1987 Ekvador Depremi: Yamaçların Aktığı ve Boru Hattının Koptuğu Gece

5 Mart 1987, Perşembe akşamı. Ekvador'un kuzeydoğusunda, And Dağları'nın Amazon'a inen yamaçlarında bir ay boyunca durmadan yağmur yağmış; topraklar suya doymuş, nehirler taşmak üzere. Reventador Yanardağı'nın eteğinde, petrol boru hattının ve yanındaki tek yolun kıyısında yeni yerleşmiş çiftçi aileleri yatmaya hazırlanıyor. Üç saat arayla gelen iki deprem evlerin çoğunu ayakta bırakacak. Ama arkasından dağların yamaçları akmaya başlayacak; ormanı, toprağı, köyleri ve ülkenin can damarı olan boru hattını nehirlere sürükleyecek.

Depremden önce: petrol, boru hattı ve yağmur

1980'lerin Ekvador'u petrole bağlı bir ülkedir. Amazon havzasındaki petrol sahaları açıldıktan sonra ihracat gelirinin yaklaşık yüzde 60'ı petrolden gelir. 1986'da petrol fiyatları düşünce ekonomi sarsılır: büyüme yüzde 2'nin altına iner, bütçe açığı büyür, ülke dış borçlarını ödemekte zorlanır.

Bu petrolün neredeyse tamamını tek bir boru taşır. 1972'de işletmeye açılan Trans-Ekvador boru hattı, doğudaki Lago Agrio'dan başlar, And Dağları'nı 4.060 metrelik bir geçitten aşar ve 498 kilometre sonra Pasifik kıyısında, Esmeraldas yakınlarındaki Balao terminaline varır. Günde 250-300 bin varil ham petrol taşır. Yanında propan taşıyan ince Poliducto hattı ve Quito'yu petrol bölgesine bağlayan tek kara yolu uzanır.

Yolun geçtiği Napo eyaletinde yaklaşık 75 bin kişi yaşar. Reventador çevresindeki tepeler ve nehir düzlükleri, tarım reformu ve kolonizasyon programıyla son yıllarda gelen çiftçilere dağıtılmıştır; bölgenin asıl sahibi olan yerli topluluklar ormanın daha içlerine çekilmiştir. Reventador ise etkin bir yanardağdır; araştırmacılara göre 1977'de lavları boru hattının 2 kilometre yakınına kadar inmiştir.

Ocak ve özellikle şubat 1987 olağanüstü yağışlı geçer. Depremden önceki bir ayda bölgede 600 milimetre yağmur ölçülür. San Rafael Şelalesi'nin hemen yukarısındaki ölçüm istasyonu, 3 ve 20 Şubat'ta Coca Nehri'nde ortalamanın 8-12 katı akış kaydeder. Dik yamaçları örten ince toprak ve sık orman, sünger gibi suyla doludur. Bölgede 30 yılı aşkın süredir bu büyüklükte bir deprem olmamıştır.

20.54: ilk sarsıntı

5 Mart akşamı, yerel saatle 20.54'te ilk deprem gelir. Merkez üssü Quito'nun yaklaşık 100 kilometre doğu-kuzeydoğusunda, Reventador'un 25 kilometre kuzeyindedir. Büyüklüğü kaynaklara göre değişir: ABD Ulusal Araştırma Konseyi'nin raporu yüzey dalgası büyüklüğünü 6,1, başka kataloglar 6,4 ile 6,7 arasında verir.

Lupe Fuentes, Napo'da nehir kenarındaki çiftliğindedir. Christian Science Monitor muhabirine anlattığına göre saat sekizi geçmiştir, aile yatmaya hazırlanırken ev sallanmaya başlar. Dışarı koşarlar, Tanrı'ya kendilerini cezalandırmaması için yalvarırlar. Sarsıntı durunca, korkuları geçmese de içeri girip yatarlar.

Quito'da elektrik sisteminde patlamalar olur; gözlemciler gökyüzünde parlayan ateş toplarından söz eder. Merkez üssünün bir yanardağın yanında olması, akla bir patlama ihtimalini de getirir.

23.10: ikinci sarsıntı

Üç saat sonra, 23.10'da asıl deprem gelir. Uluslararası saatle artık 6 Mart'tır; bu yüzden pek çok katalog depremi 6 Mart tarihiyle kaydeder. Büyüklüğü yüzey dalgasıyla 6,9, moment büyüklüğüyle 7,1-7,2 olarak hesaplanır. Merkez üssü bölgede şiddet Değiştirilmiş Mercalli ölçeğine göre IX'a ulaşır. Sarsıntı Kolombiya'nın güneybatısında ve Peru'nun kuzeyinde de hissedilir.

