1991 Raça Depremi Yamaçları Kaydırıp Köyleri Yuttu

29 Nisan 1991, pazartesi, öğle saatleri. Kafkas Dağları'nın güney eteklerinde, Raça ve Yukarı İmereti'nin köylerinde ekim zamanı; insanların çoğu bahçede ve tarlada. Gürcistan bağımsızlığını ilan edeli yirmi gün olmuş, Sovyetler Birliği hâlâ ayakta ama çatırdıyor. Saat 13'ü biraz geçe yer, Kafkasya'da o güne kadar ölçülmüş en güçlü depremlerden biriyle sarsılıyor. Taş evler çöküyor, dağ yamaçları köylerin üzerine kayıyor.

Depremden önce

Raça, Rioni Irmağı'nın yukarı vadisinde, Büyük Kafkas sırtlarının güneyinde kalan dağlık bir bölgedir. Merkezi Ambrolauri, 1966'da şehir statüsü almış küçük bir yerleşimdir; 1968'de nüfusu 4.400 kadardır. Biraz yukarıda Oni vardır, doğuda Saçhere ve manganez madenleriyle bilinen Çiatura, onun da ötesinde Sovyet döneminde Güney Osetya Özerk Bölgesi'ne bağlı Cava (Osetçe adıyla Dzau). Evlerin çoğu taş ve tuğladır; köyler dik yamaçlara, eski heyelan kütlelerinin üzerine kurulmuştur.

Bölge yerbilimciler için tanıdıktır. Gürcistan, Arap ve Avrasya levhalarının çarpışmasıyla yükselen Büyük ve Küçük Kafkas sıradağları arasında kalır. Raça'nın altında kuzeye doğru eğimli bir bindirme fayı uzanır; 1.500 metrelik Raça Sırtı'nın bu tür depremlerle tekrar tekrar yükseldiği düşünülür. Kil katmanlı yamaçlar her bahar yağmurlarla zaten kımıldar; deprem yaklaşırken de bazı heyelanlar hareket hâlindedir.

Siyasi tablo ise gergindir. 31 Mart 1991 referandumunda katılanların yüzde 98,9'u bağımsızlıktan yana oy verir; 9 Nisan'da Gürcistan Yüksek Konseyi bağımsızlık bildirgesini kabul eder. Zviad Gamsahurdia cumhurbaşkanıdır, hükümetin başında Tengiz Sigua vardır. Güney Osetya'nın özerkliği kaldırılmıştır; Osetler ile Gürcü silahlı grupları arasında çatışmalar sürmekte, Tshinvali yolu kesilmekte, iki taraf da birbirini abluka uygulamakla suçlamaktadır. Deprem tam bu fay hattının üzerine de düşecektir.

Öğle vakti, tarlalarda

Deprem yerel saatle 13.13 civarında, kataloglara göre 09.12 UTC'de gelir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) ve İsveç'teki istasyonlar ilk anda büyüklüğü 7,2 olarak ölçer; Moskova ve İstanbul Kandilli Rasathanesi 6,5 verir. Bugünkü kataloglar 7,0'da birleşir. USGS'ye göre aslında yaklaşık üç saniye arayla iki kırılma olur. Odak derinliği 17 kilometre civarındadır; en yüksek şiddet MSK ölçeğinde IX'dur.

Sarsıntı kuzeyde Grozni'den güneyde Erivan'a kadar hissedilir. Türkiye'de Artvin, Kars ve Rize'de de duyulur. 1988 depremiyle yıkılan Spitak'ta yetkililer, yeniden yapılan binaların tehlike görmediğini açıklar.

Ölü sayısını düşüren şey saattir. Hem Gürcü gazeteleri hem sonraki kayıtlar aynı şeyi söyler: ekim mevsiminin ortasıdır, köylülerin çoğu evde değil bahçededir. Saçhere'den yazan Svobodnaya Gruziya muhabiri, kurban sayısının bu yüzden daha az olduğunu not eder. Saçhere'deki Durmişidze Sokağı'nda oturan Tsitso Kamladze o anı gazeteye şöyle anlatır: "Güzel, güneşli bir gündü." Sonra gökyüzünü bir perde kaplar, bir uğultu gelir, yer kabarır gibi olur. Torunları İnga ve Paata evdedir; büyükanne onları seslenip avluya çıkarır, onlar dışarı adım attığı anda sarsıntılar başlar. İkisi yatay, biri dikey üç darbede evin neredeyse tamamı çöker; çocukların biraz önce bulunduğu oda da.

