1903 Göle Depremi: Malazgirt'ten Bir Ay Sonra Rus Sınırındaki Köyler

Mayıs 1903'ün son günleri. Ardahan'ın güneyinde, Allahuekber Dağları'nın kuzeyindeki Göle yaylasında köyler sabaha uyanıyor. Bu topraklar yirmi beş yıldır Rus İmparatorluğu'nun içinde. Bir ay önce, iki yüz kilometre güneyde, Osmanlı sınırının öbür yanında Malazgirt yerle bir olmuş. Şimdi sıra Göle'de: Varginis, Çardahlı ve Mehkerek köyleri arasındaki yerleşimler yıkılıyor. Kataloglar bin ölü yazıyor; ama bu rakamın arkasında, kaynağın kendisinin bile "iddia edilen" dediği bir belirsizlik var.

Depremden önce: Rus Kars'ında bir yayla

1903'te Göle, Türkiye'nin değil Rusya'nın sınırları içindedir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan sonra Kars, Ardahan ve çevresi Rus İmparatorluğu'na bırakılmış, bu topraklardan Kafkasya Genel Valiliği'ne bağlı Kars oblastı kurulmuştur. Oblast dört okruga ayrılır; bunlardan biri, merkezi Ardahan kasabası olan Ardahan okrugudur. Göle, Rus kayıtlarında Merdenek adıyla geçer ve bu okrugun Göle alt bölgesindedir. Osmanlılar aynı yere eskiden Ardahan-ı Küçük derdi; Gürcü kaynaklarında adı Kola'dır.

Savaştan sonra bölgenin nüfusu baştan aşağı değişir. 1879-1882 arasında Kars oblastından 110 binden fazla kişi Osmanlı topraklarına göç eder; göçenlerin yaklaşık beşte dördü Müslümandır. Boşalan yerlere Osmanlı topraklarından gelen Ermeniler, Rumlar ve Ruslar yerleşir. Göle bölgesinde Türk köyleriyle Kafkas Rumlarının köyleri yan yanadır; bir kaynak bölgede 40 Türk ve 13 Rum köyü sayar.

Yayla serttir. Göle'nin güneyinde yüksek Allahuekber Dağları uzanır; bölge kuzeye açık olduğu için kışları soğuktur. Toprağın büyük kısmı dağ ve orman, geri kalanı mera ve çayırdır; geçim hayvancılığa dayanır. Tahıl ve patates ekilir.

Üç köy, üç halk

Deprem kataloglarında adı geçen üç köyün bugünkü karşılıkları Türkçe Vikipedi'nin köy maddelerinden izlenebilir. Üçü de bugün Ardahan'ın Göle ilçesine bağlıdır ve 1959'da çıkarılan bir kanunla adları değiştirilmiştir.

Varginis, Gürcüce Vargnisi adlı bir köydür; bugün Yanatlı adını taşır. 1886'daki Rus nüfus tespitinde köyde 41 hanede 277 kişi yaşar ve hepsi Rum olarak yazılmıştır. Nüfus 1896'da 382'ye, 1906'da 511'e çıkar. Bu hızlı artış, Rus idaresinin köye yeni aileler yerleştirdiğine işaret eder. Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili, 1907'deki Göle gezisinde Rumların köydeki eski bir kiliseyi yıkıp aynı taşlarla yenisini yaptıklarını not eder. Yakındaki Balçeşme köyünün eski adı da Lala Varginis'tir; 1896'da orada 117 Kürt yaşar. Katalogdaki "Varginis"in bu ikisinden hangisi olduğu kesin değildir.

Çardahlı, bugünkü Çardaklı'dır; Göle'ye 19 kilometre uzaklıktadır. 1886'da köyde 31 hanede 249 kişi yaşar; 242'si Kürt, 7'si Türk olarak kaydedilmiştir. Nüfus 1896'da 268, 1906'da 408 kişidir.

Mehkerek, bugünkü Çalıdere'dir ve Göle'ye yalnızca 6 kilometre uzaklıktadır. Küçük bir Kürt köyüdür: 1886'da 54, 1896'da 77, 1906'da 86 kişi.

Yani deprem, Rumların ve Kürtlerin yaşadığı, nüfusu birkaç yüzü geçmeyen dağ köylerinin arasında olur.

28 Mayıs sabahı

Deprem, bugünkü takvimle 28 Mayıs 1903'te olur. Rus İmparatorluğu o yıllarda eski Jülyen takvimini kullandığı için Rus belgelerinde tarih 15 Mayıs olarak geçer; bu yüzden olayı inceleyen Rus sismologlar ona "15/28 Mayıs depremi" der.

NOAA kataloğu sarsıntının saatini Greenwich'e göre 03.58 olarak verir; Japonya'daki Uluslararası Sismoloji ve Deprem Mühendisliği Enstitüsü'nün (IISEE) kataloğu bir dakika farkla 03.57 yazar. Göle'nin boylamına göre bu, yerel güneş saatiyle sabah yediye yakın bir zamandır.

