1983 Popayán Depremi: Kutsal Perşembe Sabahı Çöken Kubbe

31 Mart 1983, Kutsal Perşembe. Kolombiya'nın güneybatısında, And Dağları'nın iki sırası arasındaki Popayán, Paskalya haftasının en kalabalık günlerinden birini yaşıyor. Şehirde bayram ziyaretçileri var, katedralde sabah ayini bekleniyor. Saat 08.12'yi biraz geçerken yer on sekiz saniye sallanıyor. Katedralin kubbesi içindekilerin üzerine çöküyor. Dört yüz elli yıllık şehir, bir sabahta yeniden kurulması gereken bir yere dönüşüyor.

Beyaz Şehir

Popayán, İspanyol fatih Sebastián de Belalcázar'ın 1537'de bölgeye gelmesiyle kurulur. Sömürge döneminde Lima, Quito ve Cartagena arasındaki yolun üzerinde önemli bir duraktır; İspanya'ya giden altının geçtiği, sikke basılan bir şehirdir. 1827'de kurulan Cauca Üniversitesi ülkenin en eski üniversitelerinden biridir. Şehir Kolombiya'ya on yedi devlet başkanı vermiştir.

Tarihî merkezdeki yapıların çoğu beyaza boyalıdır; Popayán bu yüzden "Beyaz Şehir" diye anılır. Katedral, Saat Kulesi, San Francisco, Santo Domingo, San Agustín, Belén ve La Ermita kiliseleri bu merkezin simgeleridir. Katedralin bugünkü binasının temeli 1819'da atılmış, inşaat ancak 1906'da bitmiştir. Hemen yanındaki tuğla Saat Kulesi ise 1673-1682 arasında yapılmıştır.

Şehir depremleri tanır. 1736 depremi büyük yıkım getirir. 25 Mayıs 1885 akşamı bir sarsıntı şehri yarı yarıya yıkar, altı kişi ölür. 1906'da San Francisco ve San Agustín kiliseleri hasar görür. 1967'de Belén kilisesi yıkılır ve onarılır. Kolombiya Jeoloji Servisi'ne (SGC) göre bölge Romeral fay sisteminin etkisi altındadır. Yine de 1983'e kadar Kolombiya'da depreme dayanıklı yapımı zorunlu kılan ulusal bir yönetmelik yoktur.

Paskalya haftası Popayán'ın yılın en önemli zamanıdır. Kentte Semana Santa alayları yapılır, aynı hafta bir dinî müzik festivali düzenlenir. 1983'te de Cali'den ve başka şehirlerden gelen ziyaretçiler şehirdedir.

Kutsal Perşembe sabahı

1 Nisan'da Kolombiya basınında yayımlanan bir kronolojiye göre saat 08.12'de iki hafif sarsıntı hissedilir. Hemen ardından asıl deprem gelir. Kaynaklar saati 08.12 ile 08.15 arasında verir. NOAA kaydı 13.12 UTC'yi, yani yerel saatle 08.12'yi gösterir. Hayatta kalanların anlatımlarında hep aynı süre geçer: on sekiz saniye.

Depremin büyüklüğü orta düzeydedir: cisim dalgalarıyla 5,5, moment büyüklüğüyle 5,6. Odak derinliği için SGC 15 kilometre, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) yaklaşık 22 kilometre verir. Merkez üssü şehrin güneybatısındadır; uzaklığı kimi kaynakta 20, kimisinde 46 kilometre olarak geçer. Büyüklüğü orta olsa da odağın sığ olması ve şehrin yakınlığı yüzünden Popayán'da şiddet VIII'e ulaşır. SGC'ye göre en ağır hasar alüvyon dolgusu üzerindeki mahallelerde görülür.

O saatte Cauca Üniversitesi öğrencisi Germán Mendoza Diago, arkadaşlarıyla birlikte merkezin dışındaki bir evde kahvaltıdadır. Otuz yıl sonra El Universal gazetesinde yayımladığı anısında, sarsıntıdan önce bir jet motorunu andıran bir gürültü duyduğunu, ardından her şeyin şiddetle sallandığını anlatır.

