2014 Ludian Depremi: Toprak Evler ve Nehri Kapatan Dağ

3 Ağustos 2014, pazar. Güneybatı Çin'de, Yunnan eyaletinin kuzeydoğu köşesindeki dağlarda yağmur mevsimi sürüyor. Ludian ilçesinin Longtoushan kasabasında saat 16.30'u gösteriyor. Kimisi tarladan yeni dönmüş, kimisi televizyon izliyor, çocuklar okul tatilinde. Yer on beş saniye kadar sallanıyor. Toprak ve tuğla evler çöküyor, yamaçlar yola ve nehre iniyor. Altı yüzü aşkın kişi hayatını kaybediyor. Bir dağın yarısı Niulan Nehri'ni kapatıyor ve kapanan nehrin arkasında göl yükseliyor.

Depremden önce

Ludian, Zhaotong şehrine bağlı dağlık bir ilçedir. Çin Vikipedisi'nin verdiği resmî bilgiye göre ilçe topraklarının yüzde 87,9'u dağlıktır, nüfus yaklaşık 398 bindir ve ilçe devletin "yoksul ilçeler" listesindedir. Xinhua'ya dayanan AP haberleri ise nüfusu 429 bin olarak verir. Nüfus yoğunluğu kilometrekare başına 265 kişidir; bu, eyalet ortalamasının iki katıdır.

Köylerde evlerin çoğu tuğla ve toprağın karıştırıldığı yapılardır. Bir kısmında yükü sıkıştırılmış toprak duvarlar taşır ve bu evler yıllar önce, depreme karşı hiçbir önlem alınmadan yapılmıştır. Halkın önemli bir geçim kaynağı Sichuan biberi (huajiao) ve tarladır. Longtoushan'da 63 yaşındaki çiftçi Zhou Kailu, depremden bir gün önce biber satıp 4 bin yuan kazanmıştır; kızına telefonda yarım saat bu iyi haberi anlatır.

Bölge deprem tehlikesine yabancı değildir. Yunnan Deprem İdaresi'nden Su Youjin'e göre merkez üssünün 200 kilometre çevresinde tarih boyunca 5 ve üzeri büyüklükte 44 deprem kaydedilmiştir; yalnız 2013'te 100 kilometre içinde üç tane olmuştur. AP, aynı bölgede 1974'teki 6,8 büyüklüğündeki depremin 1.500'den fazla kişiyi öldürdüğünü, 2012'deki ikiz depremlerin de 80'den fazla can aldığını hatırlatır.

Pazar öğleden sonra, 16.30

Deprem yerel saatle 16.30'da gelir. Çin Deprem İdaresi büyüklüğü yüzey dalgası ölçeğinde 6,5, odak derinliğini 12 kilometre olarak verir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) ilk açıklamada 6,1 der; NOAA'nın kataloğunda moment büyüklüğü 6,2'dir. Rakamlar farklıdır ama hepsi orta büyüklükte bir depremi tarif eder. Asıl mesele sığlığıdır: kırılma yüzeye çok yakındır ve merkez üssü doğrudan Longtoushan kasabasının altındadır.

Sarsıntı Kunming'de, Chongqing'de, Chengdu'da hissedilir; NOAA kayıtlarına göre Tayland'ın Bangkok ve Chiang Mai kentlerinde, Vietnam'ın başkenti Hanoi'de bile duyulur. Longtoushan'da ise yaklaşık on beş saniye sürer.

O saniyelerde Babao köyünde 85 yaşındaki Li Xinping, iki katlı evinin oturma odasında, altı buçuk yaşındaki torununun kızı Li Na'yı kucağına almış televizyon izlemektedir. Kasabanın merkezinde on yaşındaki bir çocuk, dört katlı evlerinde dondurucudan yiyecek almaktadır; dedesi yarım saat önce onu çarşıya çağırmış, çocuk gitmek istememiştir. Longjing köyünde yirmi yaşındaki Tian Yingxian evdedir. Birkaç hafta sonra Kunming'de öğretmen okuluna başlayacak, köyün üniversiteye giden ikinci genci olacaktır.

Kesilen yollar, ilk gece

Deprem Ludian'da elektriği ve telefon hatlarını keser. Yamaçlardan inen kaya ve toprak, dağ yollarını kapatır. Haberler ilk saatlerde Zhaotong'dan gelir. Zhaotong'da yaşayan Ma Liya, AP'ye Ludian sokaklarının "bombardımandan sonraki bir savaş alanı" gibi göründüğünü, komşusunun iki katlı evinin devrildiğini, hasarın iki yıl önceki depremden çok daha ağır olduğunu anlatır.

