1913 Eshan Depremi: Karın Altında Kalan İlçe ve Çin'in İlk Deprem Raporu

21 Aralık 1913, gece on bir buçuğu geçiyor. Çin'in güneybatısında, Yunnan'ın dağları arasındaki Xi'e ilçesi uykuda. İki gün önce hafif bir sarsıntı olmuş, kimse aldırmamış. Şimdi yer bu kez sert sallanıyor; surlar, köprüler, tapınaklar ve evlerin çoğu çöküyor. Ertesi gün kar yağmaya başlıyor. Enkazdan sağ çıkanların bir kısmı soğuktan ve açlıktan ölüyor. Birkaç hafta sonra bölgeye bir tarım okulu müdürü gelecek ve Çin'de bir deprem üzerine yazılan ilk inceleme raporunu yazacak.

Xi'e'de iki ırmak

Bugün Eshan adıyla bilinen ilçenin 1913'teki adı Xi'e'dir. Ad, ilçe merkezinin kuzeydoğusundaki Xi ve E adlı iki dağdan gelir. İlçe, Yunnan'ın başkenti Kunming'in güneyinde, dağlarla çevrili bir yaylada kuruludur. Kuzeyinden Nijiang, güneyinden Lianjiang ırmakları geçer. İki ırmak doğuda birleşip Qujiang adını alır ve Tonghai'ye doğru akar. Aralarında kalan düzlük, ırmakların yüzyıllar boyunca taşıdığı kum ve çakılla dolmuş bir ova gibidir. Evlerin duvarları da bu ovanın toprağından ve kumundan yapılır.

Ülke yeni bir dönemin ilk yılını yaşamaktadır. 1911 devrimi Qing hanedanını yıkmış, 1912'de Çin Cumhuriyeti kurulmuştur. Yunnan'da devrimin önderlerinden General Cai E'nin yerine 1913'te Tang Jiyao askerî vali olur. Pekin'de aynı yıl ülkenin ilk jeolojik araştırma kurumu kurulmuştur, ama deprem bilimi Çin'de henüz yoktur denecek kadar yenidir.

Xi'e'nin altında, bugün Qujiang Fayı olarak bilinen bir kırık uzanır. Fay, daha uzun olan Kızıl Nehir Fayı'na paralel olarak kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda uzanır; güneydeki Shiping koluyla birlikte toplam uzunluğu yaklaşık 120 kilometredir. Yunnan'ın en hareketli deprem kuşaklarından biridir; yakınındaki Xiaojiang fay sistemiyle birlikte bölgenin büyük depremlerinin çoğunu üretir. Fay üzerinde 1599'da da 7 büyüklüğünü aşan bir deprem kaydedilmiştir.

İlçe halkının aklında başka bir korku vardır. Xi'e'nin yaklaşık kırk li doğusundaki Daheishan, yani Büyük Kara Dağ, yıllardır tüter. Kayaların arasından ince duman sütunları yükselir. Pek çok kişi burayı bir yanardağ sanır.

Önce küçük bir sarsıntı

19 Aralık 1913 gecesi saat on bir sularında ilçe merkezinde hafif bir sarsıntı hissedilir. Sonradan bölgeyi inceleyen Zhang Hongyi raporunda bu sarsıntının çok zayıf olduğunu, halkın bunu sıradan bir şey sayıp hiç önemsemediğini yazar. Bölgede küçük sarsıntılar alışılmış bir şeydir. Bugünkü sismologlar bu kaydı, depremin öncü sarsıntısı olarak değerlendirir.

21 Aralık gecesi

İki gün sonra, 21 Aralık'ta yerel saatle 23.37'de asıl deprem gelir. Çin kataloglarında yüzey dalgası büyüklüğü 7 olarak geçer; uluslararası ISC-GEM kataloğu moment büyüklüğünü 6,8 olarak hesaplar. NOAA'nın veritabanı 7 ile 7,2 arasında değerler verir. Merkez üssü Xi'e ilçe merkezinin hemen yakınıdır, odak derinliği yaklaşık 10 kilometredir. Merkez üssündeki şiddet dokuzuncu derecedir.