Kubbenin altında

Katedral sabah ayini için dolmaya başlamıştır. Sarsıntıyla birlikte büyük beyaz kubbe çöker ve iç mekânı taş, tuğla ve harçla doldurur. Kilisenin orgu da enkazın altında kalır. Kubbeden geriye yerlere saçılmış parçalar kalır.

Katedralde ölenlerin sayısı kaynaktan kaynağa değişir. İspanyolca Vikipedi ve Colombia.com 90 kişi yazar. Kolombiya Jeoloji Servisi 40. yıl dönümü değerlendirmesinde katedraldeki ölüleri 50 olarak verir. Kesin olan, şehirdeki en ağır kaybın tek bir yapıda, Kutsal Perşembe sabahında yaşanmasıdır.

Katedral tek yıkılan yapı değildir. Saat Kulesi'nde boydan boya bir çatlak açılır. La Ermita'nın çan kulesi devrilir, El Carmen şapelinin pencereleri sokağa düşer. San Francisco kilisesi ve Guillermo Valencia Belediye Tiyatrosu ağır hasar görür. Katolik mezarlığının duvarları ve mezar gözleri açılır, gömülü olanların kalıntıları ortaya çıkar.

Ölümlerin bir bölümü de tarihî merkezin dışında, yeni mahallelerde yaşanır. Pubenza'daki dört katlı apartman blokları, her biri sekiz daireli on iki binadan oluşan ve yaklaşık 150 ailenin yaşadığı bir sitedir. Bloklar sarsıntıya dayanamaz ve çok sayıda kişi burada ölür. El Cadillal, Pandiguando ve La Esmeralda mahallelerinde de tuğla evler yıkılır.

Neiva'dan gelen başkan

Devlet Başkanı Belisario Betancur o sabah Neiva'dadır. Kronolojiye göre 09.15'te Popayán'a doğru yola çıkar, 09.50'de Machángara havaalanına iner. Havaalanının kontrol kulesi ve pistin uçları da hasarlıdır; günlerce yalnızca helikopterler ve küçük uçaklar inebilecektir.

Betancur saat 10.11'de Vali Amalia Gruesso de Salazar ve Belediye Başkanı Guillermo Salazar ile bir acil durum komitesi kurar. 10.45'te Popayán'da olağanüstü hâl ilan edilir. Başkan şehri havadan ve karadan dolaşır. Öğleye doğru Savunma ve İçişleri bakanlarıyla birlikte güvenlik için şehrin askerî denetime alınmasını emreder. Gıdanın şehir dışına çıkarılması yasaklanır, turistlerden şehri terk etmeleri istenir.

Öğleden sonra Paskalya haftasının bütün törenlerinin ve dinî müzik festivalinin iptal edildiği açıklanır. Mezarlıklar da yıkıldığı için yetkililer, ailelerden mümkünse ölülerini başka şehirlere götürüp gömmelerini ister. Salgın kaygısıyla cesetlerin yakılması bile konuşulur. Mahallelerde yağmaya karşı nöbet grupları kurulur. Akşamüstü İçişleri Bakan Yardımcısı Gustavo Zafra Roldán, durumun ağır ama kontrol altında olduğunu söyler.

Şehirde elektrik ve su kesilmiştir, borular kırılmıştır. Yaralılar San José Üniversite Hastanesi'ne taşınır; Cali'den gelen doktorlar destek verir. Hastane yükü kaldıramaz ve yaklaşık 130 yaralı Cali'ye sevk edilir. Kızılhaç'ın Cauca şubesi telsizle yardım ister; Sivil Savunma, itfaiye, polis ve ordu kurtarmaya katılır. Öğleden sonra Cali'den ilk iş makineleri gelir.

Toz içindeki şehir

Germán Mendoza Diago saat dokuz olmadan merkeze doğru yola çıkar. Carrera Cuarta'da dört evin çöktüğünü, tozun görüşü kapattığını, insanların kırık kapı eşiklerinde donup kaldığını anlatır. Birkaç sokak ötede Saat Kulesi'ni "acımasız" bir çatlakla yarılmış bulur. Öğrencilerin buluştuğu Alcázar kahvesi bir moloz yığınına dönmüştür.

