2025 Myanmar Depremi: İç Savaşın Ortasında 500 Kilometrelik Kırılma

28 Mart 2025, Cuma, öğle saatleri. Myanmar'ın ortasında Mandalay sıcakta bunalıyor; Müslümanlar ramazanın son cuma namazında, bir manastırda yüzlerce keşiş sınav kâğıtlarının başında. Ülke dört yıldır iç savaşta. Saat 12.50'de Sagaing Fayı yaklaşık 500 kilometre boyunca kırılıyor. Sarsıntı başkent Naypyidaw'ı yıkıyor, bin kilometre ötede Bangkok'ta inşaat hâlindeki bir gökdeleni deviriyor. Resmî ölü sayısı ilk akşam 144'tür; haftalar içinde 3.700'ü aşacak.

Depremden önce

Myanmar'ı boydan boya, kuzeyden güneye bir fay keser: Sagaing Fayı. Yaklaşık 1.400 kilometre uzunluğundaki bu fay, Burma ve Sunda levhalarının birbirinin yanından kaydığı sınırdır; Mandalay'ın, Naypyidaw'ın ve Yangon'un yakınından geçer. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'na (USGS) göre 1930 ile 1956 arasında bu fayın çevresinde 7 ve üzeri büyüklükte altı deprem olmuştur.

Fayın Mandalay ile Naypyidaw arasındaki yaklaşık 260 kilometrelik bölümü ise uzun süredir sessizdir. 2011'de yayımlanan bir çalışma, bu "sismik boşluk" bütünüyle kırılırsa 7,9 büyüklüğünde bir deprem üretebileceği uyarısında bulunur.

Ülke depreme zaten yaralı girer. Ordu 2021'de Aung San Suu Kyi'nin seçilmiş hükümetini devirmiş, protestolar silahlı direnişe, oradan iç savaşa dönüşmüştür. Birleşmiş Milletler'e göre deprem öncesinde 3,5 milyondan fazla insan yerinden edilmiş, yaklaşık 20 milyon kişi insani yardıma muhtaçtır. Mandalay, 1,7 milyonu aşan nüfusuyla ülkenin ikinci büyük şehridir. Mart, yılın en sıcak ve en kurak ayıdır.

Sınırın öte yanında, Bangkok yumuşak deniz kili üzerine kurulmuş bir gökdelen şehridir. Bu zemin, uzaktan gelen uzun dalgaları büyütür. Tayland'ın yapı yönetmeliğine temel deprem hükümleri ancak 2007'de girmiştir.

Cuma, 12.50

Deprem yerel saatle 12.50.52'de, Sagaing şehrinin kuzeybatısında, Mandalay'ın yaklaşık 16 kilometre batısında başlar. USGS büyüklüğü 7,7, derinliği 10 kilometre olarak verir; Fransız ve Çin kurumları 7,9 hesaplar. On iki dakika sonra 6,7 büyüklüğünde bir artçı gelir.

Kırılma olağanüstüdür. Fay kuzeyde Singu'dan güneyde Bago bölgesine kadar yaklaşık 500 kilometre boyunca yırtılır; bilinen en uzun kırılmalardan biridir. Bütün süreç yaklaşık 85 saniye sürer ve kırılmanın bazı kesimlerde ses ötesi hızla, yani "süper kayma" ile ilerlediği hesaplanır. Fayın iki yakası yer yer 5 ila 6 metre kayar. Thazi'deki bir güneş enerjisi santralinin güvenlik kamerası, yer yüzünde fay kaymasının ilk kez görüntüye alındığı kayıt olur.

Mandalay ile Sagaing arasında, İravadi Nehri üzerindeki 1934 yapımı tarihî Ava Köprüsü nehre çöker. Yollar yarılır, Mandalay Havalimanı'nda tavanlar düşer. Kentin en kutsal tapınaklarından Mahamuni ağır hasar görür.

Namaz ve sınav

Deprem, öğle vaktinin en kalabalık anına denk gelir. Mandalay ve Sagaing'de Müslümanlar ramazanın son cuma namazındadır. AP'nin aktardığına göre Bahar Devrimi Myanmar Müslüman Ağı'ndan Tun Kyi, yaklaşık 60 caminin hasar gördüğünü ya da yıkıldığını, namaz kılan 700 kadar kişinin öldüğünü söyler. Askerî yönetimin lideri Min Aung Hlaing'in verdiği rakam 500'dür.

