1970 Tonghai Depremi: Otuz Yıl Saklanan Felaket

5 Ocak 1970, gece saat bir. Çin'in güneybatısında, Yunnan'ın Qujiang vadisinde köyler kerpiç evlerinde uyuyor. Ülke Kültür Devrimi'nin ortasında ve savaş korkusu içinde. Yer yarıldığında pek çok köylü bunu bir atom bombası sanıyor; ateş yakmak yasaklanıyor, kurtarma karanlıkta yapılıyor. Resmî kayıtlara göre 15.621 kişi ölüyor. Ama bu rakam otuz yıl boyunca gizli tutulacak; ülkenin geri kalanı depremi neredeyse hiç duymayacak.

Qujiang vadisinde kış

Tonghai, Yunnan eyaletinin başkenti Kunming'in güneyinde, Qilu Gölü'nün kıyısında bir ilçedir. Çevresi tütün tarlaları ve pirinç teraslarıyla kaplı tarım köyleriyle doludur. Köylerdeki evlerin çoğu kerpiç ve toprak duvarlıdır. Güneyde Qujiang ırmağının vadisi Jianshui, Tonghai ve Eshan ilçelerinin sınırlarını birleştirir.

1970'in başında Çin, Kültür Devrimi'nin dördüncü yılındadır. Sovyetler Birliği'yle savaş korkusu her yerdedir; radyolar savaştan söz eder, köylüler dağ eteklerinde sığınak kazar. Deprem bölgesinde doğup büyüyen ve sonradan depremi araştıran yazar Yang Yang, o yıl büyüklerin hep "savaş çıkacak" dediğini anlatır.

Yunnan, Çin'in en depremli eyaletlerinden biridir. Ancak Tonghai'nin altından geçen Qujiang Fayı, bilim insanlarının bugün anlattığına göre, Kızıl Nehir (Red River) fay sistemi ile Xianshuihe-Xiaojiang fay sisteminin buluştuğu bölgede uzanan ayrı bir faydır. Bu fay daha önce 1588'de ve 1913'te 7 büyüklüğünde depremler üretmiştir. 1913'te fayın kuzeybatı ucu kırılmıştır; 1970'te sıra güneydoğu kesimine gelecektir.

Açan çiçekler, kuruyan kuyu

Yang Yang'ın anlattığına göre, 1969 kasımının sonunda Güneybatı Jeoloji ve Deprem Ekibi bölgeye dört küçük grup gönderir. Gruplardan biri aralık başında Tonghai'ye varır ve ileride depremin merkezi olacak Wujie köyüne yürüyerek on beş dakika uzaklıktaki bir köye yerleşir. Ekip bir ay boyunca yamaçlardan taş toplar.

Bu sırada tuhaf şeyler görürler: kışın ortasında bambular, şeftali ve armut ağaçları çiçek açmıştır. Ekip üyeleri bunu yer altındaki sıcaklık artışına bağlar, ama o günün bilgisiyle bir deprem tarihi söyleyemezler.

4 Ocak 1970'te ekip çalışmayı bitirip ilçe merkezindeki Halk Oteli'ne döner. Otelde Liu soyadlı bir kadın görevli kuyudan su çekemez; kuyuda su yerine kaynayan beyaz kum vardır. Ekip üyeleri kuyuyu temizlemeye yardım eder, iki el arabası kum çıkarır ama su gelmez. O akşam hava boğucu derecede sıcaktır. Ekip, Kunming'e dönüp merkeze rapor vermeye hazırlanmaktadır. Akşam yürüyüşünde sokakta alışılmadık sayıda büyük farenin koşuştuğunu görürler, ama bunu da bir uyarı olarak okumazlar.

Gece biri

Deprem 5 Ocak 1970'te yerel saatle 01.00'de gelir. Kataloglar ana şoku 01.00.41 (Greenwich saatiyle 4 Ocak 17.00), Yang Yang'ın aktardığı Çin kayıtları 01.00.37 olarak verir. Odak derinliği yaklaşık 13 kilometredir. Çin'in yüzey dalgası ölçeğinde büyüklük 7,7 ile 7,8 arasında verilir; Batılı araştırmacılar 7,5'ten söz eder, bugünkü moment büyüklüğü hesapları ise 7,1'dir. Farklı ölçekler farklı rakamlar verdiği için kaynaklarda bu sayıların hepsi bulunur.

Qujiang Fayı yaklaşık 48 kilometre boyunca kırılır. Yüzeyde iki yaka yatay olarak 2,5 metreye, düşey olarak yaklaşık yarım metreye kadar kayar. 1983'te Caltech'ten Clarence Allen ve Hiroo Kanamori'nin de yer aldığı bir çalışma, kırılmanın tek bir sarsıntı değil, art arda gelen üç dört ayrı kırılmadan oluştuğunu gösterir. En şiddetli sarsıntı merkez üssü çevresinde onuncu derece şiddete ulaşır.

