1988 Lancang-Gengma Depremi: On İki Dakika Arayla Gelen İki Deprem

6 Kasım 1988, pazar akşamı. Çin'in güneybatı ucunda, Yunnan eyaletinin Myanmar sınırına dayanan dağlarında Lahu, Va ve Dai köyleri akşam yemeğinden kalkmış. Evlerin çoğu kerpiç, taş ya da ahşap ve bambudan. Saat 21.03'te yer Lancang'da yarılıyor. On iki dakika sonra, 60 kilometre kuzeyde, Gengma'da ikinci bir büyük deprem geliyor. Yollar heyelanla kapanıyor, telefon hatları kopuyor; ölü sayısı günlerce bir yukarı bir aşağı oynuyor.

Depremden önce

Lancang ve Gengma, Yunnan'ın güneybatısında, Mekong'un (Çince adıyla Lancang Nehri) batısında kalan dağlık iki ilçedir. Lancang, Lahu halkının özerk ilçesidir; Gengma ise Dai ve Va halklarının. Hemen yanında Va halkının yaşadığı Cangyuan, güneyinde Menglian vardır. 1988'de Lancang'ın nüfusu yaklaşık 237 bin, Gengma'nınki yaklaşık 81 bindir. Köyler dağ yamaçlarına dağılmıştır, ulaşım dar ve virajlı toprak yollarla sağlanır.

Bölge, Çin'in en hareketli deprem kuşaklarından birinin içindedir. Hindistan'ın Asya'ya çarpması, Myanmar'daki Sagaing Fayı ile Çin'deki Kızıl Nehir Fayı arasında kalan Şan Platosu'nu kitap rafındaki kitaplar gibi döndürür ve parçalara ayırır. Bu parçaların sınırlarında yüzlerce kilometrelik faylar uzanır. 1912'den 1988'e kadar bu kuşakta pek çok büyük deprem yaşanmıştır. 1988 depremlerine yol açacak fay, kuzey-kuzeybatı yönünde yaklaşık 210 kilometre uzanan, sağ yanal hareketli Lancang-Gengma fay zonudur.

Yunnan'ın hafızasında daha büyük bir yara da vardır: 5 Ocak 1970'te Tonghai'de olan deprem. Kültür Devrimi'nin en sert yıllarına denk gelen bu felaket, ülke içinde ve dışında uzun yıllar duyurulmamıştır. 1988 akşamı Lancang'ı sarsacak depremin ardından bu sessizlik de konuşulmaya başlanacaktır.

Uyarı yok denecek kadar azdır. Çince kaynaklara göre ana sarsıntıdan önce bölgede kaydedilen tek öncü deprem 2,6 büyüklüğündedir.

Saat 21.03: Lancang

Pazar akşamı, Pekin saatiyle 21.03. Birinci deprem, Lancang ilçesinde Zhutang kasabasının yaklaşık 22 kilometre doğu-güneydoğusunda, sığ derinlikte başlar. Çin kayıtları bu sarsıntıyı yüzey dalgası büyüklüğüyle 7,6 olarak verir; uluslararası hesaplarda moment büyüklüğü 7,0'dır. NOAA'nın veritabanında ana deprem 7,3 olarak kayıtlıdır. Aynı olay için üç farklı rakamın dolaşmasının sebebi, farklı büyüklük ölçeklerinin kullanılmasıdır.

Kırılma, Lancang-Nanliu fayının kuzeybatı doğrultulu Muga-Heihe fayıyla kesiştiği noktada başlar ve iki yöne birden yayılır: 38 kilometre kuzeybatıya, 32 kilometre güneydoğuya. Bilim insanlarının hesabına göre kırılma yaklaşık 19 saniye sürer. Yeryüzünde yaklaşık 35 kilometre uzunluğunda, 2-3 kilometre genişliğinde bir yarık kuşağı açılır. Heihe Nehri'nin batı kıyısında, küçük bir sırtı kesen fay basamaklarında 1,5 metreye varan düşey atım ölçülür. Laotan Dağı'nda kireçtaşının içinde 300 metre uzunluğunda, 3 metre derinliğinde bir yarık açılır. Heihe boyunca zemin sıvılaşır; ahşap ve bambu duvarlı evler çöker.