Büyüklük için iki rakam vardır. Tarihsel sismolojinin önde gelen adlarından Nicholas Ambraseys ile Caroline Finkel'in 1987'deki çalışması ve NOAA, yüzey dalgası büyüklüğünü 5,8 olarak verir. IISEE kataloğu ise 5,4 yazar. Merkez üssündeki şiddet, Ambraseys ve Finkel'e göre VIII'dir, ama yazarlar bu değerin yanına soru işareti koyar; IISEE VII-VIII arası verir.

Ambraseys ve Finkel olayı tek bir cümleyle anlatır: Ardahan'ın güneyindeki Göle yöresinde yıkıcı bir deprem, Varginis, Çardahlı ve Mehkerek arasındaki birçok köyü harap eder. Bugün elimizde o sabaha dair bundan daha ayrıntılı, kolayca erişilebilen bir anlatım yoktur. Kaç evin yıkıldığı, hangi saatte kimin nerede olduğu, enkazdan kimlerin çıkarıldığı okunabilen kaynaklarda geçmez.

Haber Tiflis'e ulaşıyor

Göle, Rus Kafkasyası'nın merkezi Tiflis'e bağlıdır ve deprem haberleri Rus kurumlarının kayıtlarına bu yoldan girer. Ambraseys ve Finkel'in dayandığı kaynaklar dönemin basın haberleri, G. V. Levitski'nin 1905'te yayımlanan derlemesi ve Y. İ. Byus'un 1948'de Tiflis'te basılan "Transkafkasya'nın Sismik Koşulları" adlı eseridir.

Levitski'nin editörlüğündeki derleme, Rusya Daimi Merkez Sismik Komisyonu'nun 1902-1904 yıllarını kapsayan bültenidir. 1903'te Tiflis Fizik Gözlemevi de aylık bir sismik bülten çıkarır; depremi inceleyen yeni araştırmanın kaynakçasında bu bültenin 1903 sayıları yer alır. Yani 1903'te Kafkasya'da sarsıntıları toplayıp yayımlayan kurumlar vardır.

Rusya Bilimler Akademisi Schmidt Yer Fiziği Enstitüsü'nden R. E. Tatevosyan ile N. G. Mokruşina, 2024'te bu depreme ayrılmış bir makale yayımlar. Yazarlara göre deprem bilinmeyen bir olay değildir, ama dönemin bölgesel Rus gazetelerindeki ilk elden tanıklıklar o güne kadar hiç kullanılmamıştır. Araştırmacılar bu gazete haberlerini toplar ve onlara dayanarak merkez üssünü yeniden hesaplar. Kaynakçalarında 1903 tarihli Kafkasya askerî topografya haritası ve 1910 tarihli Kars oblastı yerleşim listesi de yer alır; yüz yıl önceki köy adlarını bugünkü haritaya oturtmak için bu tür belgeler gerekir.

Bin ölü: bir rakamın izi

NOAA kataloğu bu depremde 1.000 kişinin öldüğünü yazar; IISEE kataloğu da aynı rakamı verir. İkisinin de dayandığı kaynak Ambraseys ve Finkel'in 1987 tarihli çalışmasıdır. Oradaki cümle ise temkinlidir: depremin bin kişiden fazlasını öldürdüğü "iddia edilir". NOAA'nın kayıt açıklaması da aynı ifadeyi korur.

Bu iddiayı köylerin nüfusuyla yan yana koymak öğreticidir. 1896 sayımına göre Varginis'te 382, Çardahlı'da 268, Mehkerek'te 77 kişi yaşar. Lala Varginis'in 117 kişisini de eklesek dört köyün toplamı 850'ye ulaşmaz. Kaynak "bu köyler arasındaki birçok köy" dediği için yıkım alanında başka yerleşimler de vardır ve rakam bu yüzden imkânsız değildir. Ama bin ölü, birkaç yüz kişilik dağ köylerinden oluşan bir bölge için çok büyük bir kayıptır ve kaynağın kendisi bu sayıyı doğrulanmış bir veri olarak sunmaz.

Büyüklüğün de 5,4 ile 5,8 arasında olduğu düşünülürse, ölü sayısının dönemin ilk haberlerinden kataloglara geçmiş, sonradan sınanmamış bir rakam olması güçlü bir olasılıktır. Göle için kesin bir ölü sayısı, bölgesel Rus basınının ve Rus resmî kayıtlarının ayrıntılı incelenmesiyle ortaya çıkabilir.

Malazgirt'ten bir ay sonra

Göle depremi, aynı baharın ikinci büyük felaketidir. 28 Nisan 1903 gecesi, Van Gölü'nün kuzeyinde, Osmanlı'nın Bitlis vilayetindeki Malazgirt ve Patnos yöresi sarsılmıştır. Ambraseys ve Finkel'e göre bu deprem yaklaşık 7,0 büyüklüğündedir, 30 kilometre yarıçaplı bir alanda 120 kadar köyü neredeyse tamamen yıkar, 3.560 kişiyi öldürür ve yaklaşık 20 bin hayvanın ölümüne yol açar. Malazgirt garnizonunun komutanı, subayları ve askerleri de ölenler arasındadır.

