bilinemeyeceği açıktır.

Okunan kaynaklarda depremden kurtulanların ya da yakınlarını kaybedenlerin adı geçmez. O günden kalan bir fotoğraf, bir gazete röportajı ya da tanık anlatımı da bu kaynaklarda yer almaz. Litang depremi, bugün daha çok kataloglardaki satırlardan ve toprağa bıraktığı izlerden bilinir.

Bitmeyen yaz

Ana depremden sonra yer durulmaz. 25 Mayıs'tan 20 Ağustos'a kadar 180'den fazla artçı sarsıntı kaydedilir. Bunların en şiddetlileri 17 Temmuz, 21 Temmuz ve 11 Ağustos'ta gelir. Bu sarsıntılarda köylerde ayakta kalmış evlerin bir kısmı da yıkılır.

Okunan kaynaklarda Xikang eyalet yönetiminin ya da merkezî hükümetin bölgeye ne kadar yardım gönderdiğine dair bir bilgi yoktur. Ülke ise iç savaşın içindedir; bir yıl sonra eyaletin yönetimi el değiştirecektir.

Yeniden kurulan manastır

Litang'ın 1948'den sonraki tarihi de sarsıntılarla doludur. 1956'da bölgede toplumsallaştırma ve silah toplama girişimlerine karşı Tibetliler ayaklanır; ayaklananlar ve siviller manastıra sığınır. Çince kaynaklara göre manastır o yılın mart ayında Çin Halk Kurtuluş Ordusu'nun bombardıman uçaklarınca yıkılır. Kayıp sayısı için kaynaklar yüzlerden binlere kadar değişen rakamlar verir.

Manastır 1982'de yeniden inşa edilir. Ana salonu 3.500 kişi alır; bugün burada yaklaşık üç bin keşiş yaşar. 2013'te tapınaklardan biri kazayla çıkan bir yangında yanar. Manastır 2013'te Çin'in ulusal koruma altındaki kültür varlıkları listesine alınır.

Fayı okuyan bilim insanları

Depremden onlarca yıl sonra Çinli jeologlar Litang Fayı'nın izini sürer. Zhou Chunjing ve arkadaşlarının 2015'te yayımladığı çalışma, fay üzerinde iki ayrı yüzey kırığı bulur: kuzeyde 25 kilometrelik, 1,8 metrelik kaymalı bir kırık ve güneyde 41 kilometrelik, 3,2 metrelik kaymalı bir kırık. İkisinin arasında 11 kilometrelik kırılmamış bir boşluk vardır. Araştırmacılar, radyokarbon tarihlendirmesi ve tarihî kayıtlarla kuzey kırığı 1729 depremine, güney kırığı 1948 depremine bağlar.

Bu sonuç önemlidir: fay tek seferde baştan sona kırılmaz, parça parça kırılır. Araştırmacılara göre arada kalan kırılmamış kesimler, gelecekteki büyük depremlerin olası yerleridir. 2024'te yayımlanan bir başka çalışma ise Litang Fayı'nı bölgede yeni tanımlanan etkin bir fay kuşağı olarak ele alır.

Neyi değiştirdi

1948 Litang depremi, Çin'in batı dağlarında yaşanan büyük depremlerin nasıl kayıt dışı kalabildiğini gösterir. Ölü sayısı yüzlerle ifade edilir, ama kimin öldüğü, hangi aileden kaç kişinin kaldığı bilinmez. Depremden geriye kalan en sağlam tanık, toprağın kendisidir.

Deprem, Sichuan-Yunnan bölgesinin yüksek yaylalarında büyük depremlerin seyrek değil düzenli olduğunu da hatırlatır. Aynı bölgede 1786'da Kangding-Luding, 1816'da ve 1973'te Luhuo, 1870'te Batang, 1955'te Kangding depremleri yaşanmıştır. Litang Fayı da artık bilim insanlarının yakından izlediği faylardan biridir.

Bugün

Litang ilçesinin nüfusu 2020 sayımına göre 67 bindir; halkın çoğu Tibetlidir ve hâlâ hayvancılıkla geçinir. Son yıllarda turizm de önemli bir geçim kaynağı olmuştur; yazın düzenlenen at festivali ziyaretçi çeker. İlçe 2020'de yoksul ilçeler listesinden çıkarılır.

Kasabanın kurulduğu çayırın altından geçen fay ise sessizdir. Yılda birkaç milimetre kayan iki yaka, 1948'de boşalan gerilimi yeniden biriktirir. Araştırmacıların uyardığı kırılmamış kesimler, Litang'ın bir gün yine sarsılacağını hatırlatır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt no. 3878 (Litang, 25 Mayıs 1948)
• Gu Gongxu, Zhou Wenfu ve Wang Renlong (ed.) (1989). Catalogue of Chinese Earthquakes (1831 B.C. - 1969 A.D.). Science Press, Pekin (NOAA kaydında aktarıldığı biçimiyle)
• United States Earthquakes, ABD Kıyı ve Jeodezi Araştırmaları yıllık yayını (NOAA kaydında aktarıldığı biçimiyle)
• USGS, ISC-GEM kataloğu, iscgem897351 olay kaydı
• Engdahl, E. R. ve Villaseñor, A. (2002). Global Seismicity: 1900-1999. International Handbook of Earthquake and Engineering Seismology (Çince Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Zhou Chunjing ve diğ. (2015). New chronological constraint on the co-seismic surface rupture segments associated with the Litang fault. Seismology and Geology, 37(2), 455-467
• Wang Shiyuan ve diğ. (2021). Co-seismic surface rupture and recurrence interval of large earthquakes along Damaoyaba-Litang segment of the Litang fault. Journal of Earth Science
• Zhang Xianbing ve diğ. (2025). Geometric structural characteristics and tectonic significance of the Litang fault zone. Higher Education Press yayını, çevrim içi Aralık 2024
• Vikipedi (İngilizce): 1948 Litang earthquake, Litang County, Xikang, Liu Wenhui, List of earthquakes in Sichuan (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Çince): 1948年理塘地震, 理塘县, 长青春科尔寺 (başlangıç kaynağı)