Mandalay'daki U Hla Thein manastırında, AFP'nin anlatımına göre 180'den fazla keşiş, kıdemli bir keşişlik derecesi için altı gün süren sınavın üçüncü oturumundadır. Binanın bir bölümünün üç katı üst üste çöker. Cuma ve cumartesi 21 kişi canlı çıkarılır; pazar sabahına kadar 13 ceset bulunur. Pazartesi kurtarma ekipleri AP'ye hâlâ yaklaşık 150 keşişi aradıklarını söyler.

Enkazın başında bekleyenlerden biri çiftçi Kyaw Swe'dir. Oğlu Seikta dokuz yaşında keşiş adayı olmuş, 31 yıldır keşiştir ve kayıplar arasındadır. AFP'ye "Yaşadığını umuyorum" der.

Başkentte açık havada hastane

Başkent Naypyidaw, kırılan fay parçasının hemen yanındadır. AFP muhabirleri, 1.000 yataklı ana hastanenin acil servis girişinin bir arabanın üzerine çöktüğünü görür. Yaralılar dışarıda, sedyelerde serum askılarıyla tedavi edilir. Bir hastane görevlisi gazetecileri "burası toplu yaralı alanı" diyerek uzaklaştırır. Bir doktor AFP'ye "Böyle bir şey daha önce görmedim" der.

Bakanlık binaları, meclis yerleşkesi, memur lojmanları ağır hasar alır. Pek çok lojmanda zemin kat çöker. Havalimanının kontrol kulesi yıkılır. Ulusal Müze'de tavandan parçalar düşerken personel dışarı koşar.

Min Aung Hlaing aynı gün hastaneyi gezer, akşam televizyona çıkar. Altı bölgede olağanüstü hâl ilan ettiğini söyler ve dış dünyaya alışılmadık bir çağrı yapar: yardım etmek isteyen her kuruluşa ve ülkeye "açık davet". Önceki askerî yönetimler büyük afetlerde bile dış yardımı geri çevirmişti. O akşam açıklanan ilk rakam 144 ölü, 732 yaralıdır; Min Aung Hlaing kayıpların artmasının beklendiğini ekler.

Bin kilometre ötede: Bangkok

Deprem dalgaları yaklaşık 1.000 kilometre güneydoğudaki Bangkok'a ulaştığında, yumuşak zemin onları üç ila beş kat büyütür. Gökdelenler dakikalarca salınır, çatı havuzlarından sokaklara su boşalır, metro ve raylı sistem durur. Başbakan Paetongtarn Shinawatra Phuket ziyaretini yarıda keser ve başkentte olağanüstü hâl ilan eder.

Asıl felaket, Chatuchak hafta sonu pazarının yakınındadır. Devlet Denetim Dairesi için inşa edilen 33 katlı kule, saniyeler içinde bir moloz ve çelik yığınına döner. Polis ve sağlıkçılar ilk saatlerde 43 işçinin içeride kaldığını söyler. Bang Sue polis müdür yardımcısı Worapat Sukthai, olay yerine vardığında içeriden yardım isteyen sesler duyduğunu anlatır.

Çöküşten kurtulan inşaat işçisi Khin Aung, AFP'ye her şeyin "göz açıp kapayıncaya kadar" olduğunu söyler; bütün arkadaşları ve kardeşi binanın içindedir. Enkazdaki işçilerin önemli bir kısmı Myanmar'dan gelmiş göçmenlerdir.

Mandalay sokakta uyuyor

İlk gece Mandalay'da elektrik ve su yoktur. Artçılardan korkan binlerce kişi sokakta, ağaçların altında yatar. Ağır iş makinesi azdır; kurtarmanın büyük kısmını gönüllüler ve mahalleli çıplak elle yapar. Gündüz sıcaklık 40 dereceyi aşar.

Cumartesi askerî yönetim ölü sayısını 1.644'e, yaralı sayısını 3.400'ün üstüne çıkarır. 68 yaşındaki Thar Aye AFP'ye "Yardıma ihtiyacımız var, hiçbir şeyimiz yeterli değil" der.

En ağır enkazlardan biri Sky Villa konut sitesidir; AFP'ye göre 12, AP'ye göre 10 katlı binanın yarısı yerle bir olmuştur. Kızılhaç'tan bir yetkili içeride 90'dan fazla kişi olabileceğini söyler. Saatler süren çalışmadan sonra 30 yaşındaki Phyu Lay Khaing sedyeyle çıkarılır, eşi ona sarılır ve hastaneye götürülür. Aynı binanın aşçısı 56 yaşındaki Min Min Khine ise 20 yaşındaki oğlunu bekler: oğlu yemeğini onun yanında yiyip vedalaşmış, ayrıldıktan hemen sonra deprem olmuştur.

