1500 Yiliang Depremi: Ölüleri On Binlerle Sayılan Kış

Ming Çin'inin güneybatı ucu, Yunnan. Kunming'in doğusundaki Yiliang ilçesinde, Hongzhi İmparatoru'nun saltanatının on ikinci yılının kışında, güneybatıdan gök gürültüsüne benzeyen bir ses gelir. Evler çöker, ilçenin tuğla surları yıkılır. Dönemin yerel kroniği ölüleri "on binlerle" sayar ve sarsıntıların dört yıl sürdüğünü yazar. Bu deprem bugün iki ayrı tarihle anılır: kimi katalogda 1499, kimisinde 4 Ocak 1500. Kayıtlar azdır; bu yazı yalnızca onların söylediklerini anlatır.

Depremden önce

Yunnan, Ming hanedanının ülkesine katılan son büyük bölgelerden biridir. Ming orduları burayı Nisan 1382'de, Yuan hanedanına bağlı kalan Moğol prensi Basalawarmi'nin elinden alır. Fethe katılan generallerden Mu Ying 1384'te bölgeye kalıcı olarak yerleştirilir; ailesi hanedanın sonuna kadar Yunnan'ın en yüksek askerî makamını elinde tutar.

Fetihten sonra bölgeye yaklaşık 90 bin asker yerleştirilir. Bu askerlerin çoğu aynı zamanda çiftçidir: Ming düzeninde garnizonların büyük kısmı tarlada çalışır. Askerlerin ardından toprak arayan köylüler, sürgün memurlar ve tüccarlar gelir. 16. yüzyılın başında Yunnan'daki Han göçmenlerinin bir ile üç milyon arasında olduğu, yani eyalet nüfusunun üçte birini oluşturduğu tahmin edilir.

Yiliang, eyalet merkezi Kunming'in yaklaşık 50 kilometre doğusunda, Nanpan Irmağı'nın yukarı vadisinde bir ilçedir. 1284'ten beri ilçe statüsündedir ve Ming döneminde Yunnan valiliğine bağlıdır. Ming'in ilk yıllarında başlayan geniş toprak açma çalışmaları, ilçeye sonradan "Orta Yunnan'ın tahıl ambarı" adını kazandıracaktır. Batısında Yangzong Gölü uzanır. Ovanın altında, bugün bilim insanlarının Xiaojiang Fayı adını verdiği büyük bir kırık sistemi vardır.

Pekin'deki tahtta Hongzhi İmparatoru Zhu Youcheng oturur. 1487'den beri hüküm sürer; vergileri azaltan, bakanlarını dinleyen, Ming tarihinin en başarılı hükümdarlarından biri sayılan bir imparatordur. Ama Konfüçyüsçü düşüncede deprem, kuraklık ve gökteki tuhaflıklar, yönetimdeki aksaklığa karşı Gök'ün uyarısıdır. Saray, uzak eyaletlerden gelen her afet haberini bu gözle okur.

1499: Yer kıpırdanıyor

Qing döneminde derlenen Yunnan Genel Kayıtları'nın (Yunnan Tongzhi) "olağanüstü olaylar" bölümü, Hongzhi'nin on ikinci yılını, yani kabaca 1499'u, birbirini izleyen sarsıntılarla anlatır.

Önce bugünkü Xiangyun olan Yunnan ilçesinde bir deprem kaydedilir. Altıncı ayda güneydeki Jingdong'da yer on gün on gece sallanır. Batıdaki Menghua'da (bugünkü Weishan) büyük bir deprem evleri yıkar. Kronik, ertesi sabah toprakta bir parmak boyunda beyaz tüyler bittiğini, yalnızca Konfüçyüs tapınağının avlusunda bitmediğini de yazar. Bu ayrıntı, kayıtların bilimsel gözlemle değil, işaret ve alamet arayan bir gözle tutulduğunu hatırlatır.

Bu sarsıntıların Yiliang'daki büyük depremle bağı bilinmez; aralarında yüzlerce kilometre vardır. Ama kroniği okuyan biri için 1499, Yunnan'da yerin hiç durulmadığı bir yıldır.

Kışın gelen gürültü

Aynı kayıt, o yılın kışını tek bir cümleyle anlatır. Wanli döneminde derlenen Yunnan kayıtlarında da, 18. yüzyılın büyük Çin ansiklopedisi Gujin Tushu Jicheng'de de aynı cümle tekrarlanır: Yiliang'da yer sarsılır, güneybatıdan gök gürültüsüne benzeyen bir ses gelir, halkın evleri tamamen yıkılır, "ezilerek ölenler on binlerle sayılır".