Pazar akşamı devlet ajansı Xinhua'nın bildirdiği rakamlar 175 ölü, 1.400'ü aşkın yaralı ve 181 kayıptır. Yalnız Ludian'da yaklaşık 12 bin evin çöktüğü açıklanır. Bölgeye 2.500'den fazla asker gönderilir. Hükümet, merkez üssüne 30 kişilik bir ekip, 2 bin çadır, 3 bin portatif yatak, 3 bin yorgan ve 3 bin palto yollar. Yağmur dinmez; ışık yoktur ve kurtarma ekipleri pek çok yere yürüyerek ulaşmak zorunda kalır.

Longtoushan'da pazartesi

Pazartesi sabahı tablo netleşir: ölü sayısı 398'e çıkar, 1.801 yaralı vardır. Bölgedeki kurtarma gücü 18 bine ulaşır. AFP'nin muhabirleri Longtoushan'da, kirli battaniyelere ve eski giysilere sarılmış cesetlerin merdivenlere, dallara ve tahtalara bağlanarak taşındığını görür. Bir kadın, "Burada 70-80 ceset var" der. Bir adam yolların tamamen kapalı olduğunu, cesetleri götüremediklerini söyler.

On sekiz yaşındaki gönüllü Ma Yaoqi AP'ye yorganlara sarılıp taşınan cesetleri anlatır; bazılarının küçük yorganlara sarıldığını, onların çocuk olması gerektiğini söyler. Üniversite öğrencisi gönüllü Ma Hao ise ölülerle ilgilenecek zamanları olmadığını, önce yaşayanlara yardım etmeleri gerektiğini anlatır. Elle kazan ekipler bacakları yaralı beş yaşında bir erkek çocuğu enkazdan çıkarır. İtfaiyeciler ilk iki günde 32 kişiyi sağ kurtarır, 43 kişinin cesedini çıkarır.

Sağlık ekipleri ilaç sıkıntısı çektiklerini, ağır yaralıları ameliyat edemediklerini bildirir. Pazartesi saat 11'de Ulusal Afet Azaltma Komisyonu yardım alarmını en yüksek seviyeye, birinci dereceye çıkarır. Merkezî hükümet 600 milyon yuan ayırır.

Başbakan Li Keqiang 4 Ağustos sabahı yola çıkar ve öğleden sonra saat iki civarında afet bölgesine varır. Yollar yıkıldığı için heyet Longtoushan'a beş kilometre yürür. Çin basını, Başbakan'ın ıslak dağ yolunda kayıp düştüğünü, sonra eğilip ellerini çamurlu suyla yıkadığını yazar. Ertesi gün Li, yaralıların hastane masraflarının tamamını devletin karşılayacağını açıklar.

Nehri kapatan dağ

Depremin en büyük ikinci tehlikesi birkaç kilometre güneyde, Hongshiyan'da doğar. Niulan Nehri'nin sağ yakasındaki yamaç, sarsıntıyla birlikte çöker. Yunnan Deprem İdaresi'nden Chang ve arkadaşlarının 2015'te yayımladığı makaleye göre heyelanın hacmi yaklaşık 12 milyon metreküptür. Karşı yakadaki eski bir heyelanın önüyle birleşen kütle, nehrin önüne 120 metre yüksekliğinde bir set çeker. Başka bir çalışma setin yüksekliğini 83 ile 103 metre arasında verir.

Nehir akamaz hâle gelir ve setin arkasında bir göl büyümeye başlar. 4 Ağustos'ta öğleden sonra uçurulan insansız hava aracının görüntülerine göre su seviyesi şimdiden 30 metreye yakın yükselmiş, göl yüzeyi normalin üç katına çıkmıştır. İlk günlerde su saatte 1,1 metre yükselir. Huize ilçesinde 54 ev su altında kalıp yıkılır. Gölün alabileceği su 260 milyon metreküp olarak hesaplanır; set yıkılırsa aşağı vadide 30 binden fazla kişiyi ve nehir üzerindeki santralleri tehdit edecektir.

Aynı gün, 4 Ağustos'ta saat 13 civarında, Yunnan sınır polisi hastanesinde sağlık görevlisi olan 24 yaşındaki çavuş Xie Qiao, Dalin köyüne yardıma gitmektedir. Yol gölün altında kaldığı için suya girip karşı kıyıya yüzmeye çalışır. Kıyıya yaklaştığında yamaçtan kopan taşlar ona çarpar ve akıntıya kapılır. Cesedi 8 Ağustos sabahı 09.30'da gölde bulunur.

Sete bin işçi ve asker çalışır. Önce setin üstünden suyu taşıyacak bir tahliye kanalı kazılır. 13 Ağustos'tan 4 Ekim'e kadar göl, 278 metrelik bir tünelden boşaltılır. Bu çalışma da can alır: 3 Ekim'de saat 15.21'de tahliye tünelinde ani su baskını olur. Tünelde çalışan 20 işçiden altısı kaybolur, dördü yaralanır.