Pazar sabahı çay ocağı sahibi Win Lwin, mahallesindeki çöken lokantanın tuğlalarını tek tek kenara atar. AFP'ye burada yedi kadar kişinin öldüğünü, artık sağ kalan bulamayacağını bildiğini ama aramaya devam ettiğini söyler.

Bombalar ve ateşkes

Deprem iç savaşı durdurmaz. Sarsıntıdan birkaç dakika sonra Shan eyaletinde, bir direniş grubuna bombalama için yola çıkmış savaş uçakları hedeflerini vurur. Sonraki günlerde hava saldırıları sürer.

Sürgündeki muhalif Ulusal Birlik Hükümeti, 30 Mart'tan itibaren deprem bölgelerinde iki haftalık kısmi ateşkes ilan eder. 1 Nisan'da üç etnik silahlı örgütün oluşturduğu Üç Kardeşlik İttifakı aynı yolu izler. Ordu 2 Nisan'da 22 Nisan'a kadar ateşkes açıklar. Ama taraflar birbirini ihlalle suçlar: Ulusal Birlik Hükümeti'ne göre depremden sonraki bir hafta içinde 63 hava ve topçu saldırısında 68 sivil ölür. Ordu sözcüsü Tümgeneral Zaw Min Tun ise ihlali yapanın muhalifler olduğunu söyler.

Savaş yardımı da böler. İnsan hakları örgütleri, yardımın Mandalay ve Naypyidaw'a yığıldığını, direnişin elindeki Sagaing ve Shan bölgelerine az ulaştığını bildirir. Sagaing'de Müslüman mezarlığı çatışmalar yüzünden yıllardır kapalıdır; cenazeler İravadi'yi geçip Mandalay'a götürülür.

Enkazın altında 108 saat

Dünyanın dört bir yanından ekipler gelir. 2 Nisan itibarıyla Çin'den 270, Rusya'dan 212, Birleşik Arap Emirlikleri'nden 122 kişi bölgededir; Hindistan yaklaşık 200 kurtarmacı ve iki donanma gemisi gönderir. ABD, dış yardım kesintilerinin ortasında 2 milyon dolar ve üç kişilik bir ekip açıklar.

2 Nisan Çarşamba'nın ilk saatlerinde, Naypyidaw'da çöken bir otelin enkazında bir mucize yaşanır. Otelde çalışan 26 yaşındaki Naing Lin Tun'un yeri endoskopik kamerayla belirlenir, canlı olduğu doğrulanır. Türk ve Myanmarlı ekiplerin dokuz saati aşan çalışmasıyla, döşemede kırıcıyla açılan bir delikten çıkarılır. Yaklaşık 108 saattir enkazın altındadır. İtfaiyenin yayımladığı görüntüde tozlu ve bitkin ama bilinci yerindedir; serum takılıp götürülür.

Ama ekiplerin çoğu artık yalnızca ceset bulmaktadır. Aynı gün Min Aung Hlaing ölü sayısını 2.719, yaralı sayısını 4.500'ün üstü, kayıpları 441 olarak açıklar. Ülke 6 Nisan'a kadar yastadır; Sky Villa'nın önünde kurtarmacılar sıraya girip saygı duruşunda bulunur.

Rakamların savaşı

7 Nisan'da kurtarma çalışmaları sona ererken ordu sözcüsü Zaw Min Tun 3.600 ölü, 5.017 yaralı ve 160 kayıp açıklar; 20 ülkeden 1.738 kurtarmacının enkazdan 653 kişiyi canlı çıkardığını söyler. Deprem resmî olarak "Büyük Mandalay Depremi" adını alır. BM İnsani İşler Koordinasyon Ofisi'ne (OCHA) göre etkilenen bölgelerde 17,2 milyon kişi yaşamaktadır; evsizler yılın en sıcak ayında açıkta kalmış, Mandalay'da yağmurlar başlamıştır.

Kesin sayı yoktur. Askerî yönetim sonunda 3.770 ölü açıklar; ABD'nin NOAA kataloğu 3.815 ölü, 5.145 yaralı ve 116 kayıp kaydeder. Bağımsız Myanmar medyası daha yüksek rakamlar verir: Democratic Voice of Burma 4.549, Mizzima 5.352 ölü sayar. Yönetim yalnızca kendi kontrolündeki bölgelerden rakam topladığı için gerçek sayının daha yüksek olduğu düşünülür.

