1988 Spitak Depremi Soğuk Savaş'ta Sovyetleri Yardım İstemek Zorunda Bıraktı

7 Aralık 1988, Çarşamba. Saat 11:41. Sovyet Ermenistanı'nın kuzeyinde, kış sabahı. Spitak'ta, Leninakan'da, Kirovakan'da okullarda ders var, fabrikalarda vardiya sürüyor. O saatlerde Sovyet lideri Mihail Gorbaçov New York'ta, ABD Başkanı Ronald Reagan ile görüşmeye hazırlanıyor. Kısa bir sarsıntı, Ermenistan'ın kuzeyini yıkacak ve Soğuk Savaş'ın ortasında Sovyetler Birliği'ni Batı'dan yardım istemeye götürecek.

Depremden önce

Spitak, Ermenistan'ın kuzeyinde, Küçük Kafkasların eteklerinde küçük bir sanayi kasabasıdır. Ülkenin ikinci büyük şehri Leninakan (bugünkü Gümrü) ve Kirovakan (bugünkü Vanadzor) yakınındadır. Şehirlerde, Brejnev döneminde aceleyle yapılmış çok katlı prefabrik ve taş çerçeveli apartmanlar yükselir.

Ermenistan, depremden önceki aylarda büyük bir siyasi çalkantının içindedir. Başkent Erivan'da, Dağlık Karabağ'ın Ermenistan'a bağlanması talebiyle yüz binlerce kişinin katıldığı gösteriler yapılmaktadır. Kasım ayında olağanüstü hâl ve sokağa çıkma yasağı ilan edilmiştir. Azerbaycan'daki şiddet olaylarından kaçan on binlerce Ermeni mülteci ülkeye gelmiştir.

11:41

Saat 11:41'de, Spitak'ın hemen kuzeyinde, yerin yaklaşık 5 kilometre altında 6,8 büyüklüğünde deprem başlar. Fay yeryüzüne çıkar; fay sarplığında zemin bir metreden fazla yükselir. İlk on bir saniyede beş ayrı kırılma olur. Dört dakika yirmi saniye sonra 5,8 büyüklüğünde güçlü bir artçı gelir.

Spitak neredeyse tamamen yıkılır. Leninakan'da, şehrin altındaki 300-400 metrelik tortul tabaka sarsıntıyı büyütür; çok katlı taş çerçeveli binaların yüzde 62'si çöker. Kirovakan'da da binalar yıkılır. Çevredeki köylerden 58'i yok olur, 342'si hasar görür.

Okullar, öğrenciler sınıftayken çöker. Çöken binaların çoğunda, altında kalanların hayatta kalabileceği bir boşluk kalmaz.

Yıkılan hastaneler

Bölgedeki hastanelerin çoğu çöker. Doktorların üçte ikisi hayatını kaybeder; ilaçlar ve tıbbi ekipman enkazın altında kalır. Yaralılara bakacak hastane, doktor ve ilaç neredeyse kalmamıştır.

Enkaz altından çıkarılan pek çok kişi, saatlerce ezilmiş kasların yol açtığı ezilme sendromundan, böbrek yetmezliğinden ölür. Diyaliz makinesi yoktur. Leninakan'da bir hastaneyi yöneten Fransız bir doktor, ilk üç gün her gün yüz kadar ezilme sendromlu hasta gördüğünü, çoğunun yabancı diyaliz makineleri gelmeden öldüğünü anlatacaktır.

Dondurucu soğuk

Aralık ayıdır ve hava dondurucu soğuktur. Enkaz başında bekleyen aileler, iş makinesi olmadan, elleriyle beton parçalarını kaldırmaya çalışır. Sovyet gazetesi Pravda, vinç olmadığı için "saniyelerin ve saatlerin, yani hayatların kaybedildiğini" yazar ve çok sayıda yetkilinin öğüt verip çok az kişinin arama yaptığını eleştirir. Bir başka gazete, depolarda çadır varken ailelerin açıkta kaldığını yazar.

Bölgeye yaklaşık 20 bin asker ve 85 bin sivil savunma çalışanı gönderilir.

Gorbaçov

Gorbaçov, deprem günü New York'tadır; Governors Adası'nda Reagan ve seçilmiş başkan George H. W. Bush ile görüşmektedir. Felaketin boyutu anlaşılınca ziyaretini yarıda keserek ülkesine döner.

Kremlin, birkaç gün içinde resmî olarak ABD'den insani yardım ister. Bu, 1940'ların sonundan bu yana Sovyetler Birliği'nin ilk böyle talebidir. Gorbaçov, yeniden yapım için 5 milyar ruble ayırır.

Gorbaçov, birkaç hafta sonra verdiği bir televizyon röportajında, çöken binaların betonuna gereğinden fazla kum, gereğinden az çimento konduğunu, çimentonun çalınmış olabileceğini söyler. Pravda, kötü yapımı Brejnev'in "durgunluk dönemi"nin ihmallerine bağlar.