Katedralin önünde, tozdan bembeyaz olmuş bir rahibe enkazın altında hâlâ insan olduğunu söyleyerek yardım ister. Mendoza ve diğerleri elden ele tuğla taşıyan bir zincir kurar; kısa sürede bunun yetmeyeceğini anlarlar. O gece seksen artçı sarsıntı olur. Mendoza'nın deyişiyle kimse uyumaz. Ertesi gün yaklaşık 10 bin kişi, çoğu katedralde ölen 112 kişinin cenazesine katılır.

Fernando Hurtado o gün yirmi dört yaşına girmektedir. Anne babasıyla Cali'den Popayán'a gelmiş, sabah katedrale gitmişlerdir. Kalabalık ve sıcak yüzünden babası rahatsızlanınca katedralden çıkıp otele doğru yürürler. Hurtado, kırk yıl sonra El Tiempo'ya konuşurken o anı şöyle anlatır: "Otele giderken yer sallanmaya başladı, her şeyin yıkıldığını gördük." Katedralde ölenler arasında amcası Horacio da vardır. Hurtado ailesinin kurtuluşunu "neredeyse bir mucize" olarak anar.

Yıkım Popayán'la sınırlı kalmaz. Cajibío'da evlerin dörtte üçü hasar görür ve en az on kişi ölür. Timbío, El Tambo ve Piendamó da etkilenir.

Kaç kişi öldü?

Popayán depreminin bilançosu, kaynaklar arasında belirgin farklar gösterir. İngilizce ve İspanyolca Vikipedi 267 ölü verir; İspanyolca Vikipedi ayrıca "üç yüz civarı" tahminini de aktarır. El Tiempo 267 ile 276 arası bir rakam kullanır. Kolombiya Jeoloji Servisi, Cauca genelinde 250 ölüden söz eder: 200'ü kentte, 50'si katedralde. NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı ise 350 ölü kaydeder. Bu en yüksek rakam başka kaynaklarda doğrulanamadığı için en düşük ve en yüksek tahmin arasında, 250 ile 350 arasında bir kayıptan söz etmek daha doğrudur.

Yaralı sayısında fark daha büyüktür: 7.500 (Vikipedi ve El Tiempo), 1.500 (SGC), 1.200 (NOAA). Yapı hasarı için de farklı sayımlar vardır. Vikipedi 2.470 evin çöktüğünü, yaklaşık 6.700-6.900 yapının yarıdan fazla hasar gördüğünü yazar. SGC 4.964 yapının yıkıldığını, 13.796 konutun ağır hasar aldığını belirtir. On binden fazla kişi evsiz kalır. Maddi zarar için de iki uç rakam vardır: Vikipedi yaklaşık 50 milyon dolar, NOAA 410,9 milyon dolar verir.

Yardım ve yeniden yapım

Yardımın dağıtımı ilk günlerde tartışma yaratır. Christian Science Monitor'ün 6 Nisan 1983 tarihli ajans derlemesine göre Betancur, yardımlardan çıkar sağlandığı iddialarını reddeder ama dağıtımda karışıklık ve yavaşlık olduğunu kabul eder. Bütün ulusal ve uluslararası kaynakları tek elden yönetecek bir grup kurulmasını önerir ve tarihî merkezin yeniden yapımı için 216 milyon dolarlık bir acil plan açıklar. Hükümet Dünya Bankası'ndan kredi alır; şehre ayrılan 80 milyon doların yarısı yeniden yapıma, yarısı ekonomiye gidecektir.

Yurt dışından da yardım gelir. İspanyol Kızılhaçı malzeme gönderir, Venezuela bir sağlık uçağı yollar, ABD 700 bin dolarlık malzeme ve ilaç gönderir.

Yeniden yapımda ilginç bir yöntem izlenir: her ülke ya da kurum bir yapıyı ya da bir mahalleyi üstlenir. Alman hükümeti La Ermita'yı, Asocaña Saat Kulesi'ni, İspanya Büyükelçiliği San Francisco kilisesini yeniden yaptırır. Japonya Julumito köyüne kaynak ayırır. Evsiz kalanlar için yeni mahalleler kurulur; bunların adları bile yardımın kaynağını anlatır: Bogota belediyesinin yaptırdığı Santa Fe de Bogotá, İsviçre hükümetinin yaptırdığı Suiza, yurt dışındaki Kolombiyalıların yaptırdığı Colombia mahallesi.