Qujiang Fayı'nın kuzeybatı kesimi kırılır. Gece yarısına yakın bir saatte insanların çoğu evlerinde yatmaktadır. İlçe merkezinde surlar ve köprüler yıkılır. Okulların, tapınakların ve devlet binalarının tamamı çöker; konutların yüzde 80-90'ı yerle bir olur. Kerpiç ve kum harçlı duvarlar dağılır, ahşap pencere ve bölmeler ise çoğunlukla ayakta kalır.

Tarlalarda toprak yarılır. Yarıklardan su ve kum fışkırır. Bir kaynağa göre fışkıran su iki üç chi, yani bir metreye yakın yükselir. Dönemin kayıtlarında yarıklara düşen insanlardan da söz edilir. Dağlık kesimlerde heyelanlar olur; heyelanların etkilediği alan sonraki bir çalışmada 2.839 kilometrekare olarak hesaplanır.

Sarsıntı Kunming'de evleri şiddetle sallar; bazı evler yıkılmanın eşiğine gelir. Yao'an, Yiliang, Mengzi, Lunan ve Shiping gibi uzak ilçelerde de hissedilir. Binlerce kilometre ötede, Şanghay'daki Xujiahui gözlemevinin sismografı da depremi kaydeder.

Komşu ilçeler

Yıkım yalnız Xi'e ile sınırlı kalmaz. Tonghai'de ilçe merkezindeki bazı resmî binalar ve evler çöker; ilçenin batısındaki Shenjiaying ve çevre köylerde binden fazla ev yıkılır, 9 kişi ölür.

Hexi'de surların iki bölümü yaklaşık 8 metre boyunca yıkılır; resmî binalar, hapishane ve evler çöker. NOAA'nın aktardığı Çin kaydına göre ilçe merkezinde 1 kişi, kırsalda ise 343 kişi ölür. İngilizce Vikipedi yalnız ilçe merkezindeki 1 ölüyü yazar; iki kaynak bu noktada ayrılır.

Yuxi'de, Houyu'daki Wenxing Pagodası'nın tepesi düşer. Surların beş bölümü 53 metre boyunca çöker; ilçe yönetim binası ve pek çok eski ev yıkılır, 16 kişi ölür. Xinping'de ilçe yönetim binasının bir odası çöker ve 3 kişiyi öldürür. Gejiu'da devlet binaları yıkılır. Jiangchuan, Huaning, Jinning, Mile, Chenggong ve Anning'de duvarlar ve eski evler çöker ya da çatlar.

Kar, açlık ve salgın

Ertesi gün bölgeye yoğun kar yağar. Çince kaynaklar karın altı chi, yani iki metreye yakın kalınlığa ulaştığını yazar. Evini kaybeden binlerce aile karın altında, açıkta kalır. Ne giyecek vardır ne yiyecek. Enkazdan sağ çıkanların önemli bir kısmı sonraki günlerde soğuktan ve açlıktan ölür.

Artçı sarsıntılar günlerce sürer. Ardından salgın hastalık başlar, yangınlar çıkar. Doktor ve ilaç yoktur. Hırsızlık ve yağma olayları yaşanır, ırmak taşkınları gelir. Bölgede dilden dile dolaşan söylentiler halkı daha da tedirgin eder. En yaygın söylenti, felaketi Büyük Kara Dağ'ın patlamasına bağlar.

Yunnan'ın acil yardım bürosu felaketi "yüz yılda görülmemiş büyük bir yıkım" diye niteler. Bölgeye nasıl ve ne kadar yardım gittiğine dair okuduğumuz kaynaklarda ayrıntılı bir rakam yoktur. Dönemin Yunnan'ı üzerine yazılan bir çalışma, devletin imkânlarının sınırlı olduğunu ve yardımın büyük ölçüde halkın kendi dayanışmasına kaldığını anlatır.

Bir okul müdürü deprem bölgesinde

Ocak 1914'ün ilk yarısında Yunnan eyalet yönetimi, Kunming'deki eyalet tarım okulunun müdürü Zhang Hongyi'yi deprem bölgesine göndermeye karar verir. Zhang bir sismolog değildir, ama jeolojiye meraklıdır ve bu alanda kendini yetiştirmiştir. Görevi, depremin nedenini araştırmaktır. Kaynaklar emrin tarihinde ayrılır: bir yazı ocak ayının başını, Zhang üzerine yazılmış makale ise ayın ortasını verir.