Saatin akşam olması bir talihtir. Kaynaklara göre bölge halkının önemli bir kısmı sarsıntı anında henüz evlerin dışındadır. Deprem bir şehrin altında olsaydı ya da insanlar uykuda yakalansaydı ölü sayısının çok daha yüksek olabileceği yazılır.

On iki dakika sonra: Gengma

İnsanlar ilk sarsıntının şaşkınlığını atamadan, saat 21.15'te yer yeniden sallanır. İkinci deprem birincinin yaklaşık 60 kilometre kuzey-kuzeybatısında, Gengma ile Cangyuan ilçelerinin sınırında başlar. Çin kayıtlarında büyüklüğü 7,2, moment büyüklüğü 6,9'dur. Sismologlar ikinci depremin büyük olasılıkla birincisi tarafından tetiklendiğini düşünür: ilk kırılma kuzeye doğru ilerlerken fayın iki parçası arasındaki bir engelde durmuş, on iki dakika sonra bu engel de kırılmıştır. Çince kaynaklar bu olayı "çift ana şoklu" deprem olarak sınıflandırır.

İkinci depremin yüzey kırığı yaklaşık 24 kilometredir. Meileng Dağı'nın doğu yamacında fay basamağı 3,5 metre yükselir, iki yaka 3 metre yana kayar. Dağın sırtında bir ağaç gövdesinden kopar ve yaklaşık 90 santim yana taşınır. Xiaoheijiang Nehri boyunca yarlar çöker; biri yaklaşık 1.000 metreye 900 metre büyüklüğünde iki dev heyelan yamaçtan iner. Gengma depreminin merkez üssünde şiddet, Çin ölçeğinde en üst basamaklardan biri olan X'a ulaşır. Mangwong, Mengsheng, Yanglong, Tuanjie, Yanshai ve Bangduo gibi köy ve kasabalarda tuğla ve betonarme binalar bile yıkılır.

Sarsıntı Yunnan'ın her yerinde, eyalet başkenti Kunming'de de açıkça hissedilir. Sınırın öte yanında Myanmar'ın bazı bölgelerinde hasar olur. Tayland'ın kuzeyinde Chiang Rai'de binalar zarar görür; yüzlerce kilometre uzaktaki Bangkok'ta 27 katlı Charn Issara Kulesi'nin üst katları birkaç dakika boyunca salınır. Deprem Laos, Vietnam ve Bangladeş'te de hissedilir.

Kopuk hatlar, oynayan rakamlar

Gece boyunca dışarıya neredeyse hiç haber çıkmaz. Telefon hatları kopmuş, yollar kaymış, köprüler yıkılmıştır. Çin İçişleri Bakanlığı'nın afet yardım bürosu, haberleşme ağının zayıflığı yüzünden kayıpları değerlendirmenin zor olduğunu söyler.

İlk rakamlar küçüktür. 8 Kasım'da Devlet Sismoloji Bürosu 18 ölüden, Xinhua ajansı 37 ölüden söz eder. Aynı gün Merkez Halk Radyosu ve Radyo Pekin, bir muhabire dayanarak yaklaşık 600 kişinin öldüğünü ya da yaralandığını, Shanmato adlı bir köyün yerle bir olduğunu duyurur; bu bilgi bağımsız olarak doğrulanamaz.

9 Kasım'da rakam birden 938'e çıkar. Aynı gün devletin akşam haber bülteni 600 ölü ve 578 yaralı derken İngilizce yayın 900 ölüden söz eder. Christian Science Monitor'ın Pekin'deki muhabiri James L. Tyson aynı gün en az 930 ölüyü yazar ve bu rakamın kaynağının, Çin İçişleri Bakanlığı'nın Birleşmiş Milletler'e verdiği bilgi olduğunu not eder. Kısa süre sonra Çinli yetkililer ölü sayısını 730'a indirir; yüksek rakamın resmî olarak açıklanmadığını, BM kuruluşlarının bakanlıktan aldığı bir bilgi olarak yayıldığını söylerler.

