1850 Xichang Depremi: Yağmurun Altında Çöken Surlar

Eylül 1850, Çin'in güneybatısı. Sichuan eyaletinin dağlık güneyinde, Qionghai gölünün kıyısındaki surlu şehir Xichang aylardır süren sonbahar yağmurlarının altında. Ay takvimine göre sekizinci ayın yedinci günü yerin altından gök gürültüsüne benzer bir ses yükseliyor. Birkaç dakika içinde surlar, kapı kuleleri, tapınaklar ve evler çöküyor. Resmî sayıma göre 20 binden fazla kişi ölüyor. Yıkıntının altından çıkarılanlar arasında şehrin valisi de var.

Depremden önce: Ningyuan'da bir sonbahar

1850'de Xichang, Çing hanedanının resmî kayıtlarında Ningyuan diye geçen bir idari bölgenin merkezidir. Çevrede eski adı Jianchang da hâlâ kullanılır. Şehir, Anning Irmağı vadisinde, Sichuan'ın ikinci büyük gölü Qionghai'nin kuzeybatı kıyısında kurulmuştur. Gölün batısında, Xichang'ın 5 kilometre güneyinde Lushan dağı yükselir. Yöre, Sichuan'ın beyaz balmumu üretiminin merkezidir; dağlarda Yi halkı yaşar.

İmparatorluk o yıl sarsıntılı bir dönemden geçer. İmparator Daoguang 26 Şubat 1850'de ölmüş, tahta oğlu Xianfeng geçmiştir. Afyon Savaşı'nın yaraları tazedir. Birkaç ay sonra, Ocak 1851'de, güneydeki Guangxi'de Taiping İsyanı başlayacaktır. Sichuan'ın yönetiminde ise genel vali Xu Zechun vardır. Ningyuan'ın vekil valisi, halkın "Mavi Gök Niu" ya da "adil Niu" anlamında Niu Qingtian diye andığı Gansulu memur Niu Shumei'dir.

Xichang depremi ilk kez görmez. 1536 Mart'ında Ming döneminde gelen deprem şehirdeki bütün resmî binaları, zindanları, ambarları ve evleri yıkmış, surları ve gözetleme kulelerini devirmişti. Sichuan'ın yargı işlerinden sorumlu memuru Cao Yuancheng'in raporuna göre ölenler arasında üst düzey memurlar da vardı. 1732'de bir büyük sarsıntı daha gelir. Bu iki deprem de binlerce can almıştır.

Şehrin altında, Tibet platosunun doğu kenarını kesen Xianshuihe fay sisteminin iki kolu birleşir: kuzeyden gelen Anninghe fayı ve güneydoğuya uzanan Zemuhe fayı. Hindistan levhasının Avrasya'ya çarpması platoyu doğuya iter; bu iki fay da her yıl birkaç milimetre kayar.

Sekizinci ayın yedinci gecesi

Deprem 12 Eylül 1850'de, Çin takvimiyle Daoguang döneminin otuzuncu yılı, sekizinci ayın yedinci günü gelir. Yerel anlatımlar sarsıntının gece, insanlar uyurken geldiğini söyler. Çin kayıtları önce yerin altından gök gürültüsü gibi bir ses duyulduğunu, ardından bütün şehirde çığlıkların yükseldiğini anlatır. Taş yazıtlar ana sarsıntıdan önceki öncü depremleri ve sonrasındaki artçıları da kaydeder.

Kırılma Zemuhe fayında başlar ve kuzeyde Anninghe fayının güney ucuna geçer. İki fayın arasındaki büküm, bilim insanlarının o güne kadar düşündüğünün aksine kırılmayı durdurmaz. Toplam kırılma en az 150 kilometredir. 1993'te Ren Jinwei ve Li Ping, Zemuhe fayı boyunca en az 90 kilometrelik bir yüzey kırığı belgeler; buldukları en büyük yatay kayma 7, düşey kayma 5,8 metredir. Başka ölçümler en büyük kaymayı 5-6 metre olarak verir.

Büyüklük tahminleri de farklıdır: NOAA kataloğu yüzey dalgası büyüklüğünü 7,5 olarak verir; sonraki çalışmalar moment büyüklüğünü 7,3 ile 7,9 arasında hesaplar. Ren ve Li ise kırılmanın boyuna bakarak 8'e yakın bir büyüklük önerir ve merkez üssünü Xichang'ın güneyindeki Daqingliangzi'ye yerleştirir. Sarsıntı Sichuan'da Leshan'a, Yunnan'da Pu'er'e kadar hissedilir.

Yıkılan surlar ve tapınaklar

Çin yerel kayıtlarına göre Xichang surlarının 200 zhang'dan uzun bir bölümü, yani 600 metreyi aşan bir kısmı yıkılır. Batı, güney ve kuzey kapılarının kuleleri çöker. Valilik binaları, ambarlar, tapınaklar ve zindan yerle bir olur. Guandi, Longshen, Lingluan ve Chuanzhu tapınakları ile ailelerin atalarına adadığı mabetler devrilir; Beyaz Kule Tapınağı tamamen yıkılır. Yazılı kâğıtların yakıldığı fırınlar bile yıkılmıştır.