Toprak evin son anı

Gazeteciler sonraki günlerde ölenlerin ailelerinin kapısını çalar. Şanghay merkezli The Paper muhabirleri Liu Haichuan ve Zhou Chen, 9 Ağustos'ta yayımlanan haberlerinde birkaç hayatı tek tek anlatır.

Tian Yingxian sarsıntı başladığında kapıya kadar koşar. Sonra komşunun küçük oğlunun hâlâ içeride olduğunu hatırlar ve geri döner. Toprak ev çökerken çocuğu havaya kaldırıp kardeşinin kollarına uzatır; kendisi enkazın altında kalır. Köylüler onu yarım saat sonra çıkarır. Boynunun üzerinde kalın bir kiriş vardır; kolları hâlâ çocuğu yukarı kaldırdığı gibi durmaktadır.

Li Xinping ve kucağındaki Li Na, oturdukları kanepede birlikte ölür. Gençliğinde iç savaşa katılmış, sonra ömrünü tarlada geçirmiş olan yaşlı adamı gelini Zhang Kaihui anlatır: ikisi birbirine çok düşkündür, ölümde de birlikte olacaklarını kimse düşünmemiştir. Cesetleri 5 Ağustos'ta kurtarma ekiplerince çıkarılır.

Biber satıp sevinen Zhou Kailu, 41 yıldır oturduğu toprak-ahşap evin yatak odasında dinlenmektedir. Akrabaları onu 4 Ağustos akşamı saat 20'de elleriyle kazarak çıkarır. On beş yaşındaki Zhou Xuanyu ise ortaokul sınavını yeni bitirmiştir; evden kaçmayı başarır ama kapı direği başına çarpar. Hastaneye götürülürken, dört saat sonra ölür. Akrabalarına göre son sözü annesine susadığını söylemek olur. Dört katlı evdeki on yaşındaki çocuğu da dedesi ve babası, depremden 45 saat sonra kendi elleriyle enkazdan çıkarır.

Gerçek bilanço

Deprem Yardım Komutanlığı'nın 8 Ağustos saat 15'teki sayımına göre 617 kişi ölmüştür: 526'sı Ludian'da, 78'i Qiaojia'da, 12'si Huize'de, biri Zhaoyang'da. 112 kişi kayıptır, 3.143 kişi yaralanmıştır. Etkilenen insan sayısı bir milyonu aşar; 229.700 kişi evlerinden tahliye edilir. 25.800 hanede 80.900 oda tamamen yıkılmış, 129 bin oda ağır hasar görmüştür. NOAA'nın veritabanı ölü sayısını 615, kaybı 114 olarak verir. Kesin rakamın 615 ile 617 arasında değiştiği, kayıplarla birlikte 700'ü aştığı söylenebilir.

Ordu 8 Ağustos'a kadar 11.224 asker ve binlerce araç gönderir, 460 kişiyi kurtarır. Dört sahra hastanesi kurulur, 19 sağlık ekibi 10.525 yaralı ve hastaya bakar, 172 kilometre yol yeniden açılır. Evsizlerin büyük kısmı akrabalarının yanına sığınır: Ludian'da 2.400 kişi beş toplu çadır alanında kalırken 115 binden fazla kişi akraba ve tanıdıklarının evine yerleşir.

Bu günlerin tartışmalı bir haberi de olur. Devlet radyosu CNR, merkez üssündeki Longquan Ortaokulu'nda suyun bulanık olduğunu, kurtarıcıların çamurlu suyla erişte pişirmek zorunda kaldığını bildirir. Global Times bu haberi "sahte" ilan eder; radyonun muhabirleri gördüklerinin arkasında durur ve gazetenin internet sitesi sonunda haberin doğru olduğunu kabul eder.

10 Ağustos sabahı saat 10'da, depremin yedinci gününde, Yunnan'ın her yerinde hava saldırı sirenleri çalar. Arabalar, trenler, gemiler üç dakika korna çalar; insanlar olduğu yerde durup saygı duruşunda bulunur. O gün, Çin'in güneybatısında ölülerin anıldığı Zhongyuan bayramıdır.

Yardım ve yeniden yapılanma

15 Ağustos'a kadar Yunnan eyaleti 536 milyon yuan bağış toplar; şirketlerden, belediyelerden ve sıradan insanlardan gelir. GoKunming sitesinin aktardığına göre 13 Ağustos'taki toplantıda acil müdahale aşaması resmen bitirilir. On bir günde 472 ceset enkazdan çıkarılmıştır. Evlerine dönemeyecek 120 bin kişinin yerleştirilmesi gerekmektedir; güvenlik kontrolünden sonra 100 bin kişi evine dönebilir. Eyalet yeniden yapılanma için 200 milyon yuanlık bir fon ayırır ve işin 2017'ye kadar sürmesi beklenir.