Sonunda yerleşen rakamlar da birbirini tam tutmaz. Yunnan Eyaleti Deprem Bürosu'na göre 748 kişi ölür; Çince kaynaklar 3.759 ağır, 3.992 hafif yaralı sayar. NOAA'nın veritabanı 738 ölü ve 3.900 yaralı verir; uluslararası afet veritabanı ise 939 ölüyü kaydeder. Ayrıntılı rakamlara göre ölülerin en az 607'si Lancang ilçesindendir; bunların 279'u tek bir kasabada, Zhanmapo'da hayatını kaybeder.

Yollar kapalı, yardım havadan

Heyelanlar karayollarını kapattığı için Yunnan hükümeti ilaç ve yardım malzemesinin uçakla taşınmasını emreder. Yunnan Valisi He Zhiqiang, yanında doktorlarla bölgeye gider. Askerî kurtarma ve sağlık ekipleri etkilenen köylere 8 Kasım'da, depremden bir buçuk gün sonra ulaşır. Otuz askerî kamyonluk bir konvoy, dağların arasında kıvrılan yollardan geçerek bölgede zaten çalışan birkaç bin askere katılır. Uçaklardan yardım paketleri atılır; çadır ve yiyecek dağıtılır.

Tyson'ın haberinde, Devlet Sismoloji Bürosu yetkilisi Liu Defu, Yunnan'ı "Çin'in deprem merkezi" diye tanımlar. Aynı haber en ağır hasarın Menglian ve Lancang'da olduğunu yazar.

Çin hükümeti bu kez dış dünyadan yardım ister. Dünya Gıda Programı ve BM Kalkınma Programı, yetkililerin uluslararası yardıma açık olduğunu açıklar; en çok ihtiyaç duyulanların barınak için plastik örtü, ilaç ve yiyecek olduğunu belirtir. Birkaç ay sonra gelen yardımlardan biri, İsa Mesih'in Son Zaman Azizleri Kilisesi'nin 25 bin dolarlık bağışıdır: çek, 21 Şubat 1989'da Çin Büyükelçisi Han Xu'ya teslim edilir.

Kerpiç evler, ayakta kalan sinema

Depremden sonra sahaya giden Çinli sismologların 1991'de yayımladığı incelemeye göre ölümlerin ve yıkımın asıl sebebi, donatısız yığma ve kerpiç yapıların yaygın biçimde çökmesidir. Ahşap ve çamurdan yapılmış evler içindekilerin üzerine yıkılır.

Hasarın boyutunu veren rakamlar kaynağa göre değişir. İngilizce kaynaklara göre 144 bini konut olmak üzere yaklaşık 200 bin bina yıkılır, 934 bin bina hasar görür. Çince kaynaklar yıkılan ya da hasar gören oda sayısını 2,24 milyon olarak verir; NOAA ise 412 bin yıkık ev kaydeder. Yaklaşık bin okul, 98 sağlık ocağı ve 29 baraj gölü yok olur. Çince kayıtlara göre 37 karayolunun dolgusu çöker; 89 köprü, 470 menfez, 200 küçük ve orta boy baraj, 115 küçük hidroelektrik santrali hasar görür. Toplam bir milyon metreküpü bulan kaya kaymaları nehirleri tıkar, su yolu taşımacılığını durdurur. 267 bin kişi evsiz kalır, 3 milyondan fazla insan depremden etkilenir. Doğrudan zarar 2,05 milyar yuan olarak hesaplanır.

Yıkımın ortasında bazı yapılar ayakta kalır. Depreme karşı güçlendirilmiş bir sinema ve bir apartman, VIII-IX şiddetindeki sarsıntıya rağmen hasarsız çıkar. Bu iki bina, aynı sarsıntının iyi yapılmış binaya ve kerpiç eve ne kadar farklı davrandığının kanıtı olarak raporlara geçer.

Artçılar ve uzun kış

Yer susmaz. 20 Aralık'a kadar Kunming deprem ağı 3'ten büyük 600'den fazla artçı sarsıntı kaydeder. En büyükleri 15, 27 ve 30 Kasım'da gelir; büyüklükleri 6,1, 6,3 ve 6,7'dir. Bazı artçılar yeni hasara ve yaralanmalara yol açar. Çadırlarda ve geçici barınaklarda kalan aileler kışı bu sarsıntılarla geçirir.

Kuşak aylar sonra da hareketlidir: 7 Mayıs 1989'da 5,6 büyüklüğündeki bir artçı 1 kişiyi öldürür, 91 kişiyi yaralar.