Zhang, yanına aldığı beş kişiyle yola çıkar ve üç günde Xi'e'ye varır. Soğukta köy köy dolaşır. Her artçı sarsıntıyı not eder: geldikleri ilk akşam altı, ertesi gece üç sarsıntı hisseder. Halkın hâlâ huzursuz olduğunu, sarsıntıların günlerdir dinmediğini yazar. Dört gün içinde yıkımın hangi köylerde yoğunlaştığını ve bunun toprak ve arazi yapısıyla ilişkisini çıkarır, etkilenen köyleri gösteren bir harita çizer.

Yanardağ söylentisini de araştırır. Büyük Kara Dağ'a gider ve orada ne bir krater ne de lav bulur. Dağın kötü kaliteli linyit yatakları vardır. Raporuna göre on küsur yıl önce iki aile ortaklaşa kömür çıkarmaya başlamış, kazanç paylaşımı yüzünden kavgaya düşmüş ve biri dağın içindeki kömüre ateş vermiştir. Duman, yıllardır sönmeyen bu yangından gelmektedir. Zhang ayrıca bir yanardağ patlamasının bu kadar geniş bir alanı, Hexi'yi ve Xinping'i sallayamayacağını yazar.

Ama vardığı sonuç yanlıştır. Zhang, yıkımın ırmak kenarlarındaki kumlu topraklarda yoğunlaştığını görür ve depremi bir "çökme depremi" olarak açıklar: yazın kabaran ırmakların suyla doldurduğu kum katmanları kışın sular çekilince boşalır ve çöker. Raporunda depremin ne yanardağdan ne de faydan kaynaklandığını açıkça yazar. Bugünkü bilim, depremin Qujiang Fayı'nın kırılmasıyla oluştuğunu kabul eder.

Kayıp

Çin kataloglarına ve NOAA'ya göre deprem 942 kişinin ölümüne, 112 kişinin yaralanmasına yol açar. Aynı kayıtta başka bir raporun 1.900'den fazla ölüden söz ettiği de not edilir. Bir Çin deprem kurumunun yayımladığı yazı ise ölü ve yaralıların toplamını 3 binin üzerinde verir. Fark büyük ölçüde depremden sonraki haftalarda karda ve salgında ölenlerin sayılıp sayılmamasından kaynaklanıyor olabilir; okuduğumuz kaynaklar bunu kesin olarak açıklamaz.

Hasar gören alan yaklaşık 3 bin kilometrekaredir. Çince kaynaklar 18 binden fazla "jian" yıkıldığını yazar. Jian Çin'de bir yapının oda ya da bölme birimidir; bu nedenle rakam ev sayısı olarak değil, yıkılan oda sayısı olarak okunmalıdır. Xi'e, Tonghai, Hexi, Yuxi ve Jiangchuan aynı anda zarar görür; en ağır yıkım Xi'e'dedir.

İlk deprem raporu

Zhang Hongyi raporunu ocak ayının sonunda teslim eder. "Xi'e Depremi İnceleme Raporu", Çin'de bir deprem üzerine sahaya gidilerek yazılan ilk özel rapor olarak kabul edilir. Rapordaki harita yalnızca etkilenen köyleri ve bir "deprem kuşağını" kırmızı çizgiyle gösterir; merkez üssünü, şiddet derecelerini ya da eş şiddet eğrilerini içermez. Yine de sonraki araştırmacılar depremin şiddet dağılımını büyük ölçüde bu rapordaki bilgilere dayanarak çıkarır.

Raporun en kalıcı bölümü yapılarla ilgili olandır. Zhang, duvarların ovadaki kumdan yapıldığını, bu malzemenin bağlayıcılığının çok zayıf olduğunu ve küçük bir sarsıntıda dağıldığını yazar. Ahşap pencereler ve bölmeler ise hasarsız kalmıştır. Önerisi açıktır: bundan sonra evler ahşap iskeletle yapılmalı, zemin sağlam, malzeme dayanıklı, duvarlar ince, pencere kafesleri ince, yapı hafif ama sağlam olmalıdır. Bu öneriler sonradan "altı ilke" olarak anılır. Zhang ayrıca kalıcı bir çözüm için ilçe merkezinin zemini sağlam, suya kolay ulaşılan bir yere taşınmasını da önerir.