Yıkılan evlerin yerine depreme dayanıklı yeni evler yapılır. People's Daily'nin 2024'teki haberine göre Longtoushan'a bağlı Ganjiazhai köyünün aileleri, 2016 yılbaşından önce depreme dayanıklı yeni evlerine taşınır. Deprem 549 okulu ve 250 binden fazla öğrenciyi etkilemiştir; okullar da yeniden yapılır.

Neyi değiştirdi

Çin Deprem İdaresi'nin analizi, 6,5 büyüklüğünde bir depremin neden bu kadar çok can aldığını üç nedene bağlar: depreme dayanıksız evler, yoğun nüfus ve sığ odak. Engebeli arazi, kırık kaya katmanları ve yağmur mevsimi de heyelan, kaya düşmesi ve sel riskini büyütür. The Paper'ın haberine göre ölenlerin çoğu, hazırlıksız yakalanan çocuklar ve yaşlılardır.

Deprem bir başka eksikliği de ortaya çıkarır. 2008 Sichuan depreminden sonra kurulmaya başlanan erken uyarı sistemi, Ludian depreminde Kunming, Zhaotong, Lijiang gibi kentlere ve 26 okula 6 ile 57 saniye arasında uyarı süresi verir. Pekin gazetesi Beijing News 5 Ağustos'taki başyazısında sistemin yeterince yaygınlaştırılmadığını, bu yüzden kritik anda can kurtaramadığını yazar.

Hongshiyan'daki set ise yıkılmaz, dönüştürülür. Mühendisler heyelanın oluşturduğu seti kalıcı bir baraja çevirmeye karar verir. Yunnan Zhaotong Ludian Hongshiyan Heyelan Barajı Su Projesi adını alan projeyi Kunming Tasarım Enstitüsü tasarlar. Santralin ilk ünitesi 22 Haziran 2020'de elektrik üretmeye başlar; toplam gücü 201 megavattır.

Bugün

Longtoushan bugün yeni evleri, düzenli sokakları ve geniş meydanlarıyla depremden önceki kasabaya benzemez. 2020'de China Daily'ye konuşan kasaba parti sekreteri Li Shanyun, "Dağ yine o dağ, ama evler artık o günün evleri değil" der. Guangming köyünden Long Xiangwen ise ilk zamanlarda her artçıda dışarı kaçtığını, şimdi evin sağlam olduğunu bildiği için küçük sarsıntılardan korkmadığını anlatır.

Yeniden yapılanmanın en görünür izi biberdir. People's Daily'ye göre 2023 sonunda Ludian'da 320 bin mu (yaklaşık 21 bin hektar) alana Sichuan biberi dikilmiştir; yıllık ürün 17 bin ton, değeri 1,27 milyar yuandır. Yaz akşamları kasabanın meydanları kurumaya bırakılan biberle örtülür. Depremde yıkılan Longquan Ortaokulu'nun eski öğrencilerinden Gan Yongbo, bugün Çin Yerbilimleri Üniversitesi'nde doktora yapmaktadır.

Ludian depremi, büyüklüğü orta sayılan bir depremin, kötü yapılmış evlerin ve dik yamaçların bir araya geldiği yerde ne kadar ölümcül olabileceğini gösterdi. Hongshiyan'da bir dağın yıkıntısının arkasında biriken su ise bugün elektrik üretiyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 10106
• AP, "Strong quake hits southern China, flattening hundreds of homes" (3 Ağustos 2014) ve "Survivors dug out from China quake that killed 398" / "Lakes formed by quake in China threaten flooding" (4-5 Ağustos 2014)
• AFP, Longtoushan'dan haber (Gulf Times, 4 Ağustos 2014); Hürriyet Daily News, "Rescuers race to find survivors after 400 die in China quake" (4 Ağustos 2014)
• The Paper (Pengpai), Liu Haichuan ve Zhou Chen, Ludian depreminde ölenler üzerine haber (9 Ağustos 2014)
• Rmzxw (Halk Siyasi Danışma Gazetesi), Hongshiyan tahliye tünelindeki kaza haberi (4 Ekim 2014); The Paper, Hongshiyan baraj projesinin ilk ünitesi üzerine haber (Haziran 2020)
• Chang, Chen, An ve Cui, "Why the 2014 Ludian, Yunnan, China Ms 6.5 earthquake triggered an unusually large landslide?", NHESS Discussions (2015)
• GoKunming, "Ludian relief deemed success" (Ağustos 2014)
• China Daily (Çince), Longtoushan'da yoksullukla mücadele haberi (5 Ağustos 2020); People's Daily, Longtoushan'a depremden on yıl sonra dönüş (31 Temmuz 2024)
• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 2014 Ludian depremi (başlangıç kaynağı; resmî sayımlar ve analizler)