Lupe Fuentes'in ailesi uykudadır; ev bu kez üzerlerine çöker. Quito'da bütün mahallelerde elektrik iki saatten uzun süre kesilir. Boru hattının Salado pompa istasyonunda elektrik aynı anda gider; yedek jeneratörler çalışmaz, ana radyo anteni bükülür.

Sarsıntının yaptığı yıkım tek başına sınırlıdır. Ibarra'da iki tuğla kilise ağır hasar görür. Baeza'da betonarme ve briket evler çatlar, ahşap evlerin temelleri bozulur. El Chaco'da inşaat hâlindeki çelik iskeletli bir spor salonu çöker. Bu gece ölenlerin neredeyse hiçbiri yıkılan bir binanın altında kalmaz.

Dağlar akıyor

Asıl felaket yamaçlarda başlar. Suya doymuş toprak, iki sarsıntıyla yerinden kopar. Kaymalar yamaçların üstünde bir-iki metre kalınlığında ince şeritler hâlinde başlar, hızla sıvı gibi akan moloz akıntılarına dönüşür; orman kökleriyle birlikte sökülür. Reventador'un güneybatı yamacında bazı alanlarda neredeyse hiç toprak ve ağaç kalmaz; yamaçlarda çıplak kaya görünür.

Araştırmacılar kopan malzemeyi 75 milyon ile 110 milyon metreküp arasında hesaplar. Bütün bu toprak, kaya ve ağaç Salado, Quijos, Malo, Coca, Dué ve Aguarico nehirlerine dolar. Zaten taşkın seviyesinde olan nehirler daha da yükselir. Dar boğazlarda moloz nehri kısa süreliğine tıkar; set yıkılınca vadiye dev dalgalar iner. Aguarico köprüsünde su, köprü tabliyesinin 5 metre üstüne kadar yükselir.

Ölenler bu dalgaların ve çamurun içinde kalır: yamaçlardaki ve nehir düzlüklerindeki çiftliklerde, Baeza ile Lumbaquí arasındaki küçük yerleşimlerde yaşayan aileler. Coca Nehri'nde, Malo Nehri'nin ağzına yakın bir yerde, inşaat şirketi Rodio'nun dokuz çalışanı selden kaçmaya çalışırken boğulur. Onların anısına sonradan nehir kıyısına bir haç dikilir.

Boru hattı da aynı gece parçalanır. Coca Nehri boyunca yaklaşık 12 kilometrelik bölüm sel tarafından tamamen sökülür; Aguarico'da köprüyle birlikte boru da kopar. Salado pompa istasyonunun üstündeki yamaç kayar; moloz ana petrol tankını yıkar, yaklaşık 4.500 varil petrol istasyona yayılır. Nehirlere yaklaşık 100 bin varil petrol karışır. Hattın yanındaki yolun Salado ile Malo arasındaki büyük kısmı ve Salado ile Aguarico köprüleri yok olur.

Kopuk vadi

Haber yavaş yayılır. Telefon hatları kopmuştur. Quijos'taki Sivil Savunma kurullarının telsizi yoktur; bölgedeki tek telsiz, Quijos'taki bir Evanjelik misyonun istasyonudur ve Quito'ya mesajları gönüllü olarak o taşır. Felaketin gerçek boyutu başkentte ancak birkaç gün sonra anlaşılır.

Gece boyunca ve şafaktan önce gelen haberler dikkati Coca ve Aguarico boyunca taşan nehirlere ve kopan boru hattına çeker. 6 Mart Cuma şafağında Lago Agrio'daki askerî birlik ilk kez bölgeye girer, keşif ve arama kurtarmaya başlar. Ertesi gün ABD'li uzmanlar inceleme yapar. Coca'nın kuzey yakasında, Salado ile Aguarico köprüleri arasında mahsur kalanlar ilk bir iki günde Hava Kuvvetleri ve özel kuvvetlerin helikopterleriyle çıkarılır; bölge kalınamayacak kadar tehlikeli sayılır. 4-5 bin kişinin tahliye edildiği tahmin edilir.

Herkese ulaşılamaz. Reventador'dan çıkabilen bir kurtulan, bir hafta sonra Christian Science Monitor'a geride hâlâ yiyeceksiz ve çıkış yolu olmadan bekleyen pek çok insan olduğunu, helikopterlerin yalnız en yakın köylere ulaşabildiğini anlatır. Tahliye edilenler için Lago Agrio'da ve Salado köprüsü ile Baeza arasındaki köylerde çadır kampları kurulur. İtalyan bir acil tıp ekibi Baeza'da sahra hastanesi açar; sonra hastaneyi kasabaya bağışlar.