Çin deprem kataloglarının derlediği öteki kayıtlar tabloyu biraz daha genişletir. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) tarihî deprem veri tabanı, 1989'da Pekin'de yayımlanan Çin Depremleri Kataloğu'na dayanarak şunları aktarır: Yiliang ilçesinin tuğladan örülmüş, 4,7 metre yüksekliğindeki surları çöker. Devlet daireleri, tapınaklar, manastırlar ve halkın evlerinden ayakta pek az şey kalır. Ölü ve yaralılar "sayılamaz"; başka bir kayda göre ölü sayısı on binlere ulaşır.

Depremin saatini, ilk kurtarma çalışmalarını, kimin hangi enkazdan çıkarıldığını anlatan bir kayıt elimizde yok. Okunan kaynaklarda ilçe yöneticisinin adı da geçmez. Bilinen, bir ilçenin neredeyse tamamen yıkıldığı ve yerel kroniğin bu yıkımı ölçmek için "on bin" birimini kullandığıdır.

Kunming'den Chengjiang'a

Yıkım Yiliang ile sınırlı kalmaz. Yunnan kayıtları, aynı yılın on ikinci ayında, Yiliang'ın güneyindeki Chengjiang'da bir deprem kaydeder: devlet binaları ile halkın evleri yıkılır, pek çok kişi enkaz altında kalarak ölür ve sarsıntılar bir aydan fazla sürer. Çin kataloğu da Chengjiang'da dairelerin ve evlerin yıkıldığını, çok sayıda insanın öldüğünü yazar.

Eyalet merkezi Kunming'de, katalog Huiguang Tapınağı'nın pagodasının sarsıntıyla çöktüğünü kaydeder. Huiguang Tapınağı'nın pagodası, bugün Kunming'de ayakta duran Batı Pagodası olarak bilinir; 8. yüzyılın sonunda ya da 9. yüzyılın başında Nanzhao krallığı döneminde yapılmıştır. Kunming üzerine yazılan bugünkü kaynaklar bu pagodanın küçük onarımlarla yüzyıllardır ayakta kaldığını söyler. 1500'deki "çöktü" kaydının yapının tamamını mı, yoksa bir bölümünü mü anlattığı okunan kaynaklardan anlaşılmıyor.

Katalog, aynı gün Yunnan'ın 36 ayrı yerinde yerin yirmiden fazla kez sarsıldığını da aktarır. Bu, depremin geniş bir alanda hissedildiğini gösterir; ama 36 yerin hangileri olduğu okunan kaynaklarda sayılmaz.

Bir deprem, iki kayıt

NOAA'nın listesinde bu deprem iki kez yer alır. 655 numaralı kayıt "1499, Yiliang" der; ay ve gün vermez. Kaynağı, Zi-Ka-Wei Gözlemevi bülteninde 1907'de yayımlanan Fransızca Çin depremleri özetidir. Bu kayda göre güneydoğudan gök gürültüsüne benzeyen bir ses gelir, on binlerce kişi ölür, sarsıntılar on ay boyunca sürer ve ortalık ancak dört yılın sonunda sakinleşir. 656 numaralı kayıt ise "4 Ocak 1500, Yiliang" der; Çin kataloğuna dayanır, şiddeti Mercalli ölçeğinde IX olarak verir. İki kaydın ölü sütununda da 10 bin yazar.

Bu ikilik büyük olasılıkla takvimden doğar. Yerel kronik depremi Hongzhi'nin on ikinci yılının kışına yerleştirir. Çin ay takviminde yıl bizim takvimimizden birkaç hafta sonra biter; bu yüzden "on ikinci yılın kışı" Batı takviminde hem 1499'un son haftalarına hem de 1500'ün ilk haftalarına denk gelebilir. Yalnızca yılı çeviren eski bir katalog 1499 yazar, günü hesaplayan yeni katalog 4 Ocak 1500. Wikipedia'nın Yunnan depremleri listesi de bu ikiliği taşır: 1499'u "on binlerce ölü" ile, 4 Ocak 1500'ü "çok sayıda ev ve devlet binası yıkıldı" notuyla ayrı satırlarda verir.