Felaketin insan yüzü, dönemin uluslararası basınına neredeyse hiç yansımaz. Bölge uzak ve dağlıktır, yabancı muhabirler haberleri Pekin'den yazar; enkazdan kurtulanların ya da yakınlarını kaybedenlerin adları dış dünyaya ulaşan kaynaklarda geçmez. Geriye rakamlar, köy adları ve yeniden inşa edilen kasabaların ortasına dikilen anıtlar kalır.

Neyi değiştirdi

1988 depremi, Çin'in afetleri dünyaya anlatma biçiminde bir dönemeç olarak anılır. Deprem sonrası düzenlenen bir basın toplantısında yetkililer, 1970 Tonghai depreminde yaklaşık 10 bin kişinin öldüğünü açıklar. O güne kadar bu bilgi duyurulmamıştır. Halk Cumhuriyeti'nin ilk on yıllarında doğal afetler ve kazalar, işin içinde yabancılar yoksa genellikle kamuoyuna açıklanmazdı; bu tutum 1980'lerde değişmeye başlamıştır. Rakamlar burada da çelişir: Tyson'ın aktardığına göre Liu Defu, 1970'teki depremin yaklaşık 40 bin kişiyi öldürdüğünü söyler.

Lancang ve Gengma, uluslararası yardım istenmesi ve ölü sayılarının açık açık tartışılmasıyla da önceki felaketlerden ayrılır. Ölü sayısının 938'den 730'a, sonra 748'e oynaması, bilgi akışının hâlâ ne kadar dağınık olduğunu da gösterir.

Bilim açısından deprem, Şan Platosu'ndaki sağ yanal fayların ne kadar büyük depremler üretebileceğini gösterir. Gengma ve Lancang depremleri, bölgede kayıtların başladığı günden bu yana yaşanan en büyük depremler olarak kaydedilir. Çift ana şoklu yapı, fay parçaları arasındaki engellerin bir kırılmayı durdurabileceğini, ama birkaç dakika içinde kendisinin de kırılabileceğini gösteren örneklerden biri olur.

Bugün

Depremin izleri bugün kasaba meydanlarındaki anıtlarda yaşıyor. Lincang'daki anıt depremin birinci yıldönümünde, 6 Kasım 1989'da dikiliyor. Cangyuan'daki anıt 1992'de kuruluyor: Va mimarisindeki çatı kirişini andıran bir çerçevenin tepesinde, Va halkının kutsal saydığı manda başı süsü var; altındaki taşta 21.03'ü gösteren bir saat kabartması duruyor. Gengma'daki 20,65 metrelik anıtın kaidesi bir Dai bambu evi biçiminde; gövdesindeki iki sütun "11" sayısını, kaideyle birlikte Çincedeki "altı" karakterini oluşturuyor ve böylece deprem tarihini anlatıyor. Üzerindeki yazıyı dönemin başbakanı Li Peng yazmış. Lancang'daki 11,6 metrelik anıtın önünde, yıkıntının üstünde bir eliyle taş kaldıran, öbür koluyla bir çocuğu taşıyan bir adam heykeli var.

Lancang ve Gengma bugün yeni yollar, tüneller ve otoyollarla dağların dışına bağlanıyor. Lancang-Gengma fayı ise 1988'den beri ayrıntılı biçimde inceleniyor; Liu Defu'nun "Çin'in deprem merkezi" dediği Yunnan'da dağ köyleri aynı fayların üzerinde yaşamaya devam ediyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 5176 (6 Kasım 1988, Yunnan)
• James L. Tyson, "Peking sends help to Yunnan, 'China's earthquake center'", The Christian Science Monitor, 9 Kasım 1988
• Wang Hui, Qiang Zuji, Yuan Zhuzhong ve diğ., "The Distribution of Seismic Intensities and Surface Rupture in the Lancang-Gengma Earthquakes of November 6, 1988", Acta Seismologica Sinica 13(3), 1991
• "Church Donates Aid for Victims of Quake in China", Ensign, Mayıs 1989
• Vikipedi (İngilizce), 1988 Lancang–Gengma earthquakes ve 1970 Tonghai earthquake (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Çince), 澜沧-耿马地震 (hasar rakamları ve anıtlar; başlangıç kaynağı)