Kerpiç duvarlar ve ağır çatılar uyuyan ailelerin üzerine çöker. Yuja Hekan köyünde yaklaşık 260 bin metreküplük bir toprak kütlesi kayar; köyün 16 hanesi evleri, yolları ve tarlalarıyla birlikte 100-150 metre sürüklenip yıkılır. Sarsıntı yaklaşık 480 kilometre uzaktaki Hanoi'de de hissedilir; Kuzey Vietnam'ın başkentinde insanlar evlerinden dışarı çıkar.

"Savaş başladı" sanılan gece

Köylerde ilk düşünce depremin değil, savaşın geldiğidir. Gaoda halk komününün devrimci komite başkanı Li Zude, sonradan Yang Yang'a evindeki on kişinin çöken toprak duvarın altında kaldığını, aklına ilk gelenin bir düşman saldırısı olduğunu anlatır. Zhang soyadlı bir öğretmen, ay ışığında yıkılmış köyü görünce bir atom bombası atıldığını sandığını söyler. Bir köyde yerin çöktüğü bir çukur için "bomba çukuru" denir.

Bu korku kurtarmayı da etkiler. Milisler köylere gelir, "düşman uçakları görmesin" diye ateş yakılmasını yasaklar. Sıcak gecenin ardından hava birden soğumuştur; ama insanlar ısınmak için yaktıkları ateşi söndürmek zorunda kalır. Wujie köyünden Pu Xiuying, ağlamanın ve ateş yakmanın yasaklandığını, sabah da kırmızı giysi giymelerine izin verilmediğini anlatır.

Wujie'den Pi Shaohan'a göre köyde 315 kişi enkaz altında kalır. Köylüler karanlıkta, elleriyle kazarak 121 kişiyi çıkarır. Pi Shaohan, ışık yakmalarına izin verilseydi en az 60 kişinin daha kurtarılabileceğini söyler.

Harman yerinde sabah

Yang Yang o gece yedi yaşında bile değildir. Babası onu, annesini ve kardeşlerini yıkılan evden çıkarır. Aile kapıyı da avluyu da bulamaz; karanlıkta damdan dama tırmanarak köyün dışına kaçarlar.

Sabah olduğunda köylüler harman yerinde toplanmıştır. Herkesin yüzü, ağzı, kulakları kara toz içindedir. Yang Yang, harman yerinin dışındaki yolda cesetlerin yan yana dizildiğini, büyüklerin enkazdan çıkardıklarını oraya taşıdığını hatırlar. Gizlice saydığında 80-90 kişiyi bulur. Birkaç gün sonra bir talimat geldiği söylenir: kaç kişinin öldüğü konuşulmayacaktır.

Tonghai ilçe merkezinde Su soyadlı bir aile, o gece gece yarısına kadar evde asbest eğirir. Anne babanın beş oğlu vardır; en büyüğü Su Wenyi 15, en küçüğü Su Wenjun 7 yaşındadır. Deprem, aile yattıktan hemen sonra gelir. Anne baba sabaha kadar çocuklarının adını seslenir; sabah gelen askerler beş çocuğun da cansız bedenini enkazdan çıkarır.

Guanyin köyünden Qian Xuede 4 Ocak'ta evlenmiştir. Deprem geldiğinde düğün eğlencesi sürmektedir. Qian, gelinin elinden tutup avluya koşar ama düşen bir kiriş geline çarpar. Ailesinden sekiz kişi ölür; geriye o, babası ve küçük kız kardeşi kalır. Baba oğul sekiz kişiyi dört günde, sekiz ayrı mezar kazarak dağa gömer.

Köy köy kayıp

Yıkım Qujiang ırmağının iki yakasında, yaklaşık 824 kilometrekarelik bir şeritte yoğunlaşır. Yang Yang'ın Yunnan Eyalet Arşivi'nde bulduğu 15 Haziran 1970 tarihli resmî tabloya göre ölü sayısı 15.621'dir. Bu kayıpların 14.917'si üç ilçededir: Jianshui'de 7.479, Tonghai'de 4.426, Eshan'da 3.012 kişi ölür. Tabloda 836 hanenin tamamen yok olduğu, 5.648 kişinin ağır yaralandığı, 166.117 oda büyüklüğünde yapının tamamen yıkıldığı ve 261 yetim çocukla kimsesiz yaşlının geride kaldığı yazılıdır.