Tarihî yapıların çoğu eski fotoğraflara bakılarak yeniden kurulur. Katedralin kubbesi özgün tasarımına göre yeniden yapılır ve katedral 1989'da yeniden açılır. Saat Kulesi'nin saati, onu yıllar önce yapan İngiliz firması tarafından onarılır. Temel ihtiyaçlar yaklaşık beş yılda karşılanır; tarihî yapıların restorasyonu on yılı aşar. Avrupa Birliği ve İspanyol Uluslararası İşbirliği Ajansı uzun yıllar destek verir.

Temmuz 1986'da Papa II. Jean Paul Popayán'a gelir. Kentte verdiği vaazda Kutsal Perşembe depremini anar, dört kez depremle yarılan bazilikanın duvarlarını hem bir felaketin hem de yeniden ayağa kalkışın işareti olarak niteler.

Neyi değiştirdi

Popayán'da yıkılan bir ve iki katlı evlerin önemli bir kısmı, bu boyuttaki yapıların depremden etkilenmeyeceği yanlış inancıyla dayanıksız malzemeyle yapılmıştı. Deprem bu inancı yıktı. Hükümet önce olağanüstü hâl kararnamesiyle depreme dayanıklılık ölçütlerini benimsedi, ardından 1984'te Kolombiya'nın ilk zorunlu deprem yönetmeliğini, Depreme Dayanıklı Yapılar Kolombiya Kanunu'nu (NSR-84) yürürlüğe koydu. Yönetmelik 1998'de bir ve iki katlı yapıları da kapsayacak şekilde genişletildi, 2010'da yeniden güncellendi. Ülkenin depremlerini izleyecek bir ulusal sismoloji ağı da bu dönemde kuruldu.

Bilim insanları için Popayán, büyüklüğü orta olan sığ bir depremin, zemin koşullarıyla birleşince ne kadar yıkıcı olabileceğinin örneği oldu. SGC'nin vurguladığı "yerel etkiler", yani hasarın merkez üssüne uzaklıktan çok zeminin yapısına bağlı olması, Kolombiya'da deprem tehlikesi çalışmalarının temel konularından biri hâline geldi.

Bugün

Popayán yeniden beyaz. Katedralin kubbesi, Saat Kulesi, San Francisco ve La Ermita ayakta. Yine de İngilizce kaynaklar, tarihî merkezde hâlâ yeniden yapılmamış boş arsalar ve yıkıntılar bulunduğunu not ediyor. Saat Kulesi'nin onarılan saati de zamanla yeniden durmuş.

Deprem gününde iptal edilen Paskalya alayları sürüyor. UNESCO 2009'da Popayán'ın Semana Santa alaylarını İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine aldı; şehir 2005'te UNESCO'nun ilk gastronomi şehri seçilmişti. Her 31 Mart'ta Kolombiya basını Kutsal Perşembe sabahının on sekiz saniyesini yeniden hatırlıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4968 (31 Mart 1983, Popayán)
• Servicio Geológico Colombiano, "Aniversario No. 40 del terremoto de Popayán" (2023)
• USGS ShakeMap, 31 Mart 1983 Kolombiya depremi (usp0001u34)
• Germán Mendoza Diago, "Yo viví el terremoto de Popayán: crónica de un sobreviviente", El Universal (Kolombiya), 31 Mart 2013
• Michel Francois Romoleroux Halaby, Fernando Hurtado ile söyleşi, El Tiempo, 31 Mart 2023
• "Colombia leader denies disaster-aid profiteering", The Christian Science Monitor, 6 Nisan 1983
• "A 36 años del terremoto de Popayán", Colombia.com, 31 Mart 2019
• Papa II. Jean Paul, Popayán vaazı, 4 Temmuz 1986 (Vatikan arşivi)
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1983 Popayán depremi ve Popayán maddeleri; 1 Nisan 1983 tarihli basın kronolojisi İspanyolca maddede aktarıldığı biçimiyle (başlangıç kaynağı)