Saçhere'de beş katlı bina

İlk saatlerin en ağır haberleri Saçhere'den gelir. Gazetenin 1 Mayıs sayısına göre ilçede 60'tan fazla kişi ölmüş, 200'den fazlası yaralanmıştır; evlerin yüzde 80'i tamamen ya da kısmen yıkılmıştır. Tren istasyonu, bir yurt binası, yollar, köprüler, üç kilise hasar görür; yazar Akaki Tsereteli'nin ev müzesi de zarar görenler arasındadır. Elektrik, gaz ve su kesilir; 32 köyden 10'u açıkta kalır.

Pazar meydanında beş yıl önce hizmete girmiş beş katlı bir apartman yıkılmıştır. Muhabirler üçüncü gün enkazın başında Marina Tsereteli ile üç yaşındaki oğlu Dato'nun yakınlarını görür; onlarla konuşmaya kıyamazlar. Enkazda bir kişinin daha olduğu sanıldığından kazmalar ve küreklerle kazı sürer.

Okullarda da kayıplar vardır. Tereve köyünde üç öğrenci ölür. Çiha köyünden öğretmen Ramaz Mtskeraşvili, gazeteye göre 50'den fazla öğrencisini dışarı çıkarır, kendisi göçük altında kalır ve ağır yaralı olarak Zestafoni hastanesine kaldırılır. Savane köyünde Cansug Gaprindaşvili deprem başlar başlamaz iki çocuğunun okuduğu okula koşar; bina yarı yıkılmıştır ama öğrencilerin hepsi vaktinde kaçabilmiştir.

Cumhurbaşkanı Gamsahurdia ve Başbakan Sigua afet bölgesine gider; Sigua'nın başkanlığında bir hükümet komisyonu kurulur, bakanların çoğu bölgeye geçer. Durmişidze Sokağı'nda evleri yıkılan ya da çatlayan aileler çadırlarda, çadırı olmayanlar avlularda kalır; geceleri çocukları ısıtmak için avlularda ateş yakılır.

Sağlık Bakanlığı'na göre ilk sarsıntıdan 40-50 dakika sonra üç Mi-8 helikopteri, kırk kadar cerrah ve uzmanla Ambrolauri'ye doğru havalanır. Zestafoni hastanesinde hastalar çadırlara alınır, Saçhere'den getirilen yaralılar oraya yatırılır. Tiflis'teki cumhuriyet kan merkezinde bağış başlar.

Dağların kayması

Bu depremin asıl yıkıcı tarafı, sarsıntının yamaçlarda başlattıklarıdır. USGS'nin sonradan yaptığı incelemeye göre 2.500 kilometrekarelik bir alanda sayısız heyelan tetiklenir ve ölümlerin en az yarısı doğrudan heyelanlardan kaynaklanır.

En ağır darbe Saçhere'ye bağlı Haheti (Hahet) köyüne iner. Tsheparis Dağı'ndan kopan dev bir kaya kütlesi dar vadiyi doldurup köyü altına alır. Kaynaklar sayılarda birbirini tutmaz: 1 Mayıs tarihli Gürcü gazetesi 23 ailenin yaşadığı köyü toprağın "yuttuğunu" ve 40 kişinin bir anda öldüğünü yazar; Gürcüce kaynaklar 20 haneli köyde 45 kişinin göçük altında kaldığını söyler; İngilizce kaynaklar 50 ölüden söz eder. Kaya kütlesi Hahetistsklali deresini keser, su 20 metre yükselir ve vadide 300 metre uzunluğunda, 80 metre genişliğinde yeni bir göl oluşur.