Neyi değiştirdi

Xi'e depremi, Çin'de devletin bir depremin ardından inceleme için uzman gönderdiği ilk olaydır. Bunu daha büyük çalışmalar izler. 1920'de Ningxia'daki Haiyuan depreminden sonra jeolog Weng Wenhao başkanlığında çok daha kapsamlı bir heyet bölgeye gider ve Çin'in ilk modern deprem saha araştırmasını yapar.

Zhang Hongyi depremle ilgilenmeyi bırakmaz. Eylül 1933'te Kunming'de, 1833 büyük depreminin yüzüncü yılı anılırken halk eğitim evinde "Depremin genel bilgileri" başlıklı bir konferans verir. Konuşmasında anmaların tehlikeyi unutmamak için yapıldığını, asıl yapılması gerekenin deprem araştırmaları için kalıcı bir kurum kurmak, batıl inançları bilimle yıkmak, korunma ve yardım yollarını aramak olduğunu söyler.

Bilim için 1913 depremi, Qujiang Fayı'nın bir parçasıdır. Fayın kuzeybatı kesimi 1913'te kırılır; 57 yıl sonra, 5 Ocak 1970'te güneydoğu kesimi 7,7 büyüklüğünde bir depremle kırılır ve yüzeyde yaklaşık 60 kilometrelik bir yırtık açar. Ayrı yazımızda anlatılan Tonghai depreminde Eshan da ağır kayıp verir. Bir Çin deprem kurumunun yazısına göre o depremde Zhang'ın ilkelerine uygun yapılan ahşap iskeletli evler sarsıntıya görece iyi dayanır. Bugün araştırmacılar Qujiang-Shiping ve Xiaojiang fay sistemlerindeki büyük deprem dizilerinin birbirini nasıl tetiklediğini inceliyor.

Bugün

Xi'e adı 1930'da değiştirilir. Eyaletin içişleri yöneticisi olan bir Xi'eli, adın Çincede "kötülüğü öğrenmek" anlamına gelen bir sözcükle sesteş olduğunu ileri sürer; ilçe 1 Ocak 1930'dan itibaren Eshan adını alır. 1951'de Çin Halk Cumhuriyeti'nin ilk Yi özerk ilçesi olur.

Eshan Yi Özerk İlçesi bugün Yuxi şehrine bağlıdır ve 2020 sayımına göre yaklaşık 144 bin kişinin yaşadığı bir yerdir. Nüfusun yarısından fazlası Yi, üçte biri Han'dır. İlçeden otoyollar ve Yuxi-Mohan demiryolu geçer. İlçenin doğusundaki Shuangjiang ve Xiaojie, hâlâ Qujiang fay kuşağının üzerindedir; bölgede deprem etkinliği sürmektedir.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay 2993 (Çin deprem kataloğundan aktarılan hasar ayrıntılarıyla)
• Sichuan Eyalet Deprem İdaresi / Zhenzhi Zhuojian, "Minguo döneminde Yunnan'da binden fazla kişinin öldüğü deprem ve Çin'in ilk deprem inceleme raporu" (Sohu, 21 Aralık 2021; Zhang Hongyi raporundan alıntılarla)
• Gao Jizong, "Minguo deprem saha araştırmasının ilk adı: Zhang Hongyi", Deprem Bilimi ve Teknolojisi Gelişmeleri (2021)
• "Çin modern deprem bilimi tarihinin ana hatları", Zhongguo Dizhen (2018)
• Li Ai, "Minguo döneminde Yunnan'da deprem afetleri ve yardım çalışmaları", Sosyal Bilimler Araştırma ve Uygulama (2025)
• Wen Xueze ve diğ. (2011), Tectonic dynamics and correlation of major earthquake sequences of the Xiaojiang and Qujiang-Shiping fault systems, Yunnan, China, Science China Earth Sciences
• Chen ve diğ. (2012), Earthquake-triggered landslides in southwest China, Natural Hazards and Earth System Sciences
• ISC-GEM Küresel Aletsel Deprem Kataloğu (1900-2009)
• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 1913 Eshan depremi, Eshan Yi Özerk İlçesi, Tang Jiyao, Cai E (başlangıç kaynağı)