Şehrin evlerinin çoğu kiremit damlı ya da sazdandır ve büyük kısmı çöker. Sokaklar kirişler ve taşlarla öyle dolar ki kayıtlar artık sokakların birbirinden ayırt edilemediğini yazar. Şehir kapılarından birinin dışında 7-10 metre genişliğinde, 13-17 metre derinliğinde, 20-33 metre uzunluğunda bir yarık açılır ve kısa süre sonra yeniden kapanır. NOAA'nın aktardığı Çin kaydına göre yarığa düşen yolcular burada sıkışıp ölür. Yollar çatlar, büyük ağaçlar devrilir.

Yıkım yalnızca Xichang'la sınırlı kalmaz. Güneydeki Huili'de 1.838 hanenin evi yıkılır, şehirde ve Songlinping, Pisha, Xincun gibi 14 yerleşimde 2.876 kişi ölür. Ningyuan'dan Pisha'ya kadar heyelanlar yaşanır, evler ve tapınaklar tamamen çöker. Mianning'de güney surunun bir bölümü yıkılır, Lugu'daki Yuhuang Tapınağı devrilir. Qiaojia'da yüzlerce oda yıkılır, yüzlerce kişi ölür. Yanyuan'da onlarca kişi, Puge'de toprak evler çöker, Zhaojue'de insanlar ve hayvanlar ölür ya da yaralanır.

Qionghai kıyısında

Depremin en tuhaf izleri gölün çevresinde görülür. Xichang'ın doğusunda, Qionghai kıyısında heyelanlar ve toprak kaymaları olur; açılan yarıklardan su fışkırır. Kuzeydeki Beishan dağları boyunca, göl kıyısında ve Anning Irmağı'nda 30 santimetre ile 1 metre genişliğinde çatlaklardan kumlu su yükselir. Bilim insanları bunu zeminin sıvılaşması olarak tanımlar.

Ardından göl taşar. Kayıtlara göre Qionghai'nin suları kıyıdaki köyleri basar. Hangi köylerin sular altında kaldığı ve buralarda kaç kişinin öldüğü elimizdeki kaynaklarda ayrıca yazılmaz. Gölün bir depremde çöken bir şehrin üzerinde oluştuğuna dair halk anlatıları da vardır, ama tarihçiler bu anlatıyı tartışmalı bulur. Göl, jeologlara göre 1,8 milyon yıl önce yer kabuğunun çökmesiyle oluşmuştur; Han hanedanının kayıtlarında bile adı geçer.

Enkazdan çıkan vali

Ningyuan'ın vekil valisi Niu Shumei 1799'da Gansu'nun Tongwei ilçesinde doğmuş, 1841'de imparatorluk sınavlarını geçmiş bir memurdur. Sichuan'da Zhangming'de kaymakamlık yaparken kurduğu adalet ününü yanında getirmiştir. Resmî Çing tarihi Qingshigao'daki biyografisi bir olayı anlatır: komşu ilçeden bir haydut lideri mağaraya kapanmış, ancak "Niu Qingtian" gelirse teslim olacağını söylemiş; Niu gelince adam kendini bağlayıp dışarı çıkmıştır.

Aynı biyografi depremi kısa bir cümleyle anlatır: bütün şehir çöker, ölü ve yaralı çoktur. Niu Shumei toprağın altında kalır ama sağ çıkarılır. Biyografiye göre Sichuan halkı bunu, gökyüzünün Niu Qingtian'ı iyiliği yaysın diye hayatta bıraktığı şeklinde yorumlar. Niu ise felaketi kendi erdeminin yetersizliğine bağlar, halkını koruyamadığı için kendini suçlar. Depremzedelere yaptığı yardım biyografide "çok cömert" olarak geçer ve halk ona daha da bağlanır.

Bazı günümüz Çin anlatıları, Niu'nun ayağından yaralandığını ve oğlunu depremde kaybettiğini yazar; bu bilgi Qingshigao'da geçmez, biz de doğrulayamadık.

Niu kısa süre sonra babasının ölümü nedeniyle yas için görevden ayrılır. 1853'te, depremi saraya raporlayan genel vali Xu Zechun, artık Törenler Bakanı olarak onu "sade, dürüst ve becerikli" diye imparatora önerir. 1862'de Sichuan'a yargı başkanı olarak döndüğünde halkın birbirine "Niu Qingtian yine geldi" dediği kayda geçer.

Yağmurun altında sayım

Deprem, yağmurlu bir mevsimde gelir. Çin kayıtlarına göre sonbahar yağmurları aylardır sürmektedir ve felaketten sonra da dinmez. Evsiz kalanlar yıkıntıların arasında, sürekli yağan yağmurun altında kalır. Kayıtlar manzarayı dinleyenin yüreğini sızlatan, görenin ağladığı bir ıssızlık olarak tarif eder.