Oni yakınındaki Çordi köyünün sonu ise yavaş gelir. Köy zaten hareketli bir kil heyelanının üzerindedir; deprem anında küçük hasar olur. Ama iki üç gün sonra 15-25 milyon metreküplük kütle günde yaklaşık 8 metre kaymaya başlar ve köyü yok eder. USGS jeologları Randall Jibson ve Carol Prentice 18 Mayıs'ta oraya vardıklarında kayma hâlâ günde 2 metredir. Raporlarına göre bu yamaçta yeniden yerleşim büyük olasılıkla imkânsızdır. Jaşkva'da benzer bir kayma yine üç gün gecikmeyle başlar. Bokva'nın güneyinde kireçtaşı uçurumlardan düşen kayalar Uşolbta yolunu tamamen kapatır.

Başka bir yerde heyelan Patas Irmağı'nın önünde doğal bir set oluşturur. Set birkaç gün sonra yıkılır ve Cava-Tshinvali hattında yeni hasara yol açar. 8 Mayıs'ta Tiflis'e gelen habere göre Tshinvali yakınındaki bir set yarılınca 18 ev yıkılır, 1.500 kadar kişi tahliye edilir.

Cava: iki felaketin kesiştiği yer

Depremin merkez üssü olarak ilk duyurulan yer, Güney Osetya'nın kuzeyindeki 11 bin nüfuslu kaplıca kasabası Cava'dır. Sovyet haber ajansı TASS ilk gün yaklaşık 30 ölüden, Interfax ise Cava'da enkazdan dokuz kişinin çıkarıldığından söz eder. UPI'nin aktardığına göre kasabada bir anaokulu, bir ortaokul, bir hastane, bir matbaa, idare binaları ve 30'dan fazla konut çöker. Kasabanın 200 yataklı sanatoryumu ve turistik tesisi depreme kadar çalışır; sonrasında Cava uzun yıllar kendi imkânlarıyla, yavaş yavaş toparlanır.

Felaket, siyasi kavgayı durdurmaz. Gürcü gazetesi, Sovyet merkez televizyonunun Vremya haber programını, Cava'da yalnızca Osetlerin öldüğünü ve evsiz kaldığını gösterip Gürcü köylerinden hiç söz etmemekle suçlar. 3 Mayıs'ta Gürcistan hükümeti Gorbaçov'a ve SSCB İçişleri Bakanı Boris Pugo'ya bir telgraf çeker: Cava, Kvaisa ve çevre köylere yiyecek, ilaç ve yapı malzemesi göndermek istediklerini, ama yolun Oset silahlı gruplarınca kesildiğini yazar. Rus ve Oset kaynakları ise aynı aylarda Tshinvali'nin Gürcü güçlerince kuşatıldığını, gıda ve ilaç girişinin engellendiğini anlatır. İngilizce kaynaklar, süren Gürcü-Oset çatışmasının kurtarma çalışmalarını zorlaştırdığını kaydeder.

Moskova'dan da ekipler gelir. Rossiyskaya Gazeta'nın 2021'deki yazısına göre, iki hafta kadar önce kurulan Rusya Kurtarma Kolordusu'nun Sergey Şoygu yönetimindeki ekibi Cava'ya gider; o günlerde yolculuklar ve müdahaleler ekibin kendi parasıyla yapılır.

Spitak'tan gelenler

Saçhere'ye ilk ulaşan yabancı ekip Ermenistan'dandır. Gürcistan Yüksek Konseyi'nden Robert Petriaşvili'ye göre afet bölgesine ilk varanlar, Ermenistan'dan gelen "Spitak" adlı özel kurtarma ekibidir. Dağcılardan, kaynakçılardan, vinç operatörlerinden oluşan grubun başında Grigori Martirosyan vardır. 30 Nisan gecesi Kumayri'den (bugünkü Gümrü) dokuz yeni KamAZ kamyonu gelir. Ekip başı Gagik Aramyan muhabirlere, 1988'de Gürcistan'ın uzattığı eli unutmadıklarını söyler; Saçhere'de iş kalmayınca Oni'ye geçerler.