Ayrıntılarda da küçük bir çelişki vardır. 1907 tarihli Fransızca özet sesin güneydoğudan geldiğini yazar; Çince kronik ise güneybatıdan der. Okunan kaynaklar bu farkı açıklamaz.

10 bin rakamı da dikkatle okunmalıdır. Kronikteki ifade bir sayım değil, "on binlerle" anlamına gelen bir büyüklük tahminidir. NOAA bu ifadeyi en alt sınır olan 10 bin olarak kaydeder. Bazı Çince popüler sitelerde depremin 13 Ocak'ta ve 8 büyüklüğünde olduğu yazar; bu bilgiler okunan bilimsel kaynaklarda doğrulanmadığı için burada kullanılmadı.

Dört yıl süren sarsıntılar

Kroniğe göre deprem bitmez. Haftalar ve aylar boyunca yer sık sık sallanır; bölge ancak dört yıl sonra durulur. Çin kataloğu bu artçıları daha ayrıntılı anlatır: depremden sonra yer kimi zaman her gün, kimi zaman on günde bir, kimi zaman yarım ayda ya da ayda bir sallanır ve bu dört yıla kadar uzar. Zi-Ka-Wei özetine göre sarsıntılar on ay boyunca aralıksız hissedilir.

Dört yıl boyunca her gece uyanılan bir ovada evlerin nasıl yeniden yapıldığına, insanların nerede barındığına dair okunan kaynaklarda bir bilgi yoktur. Yalnızca, afetlerin bu dönemde Yunnan'da üst üste geldiği bilinir: kayıtlar sonraki yıllarda kuraklık, sel ve başka depremlerden de söz eder.

Saray bölgeye müfettiş gönderiyor

Haber Pekin'e ulaşır. Ming hanedanının resmî tarihindeki biyografiye göre Hongzhi'nin on altıncı yılında, yani 1503'te, Yunnan'dan üst üste kötü haberler gelir: Jingdong garnizonunda gündüzün yedi gün boyunca karanlık çöktüğü, Yiliang'da yerin gök gürültüsü gibi sarsıldığı, Qujing'de art arda büyük yangınlar çıktığı, komşu Guizhou'da da afetlerin çoğaldığı bildirilir. Saray, eyaletleri denetlemek için Nanking ceza bakan yardımcısı Fan Ying'i gönderir.

Fan Ying, Gök'ün uyarısını kötü yöneticilere bağlar. Bölgedeki askerî ve sivil yöneticileri suçlar, görevini yapmayan memurları azlettirir. Kaç kişinin görevden alındığı kaynağa göre değişir: Ming tarihindeki biyografi 1.700 sivil ve askerî görevliden, başka bir Ming kaydı "bin kişiden fazla"dan, bir üçüncüsü yalnızca Guizhou'da üç yüzü aşkın memurdan söz eder. Fan Ying ayrıca Jingdong'daki "yedi günlük karanlığın" bir hileden ibaret olduğunu ortaya çıkarır: kayda göre komutan Wu Yong, devlet hazinesinden aldığı paranın hesabını vermemek için sisli havayı büyütüp felaket diye bildirmiştir.

Bu toplu azil herkesi ikna etmez. Maliye ve bayındırlık bakanlıklarında görev yapmış memur Xi Shu imparatora uzun bir dilekçe yazar. Ona göre Yunnan'daki afetler bütün imparatorluğa verilmiş bir uyarıdır ve suç önce başkentteki büyük bakanlarındır. Dilekçedeki bir cümle durumu özetler: "Bir yerde afet çıktı diye yalnızca o yerin memurlarının cezalandırıldığını hiç duymadık." Xi Shu, azledilenlerin çoğunun uzak bir eyalette yoksulluk içinde çalışan küçük memurlar olduğunu da hatırlatır. Kayda göre imparator dilekçeyi beğenerek okur ve oturduğu yerin yanına astırır.

Neyi değiştirdi

Yiliang depremi, Yunnan'ın deprem tarihinde en eski ayrıntılı kayıtlardan biridir ve bugün daha çok bilim insanlarının ilgisini çeker. Çinli araştırmacılar 1990'larda Deprem Araştırmaları dergisinde depremin yol açtığı yüzey deformasyon kuşağını ve onu üreten fayı inceleyen çalışmalar yayımlar.