Yaralı sayısı kaynaklarda farklıdır: arşiv tablosu yalnızca ağır yaralıları 5.648 olarak verir; İngilizce kaynaklar toplam 26.783, Çince kaynaklar 32 binin üzerinde yaralıdan söz eder.

Gaoda komününde 8 bini aşkın nüfustan 2.300'den fazla kişi ölür. Puzong köyünde 70 haneden 10'u tamamen yok olur. Merkez üssündeki Wujie'de 597 kişiden 194'ü ölür; aralarında doğalı iki saat olmuş bir bebek de vardır. Caozi köyünde 25 kişiden geriye iki yaşlı, bir kadın ve iki çocuk kalır.

Eshan ilçe merkezinde pazar kurulacağı için iki katlı otel o gece dolmuştur, koridorlara bile yatak serilmiştir; yolculardan 200'den fazlası ölür. Xiaojie'deki "7 Mayıs Kadro Okulu"na siyasi eğitim için gönderilen Kunming Teknoloji Enstitüsü çalışanlarından, büyük depoda kalan 90'dan fazla kişi yataklarında hayatını kaybeder. Aynı kurumdan "sınıf düşmanı" sayılıp alçak barakalara konulan 40 kadar kişi ise o depoda değildir. Eshan'daki bir haberleşme alayında, yeni askere alınmış 136 genç kadın asker, ilk sarsıntıdan sonra giysilerini almak için koğuşa döndüklerinde gelen güçlü bir artçı şokta yıkılan binanın altında kalır.

Pekin'den gelen doktorlar

Hükümetin ilk somut yardımı tıbbi olur. Deprem günü Pekin'de bir sağlık ekibi toplanır; 72 kişilik ekip aynı gece özel uçakla Kunming'e iner ve karayoluyla Tonghai'ye geçer. Yang Yang'ın köyüne gelen doktorlar okulun önündeki meydanda ve harman yerinde çadırlar, katranlı keçeden barakalar kurar. Baygın, kolu kırık, yürüyemeyen yaralılar buraya taşınır.

Köylülerin hatırladığına göre doktorlar yaralılarla konuşurken kendilerini Mao'nun gönderdiğini söyler. Yaralıları çadırlara yatırıp kendileri dışarıda yatarlar; kan gerektiğinde bütün ekip bağış için sıraya girer, bazı kadın doktorlar paltolarını üşüyen köylülere verir.

Köylerin yiyecek sorunu ise uzun sürer. Wujie'nin aşağı mahallesinden Wu Guanggui, köyün aç kaldığını, komün tahıl deposundan 500 jin (yaklaşık 250 kilo) pirinç borç aldıklarını ve köylüler için büyük kazanlarda lapa pişirdiklerini anlatır. Borç ancak ertesi yılın sonbaharında, ailelerin topladığı tahılla ödenir.

"En büyük yardım Mao'nun düşüncesi"

Merkezî hükümet felaket için on altı karakterlik bir ilke açıklar: kendi gücüne dayan, azimle çalış, üretimi geliştir, yurdu yeniden kur. Bölge yöneticileri buna bir de "üç istemiyoruz" ekler: yardım tahılı, yardım parası ve yardım malzemesi istenmez. Yang Yang'ın aktardığı döneme ait slogan şudur: "Bin destek, on bin destek; Mao Zedong düşüncesi en büyük destektir."

Bölgeye kamyon kamyon Mao'nun seçme eserleri, sözler kitabı, şiirleri ve rozetleri taşınır. Ülkenin dört bir yanından taziye mektupları gelir. Mektup sayısı da kaynaklarda farklıdır: Yang Yang, 160 bin nüfuslu Tonghai'ye 143 binden fazla mektup geldiğini yazar; İngilizce kaynaklarda bu rakam 14.350'dir. Çin dış yardımı da kabul etmez.

Evini kaybedenler bir iki yıl boyunca samandan yapılmış geçici kulübelerde yaşar. Bu kulübeler kolay tutuşur; Yang Yang, Changhe'de bir gece onlarca kulübenin bir saatten uzun yandığını, depremden kurtarılan son eşyaların da kül olduğunu anlatır.

Gazetelerde olmayan deprem

Resmî Xinhua Ajansı o günlerde kısa bir haber geçer, ama büyüklüğü düşük verir, ölü ve hasardan söz etmez. Çince kaynaklara göre Yunnan Günlüğü ancak dördüncü gün "Kunming'in güneyinde" 7 büyüklüğünde bir deprem olduğunu yazar; yer ve kayıp bilgisi vermez. Dış dünyaya ulaşan tek haber, Hong Kong Kraliyet Gözlemevi'nin "şiddetli" bir deprem kaydettiğini bildiren bir Reuters haberidir. O dönemde Çin, yabancılar zarar görmedikçe doğal afetleri ve kazaları açıklamamaktadır.