Şehir içi, dışı ve köylerde zarar gören hanelerin sayısı 27.880'i aşar. Felaketten etkilenen kişi sayısı 135.382 olarak yazılır. 26.106 kiremitli ev ve saz kulübe yıkılır. Ölü sayısı Çin kaynaklarında 20.652, NOAA kataloğunda 20.650'dir. Huili'deki 2.876 ölü ve öteki ilçelerdeki kayıplar bu rakamlara ayrıca eklenmelidir.

Ancak bu rakamların hepsi kesin değildir. Sichuan genel valisi Xu Zechun depremden sonra saraya art arda üç rapor gönderir. Çinli araştırmacılar Zhang Li ve Jiang Zaixiong, Xu'nun raporlarını başka tarihî belgeler ve arkeolojik bulgularla karşılaştıran bir makale yayımlar. Amaçlarını, raporlardaki abartılı ve hatalı kısımları ayıklayıp felaketin gerçek boyutunu ortaya koymak olarak açıklarlar. Yani yerel memurların saraya bildirdiği tablonun bir kısmı şişirilmiş olabilir; hangi rakamın ne kadar abartıldığını makalenin tam metni olmadan söyleyemiyoruz.

Taşa yazılan deprem

Xichang'ın depremlerini yalnızca resmî raporlar anlatmaz. Lushan dağının yamacındaki Guangfu Tapınağı'nda, bölgenin geçmiş depremlerini kaydeden taş yazıtlar toplanmıştır. Bu yazıtların sayısı kaynaklara göre değişir: bir kaynak 108, bir başkası yüzden fazla, bir diğeri 200'den fazla der. Yazıtların bir kısmı Ming döneminden, 1536 depreminden kalır; ötekiler 1732 ve 1850 depremlerini anlatır.

1850'ye ait yazıtlar öncü depremleri, ana sarsıntıyı, artçıları, depremin hissedildiği alanı, insan ve hayvan kayıplarını ve yıkılan yapıları ayrıntılı biçimde kaydeder. 1970'lerden itibaren Sichuan'ın tarihî eser uzmanları, deprem ve jeoloji kurumlarıyla birlikte Xichang ve Qionghai çevresinde yazıtları, aile soy kütüklerini ve yer altındaki deprem izlerini toplar. Bu taşlar, yazılı belgelerin eksik bıraktığı yerleri tamamlar.

Neyi değiştirdi

1850 depremi, bilim için bir sorunun cevabını verdi. Fay bükümlerinin ve sıkışma bölgelerinin bir depremin yayılmasını durduracağı düşünülürdü. Xichang'da ise kırılma Zemuhe fayından Anninghe fayına, yaklaşık 30 derecelik bir bükümün üzerinden geçerek ilerledi. Bu yüzden deprem, büyük fay sistemlerinin birbirine bağlanıp tek seferde ne kadar uzun bir hattı kırabileceğini anlamak için bugün de inceleniyor.

Xichang'ın tarihi de bir tekrar düzeni gösteriyor: 1536'da Anninghe, 1850'de Zemuhe ile Anninghe'nin güney ucu kırıldı. Jeolojik kazılara göre Zemuhe fayında büyük depremler ortalama 1.400-1.700 yılda bir tekrarlanıyor; fay daha önce MS 814'te ve tarih öncesinde kırılmış. 1980'lerin sonunda Qionghai çevresinde çalışan bir gözlem sistemi, yer kabuğundaki çok küçük eğilmeleri ölçerek bölgedeki depremleri izliyordu.

Bugün

Xichang bugün Liangshan Yi Özerk Bölgesi'nin merkezi ve 2012 tahminine göre yaklaşık 480 bin nüfuslu bir şehir. Chengdu-Kunming demiryolu şehirden geçiyor; 64 kilometre kuzeybatısında Çin'in uzay fırlatma üslerinden biri bulunuyor. Qionghai gölü sulak alan parkı olarak düzenlendi ve turistlerin uğrak yeri oldu.

Lushan'daki deprem yazıtları 1980'de Sichuan eyaletinin koruma altındaki ilk tarihî eserleri arasına alındı. Guangfu Tapınağı'nın avlusunda duran taşlar, 1850 sonbaharında yağmurun altında yaşananları hâlâ anlatıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 12 Eylül 1850 Xichang kaydı (Çin tarihî deprem kataloğundan aktarılan hasar tarifleriyle)
• Qingshigao (Çing Tarihi Taslağı), cilt 479, Niu Shumei biyografisi
• Zhang Li, Jiang Zaixiong, "Xu Zechun'un 1850 Xichang depremi raporlarına itiraz", Acta Seismologica Sinica (özet)
• Ren Jinwei, Li Ping (1993), "1850 Xichang depreminin yüzey kırığı özellikleri", Seismology and Geology 15(2) (özet)
• Zhang Chongli ve diğ. (1990), Qionghai yer kabuğu eğim gözlem sistemi, Seismology and Geology 12(2) (özet)
• Sichuan basını (Chuanbao Guancha) ve Çin ansiklopedi sitelerinde Xichang deprem yazıtları üzerine yazılar
• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 1850 ve 1536 Xichang depremleri, Niu Shumei, Lushan, Qionghai, Xichang (başlangıç kaynağı)
• Görseller: Wikimedia Commons