Bugünkü yoruma göre deprem, Xiaojiang Fayı'nın doğu kolunda oluşur. Yaklaşık 400 kilometre uzunluğundaki bu sol yönlü doğrultu atımlı fay, kuzeyde Qiaojia'dan başlar, Dongchuan'dan sonra ikiye ayrılır: doğu kolu Yiliang ve Jianshui üzerinden, batı kolu Songming, Chengjiang ve Tonghai üzerinden güneye iner. 1500 depreminin büyüklüğü için Çince Wikipedia'daki fay listesi 7,5, 2019'da Avrupa Yerbilimleri Birliği'ne sunulan bir çalışma ise 7¾ verir. Aynı çalışmanın bilgisayar modeline göre fay bu depremde en fazla 10 metre kadar kaymış olabilir; bu bir ölçüm değil, bir benzetim sonucudur.

Xiaojiang Fayı sonraki yüzyıllarda da durmaz. 1733'te kuzey kolunda Dongchuan, 1833'te batı kolunda Songming depremi gelir; 8 büyüklüğündeki Songming depreminde 6.700'den fazla kişinin öldüğü kaydedilir. Bilim insanları bu fay sisteminin, yanı başındaki Kunming için ciddi bir tehlike olmaya devam ettiğini vurgular.

Bugün

Yiliang bugün Kunming şehrine bağlı bir ilçedir. 2020 sayımına göre nüfusu yaklaşık 385 bindir. Pirinç, tütün ve sebze üretimiyle tanınır; Jiuxiang mağaraları ve Yangzong Gölü ziyaretçi çeker. 1500 depreminin yıktığı surlardan ya da tapınaklardan söz eden bir anıt, okunan kaynaklarda geçmez.

Bir karışıklığa da dikkat etmek gerekir: Yunnan'da Yiliang adlı iki ilçe vardır. 7 Eylül 2012'de 81 kişinin öldüğü depremler, eyaletin kuzeydoğusundaki Zhaotong'a bağlı öteki Yiliang'da olur. 1500 depremi ise Kunming'in doğusundaki Yiliang'ı yıkar.

Yaklaşık beş yüz yıl önceki bu depremden geriye birkaç kronik cümlesi, iki katalog satırı ve bir müfettişin raporu kalır. Ne kurbanların adları ne de kurtulanların hikâyeleri bilinir. Ama kroniğin "on binlerle" dediği ölüler, Kunming ovasının altından geçen fayın ne yapabileceğini gösteren en eski kayıtlardan biridir.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Significant Earthquake Database, kayıt 656 (4 Ocak 1500, Yiliang) ve kayıt 655 (1499, Yi Liang)
• Gu Gongxu, Zhou Wenfu, Wang Renlong (ed.), Catalogue of Chinese Earthquakes (1831 B.C. - 1969 A.D.), Science Press, Pekin, 1989 (NOAA kaydı üzerinden)
• H. Gauthier, Résumé du Catalogue des Tremblements de Terre Signalés en Chine, Zi-Ka-Wei Gözlemevi Bülteni, 1907 (NOAA kaydı üzerinden)
• Yunnan Tongzhi (Siku Quanshu baskısı), cilt 28, Hongzhi 12. yıl kayıtları (Wikisource)
• Gujin Tushu Jicheng, Lixiang Huibian, Shuzheng Dian, cilt 5 ve 119 (Fan Ying biyografisi, Xi Shu dilekçesi, Yunnan kayıtları; Wikisource)
• Vikipedi (Çince): 樊瑩 (Fan Ying), 小江断裂带 (Xiaojiang Fay Kuşağı), 宜良县 (Yiliang İlçesi)
• Wikipedia (İngilizce): List of earthquakes in Yunnan; Yunnan under Ming rule; Hongzhi Emperor; Eastern and Western Pagodas; 2012 Yiliang earthquakes
• Houyun Yu, Zhenguo Zhang, Xiaofei Chen, Dynamic rupture simulations performed on the Xiaojiang fault system, Yunnan, China, EGU General Assembly 2019, EGU2019-4847
• Wu Xiyan ve diğerleri, Sichuan-Yunnan deprem deney sahasındaki yüzey kırıkları haritası, Seismology and Geology 40(1), 2018 (1500 Yiliang depremi çalışmalarına yaptığı atıflar için)
• Frontiers in Earth Science, 2022, 10.3389/feart.2022.917635 (Xiaojiang Fayı'nın 1733 ve 1833 depremleri)
• GoKunming, Old Kunming: Eastern and Western Pagodas