1935 Digor Depremi: Kars Yaylasında Çöken Köyler

1 Mayıs 1935, Çarşamba. Moskova'da Kızıl Meydan'da geçit töreni, Sofya'da sokak çatışmaları var; Ankara'da Meclis yeni iş kanununu görüşüyor. Kars yaylasında bahar yeni başlamış. Yer sallanıyor. Digor nahiyesinde evlerin hepsi çöküyor, yüzlerce hayvan enkaz altında kalıyor. İstanbul gazeteleri iki gün sonra yüzlerce ölüden söz edecek.

Depremden önce

Digor, Kars'ın güneydoğusunda, Arpaçay'a yakın yüksek bir yaylada, o yıllarda Kars merkeze bağlı bir nahiyedir. Çevresinde on beşten fazla köy vardır. Evler taş ve kerpiçtir, damları ağır topraktır; ahırlar evlerin hemen yanındadır. Halk hayvancılık ve tarımla geçinir.

Türkiye 1935 baharında Atatürk'ün cumhurbaşkanlığında, İsmet İnönü'nün başbakanlığındadır. Hükümet yabancı şirketlerin demiryollarını satın almakta, ilk iş kanununu Meclis'e getirmektedir. Avrupa'da Almanya hızla silahlanmakta, Fransa ile Sovyetler Birliği bir yardımlaşma antlaşması imzalamaya hazırlanmaktadır.

İki saniye

Uluslararası kataloglar depremi 1 Mayıs 1935 olarak kaydeder; büyüklüğü 6,1 ile 6,2 arasında verilir. Cumhuriyet'in Kars muhabirinin bildirdiğine göre sarsıntı Kars'ta iki saniye sürer, şehirde birçok bina hasar görür. Kataloğun verdiği Greenwich saati 10.24'tür; gazete ise sarsıntıyı akşamüstü saati olarak bildirir.

İstanbul Rasathanesi 1 Mayıs günü, merkez üssü İstanbul'dan 1.200 kilometre uzaklıkta şiddetli bir deprem kaydeder. Rasathaneye göre Kars ve çevresi zaten belli başlı deprem bölgelerinden biridir.

Digor

Kars'tan ilk gelen haberlerde 6 ölü, 10 kayıp ve 4 yaralıdan söz edilir. Ama Digor'dan gelen haberler tabloyu değiştirir. Nahiye merkezinde ve 15 köyde bütün evler çökmüştür; yüzlerce hayvan enkaz altında kalarak telef olmuştur. Cumhuriyet'in muhabirine göre o ana kadar 200'den fazla ölü ve 500'den fazla ağır yaralı tespit edilmiştir.

Deprem toprağı da değiştirir: birçok kaynağın suyu çekilir, tarlalarda geniş çatlaklar açılır. Sarsıntılar aralıklarla, şiddetli biçimde sürmektedir.

Kayalarla kapanan yollar

Hasarı tespit etmek ve yaralıları Kars hastanesine getirmek için yola çıkan sağlık heyeti yanında 50 çadır ve yiyecek götürür. Dağlardan düşen kaya parçaları yolları kapatmıştır; heyet güçlükle ilerler.

Kars Valisi, yardım çalışmalarını yerinde izlemek için Digor'a gider. İç Bakanlığı'na gelen ilk resmî bilgiye göre ölü ve yaralı sayısı yüzleri aşmıştır; yıkılan ev sayısı 300 ile 400 arasındadır. Bölgeye doktorlar, sağlık heyetleri, erzak ve çadır gönderilir.

"Felâketli oldu"

Cumhuriyet, 3 Mayıs 1935 sayısında birinci sayfadan duyurur: Kars'taki yer sarsıntısı çok felaketli olmuştur. Manşette Digor nahiyesinde 400'den fazla ölü, 500'den fazla ağır yaralı olduğu yazılır. Aynı sayfada Aydın demiryolunun satın alınması, Harbiye'ye geçen liseliler ve Bulgaristan'daki olaylar yer alır.

Kayıp

Ölü sayısı kaynaklara göre değişir. Türkçe kaynaklar 200 ölü ve 300-400 yıkılan evden söz eder; uluslararası kataloglarda ölü sayısı 540'tır. Uluslararası kataloglarda deprem yanlışlıkla Kiğı adıyla da geçer; kaydın koordinatları ise Digor yöresini gösterir.

Neyi değiştirdi

1935 Digor depremi, Kars yaylasının Kafkasya'ya uzanan deprem kuşağının bir parçası olduğunu hatırlattı. Bölge, 1988'de sınırın hemen ötesinde, Ermenistan'daki Spitak depremiyle yeniden sarsıldı.

Deprem, Cumhuriyet'in ilk yıllarında, uzak bir yayladaki köylere kayalarla kapanan yollardan yardım ulaştırmanın ne kadar zor olduğunu da kayda geçirdi.

Bugün

Digor bugün Kars'ın bir ilçesi; yaylanın ortasında, köyleriyle birlikte hayvancılıkla yaşıyor.

Kaynaklar

• Cumhuriyet, 3 Mayıs 1935, sayfa 1 ve 3: Kars muhabirinin haberi, İstanbul Rasathanesi açıklaması (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (1 Mayıs 1935)
• Vikipedi (Türkçe ve İngilizce), 1935 Digor depremi (başlangıç kaynağı)