Dünyanın yardımı

113 ülke yardım gönderir; İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana Sovyetler Birliği'ne yapılan en büyük yabancı yardımdır. Avusturya, Kanada, Fransa, İsviçre, İngiltere, ABD, Polonya, Çekoslovakya ve Yugoslavya'dan kurtarma ekipleri Leninakan'a gelir. Fransız ekipleri 9 Aralık gecesi bölgeye ulaşır ve günlerdir çalışan bitkin Ermeni kurtarıcıların yerini alır. Bir Amerikan sağlık şirketi, 20 diyaliz makinesi taşıyan bir uçan laboratuvar gönderir, ama vize işlemleri yüzünden dört gün bekler.

Yardım taşıyan uçaklar da felakete uğrar. Leninakan'ın küçük havaalanına günde 180 uçuş yapılırken, sisli havada bir Sovyet askerî kargo uçağı bir helikoptere çarparak düşer; 78 kişi ölür. Ertesi gün Erivan'da bir Yugoslav kargo uçağı düşer, yedi mürettebat ölür.

Seçilmiş Başkan Bush'un oğlu Jeb Bush ve 12 yaşındaki torunu George P. Bush, Amerikan yardımının dağıtımına katılmak için Ermenistan'a gider. Bush sonradan, oğlunun ve torununun gördükleri karşısında ağladığını anlatacaktır.

Fransız-Ermeni şarkıcı Charles Aznavour, besteci Georges Garvarentz ile bir vakıf kurar ve "Pour toi Arménie" şarkısını kaydeder. Yaklaşık iki milyon satan şarkının geliriyle 47 okul ve üç yetimhane yapılır.

Kayıp

Depremde 25 bin ile 50 bin arasında kişi hayatını kaybeder; 130 bine kadar kişi yaralanır. Ölü sayısı, 1980'lerde dünyada bir depremin yol açtığı en yüksek sayıdır. Uzmanlar, bina kusurlarının ve dondurucu soğuğun ölü sayısını büyüttüğünü belirtir. 130 fabrika yıkılır, 170 bin kişi işsiz kalır.

Yaklaşık sekiz gün sonra yabancı kurtarma ekiplerinden ayrılmaları istenir; Sovyet yıkım ekipleri onarılamayacak binaları yıkmaya başlar.

Yeniden yapılanma

Gorbaçov yeniden yapımın iki yılda bitmesini ister; Ermeni yetkililer bunun en az beş yıl süreceğini söyler. Yeni binaların dört kattan yüksek olmaması, en riskli alanlardan uzakta yapılması kararlaştırılır. Spitak'ın yeniden yapımı için Sovyet mimarların ve Amerikalı mimarların hazırladığı iki plandan Amerikan planı seçilir.

Ama 1991'de Sovyetler Birliği dağılır. Bağımsızlığını yeni kazanan Ermenistan, Karabağ savaşı ve abluka altında ağır bir ekonomik kriz yaşar. Yeniden yapım yarıda kalır. Gümrü'de evsiz kalan binlerce aile, geçici olması gereken metal barakalarda, "domik"lerde yıllarca, bir kısmı on yıllarca yaşar.

Yeniden yapımdaki çalışmaları nedeniyle Sovyet Bakanlar Kurulu Başkanı Nikolay Rijkov'a sonradan Ermenistan Ulusal Kahramanı unvanı verilir.

Neyi değiştirdi

Spitak depremi, Sovyet yapı kalitesinin ve afet yönetiminin yetersizliğini bütün dünyanın önünde ortaya koydu. Sağlık Bakanı Yevgeni Çazov, bir afet yönetimi kurumunun kurulması çağrısı yaptı; Spitak, Rusya'da sonraki yıllarda kurulan Acil Durumlar Bakanlığı'nın arka planında sık anılan afetlerden biridir. Deprem, ezilme sendromunun afetlerde ne kadar ölümcül olduğunu ve diyalizin hızla ulaştırılmasının önemini de gösterdi.

Batı'nın yardımı, Soğuk Savaş'ın son yıllarında Sovyetler Birliği ile ABD arasındaki yumuşamaya katkı yaptı.

Bugün

Gümrü, yeniden yapılmış mahalleleriyle Ermenistan'ın ikinci büyük şehri olarak yaşıyor; ama domiklerin izleri tamamen silinmedi. Spitak yeniden kuruldu. Her 7 Aralık'ta Ermenistan'da depremde ölenler anılıyor. Washington'da, Ermeni halkının Amerikan yardımına teşekkürünü ifade eden bir anıt 1990'da dikildi.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Earthquake Engineering Research Institute (EERI), Armenia Earthquake Reconnaissance Report (1989)
• Verluise, P. (1995). Armenia in Crisis: The 1988 Earthquake. Wayne State University Press.
• Bolt, B. (1993). Earthquakes. W. H. Freeman.
• Vikipedi (İngilizce), 1988 Armenian earthquake (başlangıç kaynağı)