Gürcistan'ın her köşesinden kamyon kolonları yola çıkar. Rustavi metalurji fabrikası jeneratör, boru, çimento ve çadır yollar; Telavi'den gönüllüler helikopterle Raça'ya uçar. Saçhere'de enkaz kaldıran 500'ü aşkın Gürcü Ulusal Muhafızı vardır. Saçhere'nin prefekti Besik Kutateladze, evlerin yüzde 80'inin oturulamaz olduğunu, bütün ilçenin baştan kurulması gerektiğini, çadırın yetmediğini ve salgın tehlikesi bulunduğunu anlatır. Plansız gelen gönüllülerin işi zorlaştırdığından da yakınır.

Türkiye'den de yardım gelir. İstanbul'daki Günaydın gazetesinin muhabiri Saçhere'de taziyelerini iletir. Sarp sınır kapısından ilk ekmekler 2 Mayıs gecesi geçer; birkaç gün sonra Ankara'dan, kabininde "Türkiye'de yaşayan Gürcülerden" yazılı bir tır 14 ton un, şeker, pirinç ve çayla sınırı aşar. Fransa'dan bir yardım ekibi, Uluslararası Kızılhaç'tan bir heyet ve bir CNN ekibi de bölgededir. Rusya Federasyonu Yüksek Sovyeti Başkanı Boris Yeltsin Gamsahurdia'ya taziye telgrafı gönderir; Amerikan Kızılhaçı Tiflis'e değerlendirme ekipleri yollar. 7 Mayıs'ta Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Ligi, Gürcistan için 2 milyon İsviçre frangı yardım çağrısı yapar.

Bitmeyen artçılar

Yer durulmaz. Aynı gece 6,2 büyüklüğünde güçlü bir artçı gelir. 2 Mayıs sabahı 05.25'te bir sarsıntı daha olur; Tiflis Sismoloji Gözlemevi Başkanı Avtandil Ahalbedaşvili, aynı merkez bölgesinde yeniden 6 şiddetini aşan bir hareket kaydedildiğini açıklar. 3 Mayıs'ta Ambrolauri yakınındaki 5,3 büyüklüğündeki artçının tetiklediği heyelanlar en az üç kişiyi daha öldürür. 6 Mayıs'ta Oni'de bir toprak kayması evleri yıkar.

Hükümet 30 Nisan'da Saçhere, Oni, Ambrolauri, Cava ve Tsageri bölgelerini afet bölgesi ilan eder. Cumhurbaşkanlığı açıklamasına göre etkilenen alan 5.700 kilometrekaredir, nüfusu 100 binin üzerindedir ve ilk tahminlere göre konut ile ahır, depo gibi yapıların yüzde 85'i yıkılmıştır. 8 Mayıs'taki tabloda Oni'de altı bin kişilik çadır ihtiyacı vardır; Çiatura'da 8.500 ev hasarlıdır, 20 bin kişi açıktadır, Hreiti başta olmak üzere birkaç köy neredeyse tamamen yıkılmıştır.

15 Haziran'da Cava yakınında 6,5 büyüklüğünde yeni bir deprem olur. UPI'nin aktardığı Interfax'a göre Cava ve Tshinvali ilçelerinde sekiz köy neredeyse tamamen yok olur; altı kişi ölür. USGS en az 8 ölü ve 200 yaralı kaydeder.

Kaç kişi öldü?

Raça depreminin bilançosu hâlâ tek bir sayıya oturmaz. İlk gün TASS 30, Washington Post 40 ölüden söz eder. Mayıs ortasında bölgede çalışan USGS jeologları "yaklaşık 100" ölü yazar. USGS'nin 1991 yıllık listesi en az 114 ölü, yaklaşık 1.000 yaralı, 70 kayıp ve 67 bin evsiz verir. NOAA'nın önemli depremler veritabanı ve İngilizce kaynaklar 270 ölü, 46 bin yıkık ev ve 100 bin evsizden söz eder. 7 Mayıs'ta Sovyet tarafının Kızılhaç'a ilettiği sayı ise 160 bin evsizdir. Yalnız Saçhere için ilk gün verilen 60'ı aşkın ölü sayısı düşünülünce, 114'ün bütün bölgeyi kapsamadığı açıktır. 270, kayıplar ve artçılarla birlikte toplam kaybı yansıtıyor olabilir. Gürcüce kaynaklar zararı o günün kuruyla 100 milyon rubleyi aşkın olarak hesaplar.