Bangkok'taki kulenin enkazında arama mayıs ortasına kadar sürer. Kesinleşen bilançoya göre çöküşte 96 kişi ölür; Tayland'daki toplam ölü sayısı 100'ü geçer. Tayland hükümeti önce çeliğin standart dışı olduğunu açıklar, haziranda ise malzemelerin standarda uygun olduğunu, çöküşün tasarım ve asansör-merdiven perdelerindeki yapım kusurlarından kaynaklandığını söyler. Ağustos 2025'te müteahhit ortaklığının yöneticileri dahil 23 kişi ağır ihmal ve taksirle öldürmekle suçlanır.

Neyi değiştirdi

Dünya Bankası, Myanmar'daki doğrudan hasarı 10,97 milyar dolar, yani ülkenin yıllık milli gelirinin yaklaşık yüzde 14'ü olarak hesaplar. Hasarın yarısına yakını Mandalay bölgesindedir. Banka, depremin ekonomiyi 2025/26 mali yılında yüzde 2,5 küçülteceğini öngörür. NOAA kataloğu 12.441 evin yıkıldığını kaydeder.

Naypyidaw'ın planı değişir. Min Aung Hlaing 19 Nisan'da başkentin yeniden düzenleneceğini açıklar; dışişleri ve çalışma bakanlıklarının ofisleri eski başkent Yangon'a taşınır. Yeni yapıların depreme dayanıklı olacağı söylenir.

Bilim için deprem, sismik boşluğun beklendiği gibi kırıldığını, ama kırılmanın onu 160 kilometre aşarak komşu fay parçalarına da sıçradığını gösterdi. Bangkok için ise binlerce kilometre ötedeki bir fayın da bir şehri yıkabileceğinin kanıtı oldu: şehir yönetimine 14 binden fazla hasar ihbarı geldi.

Bugün

Ağustos 2025'in sonunda AP'nin ordunun izniyle ve resmî refakatçilerle yaptığı ziyarette, Mandalay bölgesinde yaklaşık 29 bin evin, 5 bin pagodanın ve 43 köprünün yıkıldığı ya da hasar gördüğü resmî rakamlar olarak aktarılır. Naypyidaw'daki meclis yerleşkesinde 500'e kadar işçi, aralık sonundaki seçimlere yetişsin diye gece gündüz çalışmaktadır. Başkentin en büyük hastanelerinden Ottara Thiri'nin yerinde ise yalnızca paslı demirler ve beton yığınları kalmıştır.

Sky Villa'nın enkazında beş ay sonra bile kazı sürmektedir; oradan 200'e yakın ceset çıkarılmıştır. 47 yaşındaki terzi Thae Mama Swe her gün yağmurun altında moloz yığınının üstünde durup iş makinelerini izler. Oğlu o binada çalışıyordu ve cesedi hâlâ bulunamamıştır. AP'ye, mümkün olsa kendi hayatını onunkiyle değişeceğini söyler. Tek dileği oğlunu bulup Budist geleneğine göre uğurlamaktır.

BM'nin Myanmar insan hakları raportörü Tom Andrews, askerî yönetimin denetimi dışındaki bölgelere yardımın hâlâ engellendiğini söyler. Ava Köprüsü'nün kırık açıklıkları aylar sonra da İravadi'nin içinde durmaktadır.

Kaynaklar

• AFP haberleri: 28 Mart 2025 (Naypyidaw hastanesi, Bangkok), 29 Mart 2025 (Mandalay, Sky Villa), 30 Mart 2025 (U Hla Thein manastırı; Mandalay'da artçılar), 2 Nisan 2025 (Naypyidaw'da otel kurtarması)
• Associated Press: 31 Mart 2025 (D. Rising, ölü sayısı ve camiler), 2 Nisan 2025 (Naing Lin Tun), 7 Nisan 2025 (kurtarmanın sona ermesi), 4 Eylül 2025 (D. Rising, Myanmar'da yeniden yapılanma)
• Min Aung Hlaing'in 28 Mart 2025 televizyon konuşması (CNN ve Deseret News aktarımıyla)
• BM Myanmar Mukim ve İnsani Yardım Koordinatörü açıklaması, 29 Mart 2025; OCHA durum raporları
• USGS, M7.7 Mandalay depremi olay sayfası (us7000pn9s)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 10815)
• Dünya Bankası, GRADE hızlı hasar tahmini (8 Mayıs 2025) ve Myanmar Ekonomik Görünüm raporu (Haziran 2025)
• Vikipedi (İngilizce), 2025 Myanmar earthquake; Collapse of the State Audit Office building; Ava Bridge (başlangıç kaynağı)