İki deprem arasında tam bir ay vardır ve iki yerin arası kataloglardaki koordinatlara göre kuş uçuşu 200 kilometre kadardır. Biri Osmanlı, öbürü Rus topraklarındadır. Göle depremi, Malazgirt'in artçısı sayılmaz: Ambraseys ve Finkel, Malazgirt depreminden önce ya da sonra güçlü bir sarsıntı olmadığını, tek hasar yapan artçının 6 Ağustos'ta Gop (bugünkü Bulanık) ile Malazgirt arasında meydana geldiğini yazar. Göle'yi ise ayrı bir olay olarak, kendi kaynaklarıyla listeler.

Yine de bölgenin insanları için 1903 baharı, Van Gölü'nden Ardahan yaylasına kadar art arda gelen sarsıntıların mevsimidir.

Neyi değiştirdi

Göle depreminin en kalıcı izi bilimseldir. Tatevosyan ve Mokruşina, gazete tanıklıklarına dayanarak merkez üssünü eski çözümlere göre yaklaşık 15 kilometre kuzeybatıya kaydırır ve hesabın hata payını 8 kilometre olarak verir. Yazarlara göre bu küçük değişiklik bile önemli bir sonuç doğurur: depremin güneydoğu-kuzeybatı doğrultulu yapılar üzerinde olduğunu ve bu yapıların etkin olduğunu gösterir. Yani 1903'te yıkılan köyler, bugün Ardahan yaylasının deprem tehlikesini anlamak için bir veri noktasıdır.

Deprem, ilk aletsel kayıtlar döneminin sınırını da gösterir. Yazarlar, ilk dönem sismogramlarının büyüklüğü oldukça iyi verdiğini, ama merkez üssünün yerini güvenilir biçimde belirleyemediğini vurgular. Merkez üssünü bulmak için hâlâ köylerden gelen haberlere, yani insan tanıklığına ihtiyaç vardır.

Bölgenin kendisi ise deprem sonrasında değil, savaşlarla değişir. Birinci Dünya Savaşı'nın ilk aylarında Ardahan cepheye dönüşür. Mart 1918'de Brest-Litovsk Antlaşması'yla Kars oblastı Osmanlı'ya bırakılır; savaşın sonunda Osmanlı ordusu çekilince bölge bir süre fiilen Ermenistan'ın sınırları içinde kalır. 1921'deki Moskova ve Kars antlaşmalarıyla Göle Türkiye'ye geçer. 1903'te Varginis'te yaşayan Rum köylülerin, Çardahlı ve Mehkerek'teki Kürt ailelerin dünyası bu yıllarda bir daha geri gelmeyecek biçimde dağılır.

Bugün

Göle bugün Ardahan'a bağlı bir ilçedir. 2021 verilerine göre ilçe merkezinin nüfusu 5.775, ilçenin toplam nüfusu 23.933'tür. Yöre sarı kaşar peyniriyle tanınır; geçim bugün de meraya ve hayvancılığa dayanır.

Depremde adı geçen köyler bugün başka adlar taşır. Mehkerek 1959'da Çalıdere, Varginis Yanatlı olur; Çardahlı ise Çardaklı adıyla yaşar ve 2021'de 386 kişilik bir Kürt köyüdür. Yanatlı'da bir zamanlar kilise olan iki yapıdan birinin yerinde bugün cami, öbürünün yerinde bir ev vardır.

1903 Göle depremi Türkiye'de neredeyse hiç bilinmez. Olay o sırada Rus topraklarında olduğu için bilinen kaynakları Rus bültenleri, bölgesel Rus gazeteleri ve Tiflis'te basılmış kitaplardır. Kataloglardaki "bin ölü" rakamı ise, kaynağı tarafından bile "iddia" diye anılan bir sayı olarak, doğrulanmayı beklemektedir.

Kaynaklar

• N. N. Ambraseys, C. F. Finkel, "Seismicity of Turkey and neighbouring regions, 1899-1915", Annales Geophysicae, 5B(6), 1987, s. 701-726 (1903 Malazgirt-Patnos ve 1903 Ardahan maddeleri)
• R. E. Tatevosyan, N. G. Mokruşina, "Землетрясение 15/28 мая 1903 г. в Восточной Анатолии (Турция) на основании сведений в периодической печати Российской империи", Voprosy İnjenernoy Seysmologii, 51(1), 2024, s. 81-94 (özet ve kaynakça)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2653 ve 2649
• IISEE (Japonya), Türkiye deprem kataloğu
• Vikipedi (Türkçe), Yanatlı, Balçeşme, Çardaklı ve Çalıdere (Göle) köy maddeleri (1886, 1896 ve 1906 Rus nüfus tespitleri, Takaişvili ve Martvileli gezileri)
• Vikipedi (İngilizce), Göle, Göle District, Ardahan, Ardahan okrug, Kars oblast (başlangıç kaynağı)