Neyi değiştirdi

Deprem, Sovyetler Birliği'nin son yılında bağımsızlığını yeni ilan eden bir cumhuriyeti vurdu. Svobodnaya Gruziya'nın 1 Mayıs sayısında Ermenistan'dan, Moldova'dan, Abhazya'dan ve Yeltsin'den gelen taziye telgrafları, Yüksek Konsey'in BM Genel Sekreteri'ne yazdığı ve Kremlin'i Kafkasya'da halkları birbirine düşürmekle suçlayan mektupla aynı sayfada yer aldı. Aynı yıl içinde Güney Osetya çatışması sertleşti, ülkede iç savaş başladı ve Gamsahurdia 1992 başında devrildi. Yeniden yapılanma bu kargaşanın içinde kaldı.

Bilim için Raça, heyelanların bir deprem felaketinde nasıl baş rolü oynayabileceğinin örneği oldu. Sovyet Bilimler Akademisi Yerküre Fiziği Enstitüsü, USGS'den bilim insanlarını bölgeye çağırdı; Amerikalı ve Sovyet jeologlar 10-19 Mayıs arasında birlikte çalıştı. Çordi'deki gecikmeli kayma, sarsıntıdan günler sonra bile köylerin kaybedilebileceğini gösterdi.

Bugün

Depremin yarası uzun süre kapanmadı. Gürcistan hükümetinin 23 Haziran 2005 tarihli kararına göre 1991 depreminde evsiz kalan 282 aile, 221'i Saçhere'de, 61'i Çiatura'da olmak üzere, on dört yıl sonra hâlâ demiryolu vagonlarında yaşıyordu. Hükümet her aileye 5 bin lari ayırdı ve vagonların tamamen kaldırılmasını şart koştu.

Haheti, 2002 nüfus sayımında artık kimsenin yaşamadığı bir köydür; geriye bir kilise kalıntısı ve depremin yarattığı göl kalmıştır. Göl alabalığa ve çevresinde yeniden büyüyen kızılağaç ve fındık ağaçlarına ev sahipliği yapar. Çordi'nin yerine Yeni Çordi kurulmuştur. Oni'de yeniden yapım 2004'ten sonra hız kazanır. Ambrolauri, Hvançkara şarabının merkezi ve bölgenin idari merkezidir; 2021'de nüfusu 2.015'tir. Cava ise bugün Gürcistan'dan ayrılan Güney Osetya yönetiminin denetimindedir.

Kaynaklar

• Svobodnaya Gruziya (Gürcistan Yüksek Konseyi yayın organı), 1 Mayıs 1991 (No. 72), 3 Mayıs 1991 (No. 74) ve 8 Mayıs 1991 (No. 78) sayıları, Gürcistan Ulusal Parlamento Kütüphanesi dijital arşivi
• Jibson, R. W. ve Prentice, C. S., Ground failure produced by the 29 April 1991 Racha earthquake in Soviet Georgia, USGS Open-File Report 91-392 (1991)
• Person, W. J. (der.), Significant Earthquakes of the World 1991, USGS Open-File Report 92-584
• Jibson ve diğ. (1994), Some observations of landslides triggered by the 29 April 1991 Racha earthquake, Republic of Georgia, Bulletin of the Seismological Society of America 84(4)
• Washington Post, "Earthquake in Soviet Georgia said to kill 40, cause damage", 30 Nisan 1991 (başlık)
• UPI, "Major earthquake hits Soviet Georgia; 30 reported dead", 29 Nisan 1991; "Quake kills six, wipes out eight villages", 15 Haziran 1991
• Rossiyskaya Gazeta, Rusya Kurtarma Kolordusu'nun 30. yılı üzerine yazı, 15 Nisan 2021
• Gürcistan Hükümeti, 1991 depreminde evsiz kalanlara mali yardım hakkında 264 sayılı karar, 23 Haziran 2005
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce, Rusça, Gürcüce): 1991 Racha earthquake, Рачинское землетрясение, ხახეთი, ხახიეთის ტბა, ჩორდი, Ambrolauri, Джава (başlangıç kaynağı)