Gizlilik ülkenin içinde de işler. Yang Yang'ın anlattığına göre, sonradan ünlü bir yazar olacak Liu Xinwu 1970 baharında bir iş arkadaşından ödünç aldığı kitabın arasında Tonghai'den gelmiş bir mektup bulur. Mektupta aileye depremde ölen yakınların uzun bir listesi vardır. Liu yıllar sonra o gece yaşadığı şaşkınlığı yazar: gazeteler de radyo da böyle bir depremden söz etmemiştir. Bir ailenin bu kadar yakını öldüyse, bütün bölgede kaç kişi ölmüştür?

Otuz yıl sonra açıklanan rakam

Rakamlar parça parça ortaya çıkar. Kasım 1988'de Yunnan'da yeni bir deprem olduğunda Devlet Sismoloji Bürosu yetkilileri 1970'ten söz eder. Christian Science Monitor'ın 9 Kasım 1988 tarihli haberinde büro yetkilisi Liu Defu'nun 1970 depreminde yaklaşık 40 bin kişinin öldüğünü söylediği yazılıdır. On gün sonra, 19 Kasım'da, aynı büronun yetkilisi Chen Zhangli ölü sayısını 10 bin olarak verir. İki rakam birbirini tutmaz ve ikisi de resmî bir sayım değildir.

5 Ocak 2000'de, depremin otuzuncu yılında, kurbanların yakınları Yuxi kentinde ilk kez toplu bir anma töreni yapar. Ardından devlet gazeteleri 15.621 rakamını yayımlar. Pekin Sabah Postası, bölgeye yüz binlerce Mao kitabı ve heykeli gönderildiğini, ama maddi ve parasal yardımın "acınacak kadar az" kaldığını yazar. Yuxi Sismoloji Bürosu'ndan bir yetkili, bilginin "siyasi nedenlerle" gizli tutulduğunu söyler. Yang Yang'a göre doğal afetlerde ölü sayısının devlet sırrı sayılması kuralı ancak 2005'te kaldırılır.

Neyi değiştirdi

Tonghai, Çin'in uzun süreli bilimsel inceleme yaptığı ilk depremlerden biri olur. 40'tan fazla Çinli sismolog, mühendis ve jeolog bölgeye gider; bazıları bir yıl boyunca orada kalarak toprak örnekleri ve hasar verileri toplar. Fay izleri sonraki yıllarda Batılı araştırmacılarla da incelenir.

Depremin hangi faya ait olduğu da zamanla netleşir. İlk kaynaklar depremi Kızıl Nehir Fayı'na bağlar; 1700'den beri 7'nin üzerinde deprem üretmeyen bu fay o güne kadar "ölü" sayılmaktadır. Sonraki saha ve modelleme çalışmaları ise kırılmanın Qujiang Fayı'nda olduğunu gösterir. Bu fay bugün de aktiftir ve yılda yaklaşık 3 milimetre kaydığı hesaplanır.

Depremden yirmi beş yıl sonra Yunnan'da ülkenin en büyük deprem izleme ağı kurulur ve her ilçeye bir deprem bürosu açılır. Tonghai depremi bu ağın kurulma nedenlerinden biri olarak gösterilir.

Bugün

Tonghai bugün Qilu Gölü'nün kıyısında, pazarı ve tarlalarıyla yaşayan bir ilçedir. İlçede depremi anlatan bir anı taşı vardır; üzerinde depremin kaydı, gelen taziye mesajları ve bölgenin geçmiş depremlerinin listesi yazılıdır. Qujiang vadisinde ise 1970'in fay izleri, yağmurla aşınmış olsa da hâlâ görülebilir.

Kaynaklar

• Yang Yang, "Tonghai büyük depremi: bir tanığın anlatısı" (Çince), Nanfang Zhoumo, Şubat 2010 (Aisixiang'da yeniden yayımlanmış hâli)
• Zhou Hui-Lan, Clarence R. Allen, Hiroo Kanamori (1983), Rupture complexity of the 1970 Tonghai and 1973 Luhuo earthquakes, Bulletin of the Seismological Society of America
• Yu Houyun, Chen Xiaofei (2017), Dynamic rupture simulations of the 1970 Tonghai earthquake, EGU Genel Kurulu özeti
• International Journal of Disaster Risk Science (2024), Qujiang Fayı için fizik tabanlı deprem riski değerlendirmesi
• James L. Tyson, "Peking sends help to Yunnan", Christian Science Monitor, 9 Kasım 1988
• "15 000 reported dead decades after quake", IOL, 7 Ocak 2000
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 1970 Tonghai depremi (başlangıç kaynağı)