Lupe Fuentes ve Jacinto Cellán

Lupe Fuentes altı aylık hamiledir. Çiftliklerinde kahve, muz, manyok ve tavuk vardır. Monitor'a "Nehir dolar gibi oldu ve her şeyi aldı" der. Petrol işçilerinin kampı onlara ellerindeki az yiyecekten verir. Lupe altı yaşındaki kızıyla 20 kilometre yürür, sonra bir araç bulup Lago Agrio'ya ulaşır. İki gün havaalanında uyur, bir askerî uçakla Quito'ya götürülür. Kocası geride kalan beş çocuğu almaya ve akrabalarını aramaya geri döner. Dağlarda onlara kucak açacak akrabaları yoktur. Toprak sallanmayı keserse ve yol yapılırsa belki dönüp yeni bir hayat kurabileceklerini söyler.

Jacinto Cellán'ın dönecek bir yeri kalmamıştır. Karısı ve kızı, çalıştıkları mühendis kampı çamurun altında kalınca ölmüştür. Terzidir; Monitor'a ailesinin, evinin ve dikiş makinesinin gittiğini anlatır. Üç torunu başka bir kasabada, tanıdıkların yanındadır; o da oraya gidip iş arayacaktır.

Bu iki hikâye, bölgenin kaderini de anlatır. Ölenlerin ve kaybolanların çoğu, toprağa birkaç yıl önce yerleşmiş göçmen çiftçilerdir. İlk haftada 27 artçı sarsıntı hissedilir; aileler bölgede kalıp yeniden kurmaya çekinir. Ormanın derinlerindeki yerli topluluklardan ise neredeyse hiç haber gelmez.

Dağlardaki kerpiç evler

Depremin ikinci yüzü And Dağları'nın kuzeyinde, Pichincha, Imbabura ve Carchi eyaletlerindedir. Burada can kaybı bildirilmez, ama yoksulların kerpiç ve sıkıştırılmış toprak evleri çatlar, duvarları ve çatıları yer yer çöker. Resmî rakamlara göre deprem bölgesinde etkilenen 73.261 evin yaklaşık 60 bini bu dağ eyaletlerindedir. Bütün felakette evsiz kalan 58.470 kişinin 47.828'i burada yaşar. Yalnız Cayambe kantonunda 3 bine yakın ev hasar görür, 15 bin kişi soğuk ve yağmurlu havada barınaksız kalır. Araştırmacı L. K. Comfort'un raporunda aktarıldığına göre bölgede buna "yoksulların depremi" denir.

Ibarra'da bazilika, okullar ve meydandaki dükkânlar hasar görür. Hava depremin ertesi günü soğuyup yağmura dönse de insanlar haftalarca dışarıda, tahta ve naylondan yaptıkları barınaklarda uyur. Ibarra'nın kenarında kurulan üç çadır kampını bir yerel doktor bir ay boyunca ücretsiz yönetir. Sağlık Bakanlığı'nın Imbabura'da yaptığı taramadan çıkan ilk izlenime göre görüşülen depremzedelerin dörtte biri depremle bağlantılı ruhsal sorunlar yaşamaktadır.

Devlet ve petrolsüz ülke

Devlet Başkanı León Febres Cordero, Carchi, Imbabura, Napo ve Pastaza eyaletlerinde ulusal olağanüstü hâl ilan eder. Sağlık, Maliye, Bayındırlık, Enerji, Sosyal Refah ve Çevre bakanlarını, devlet petrol şirketi CEPE'nin başını, Sivil Savunma'yı ve ordu komutanlarını toplar. Operasyonun başına Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri General Germán Ruíz'i getirir; Sivil Savunma'nın başında General Antonio Moral Moral vardır. Yabancı gönüllü kuruluşların yardımlarını toplayan kurulun başkanı First Lady Eugenia Febres Cordero'dur. Febres Cordero uluslararası yardım çağrısı yapar, 22 ülke karşılık verir.

Ama asıl yara ekonomidedir. Boru hattı koptuğu için Ekvador petrol ihraç edemez; ihracat gelirinin yüzde 60'ı bir gecede durur. Depremden sonraki bir hafta içinde hükümet özel bankalara dış borç ödemelerini askıya alır, akaryakıta zam yapar, kemer sıkma planı ilan eder, bazı temel mallarda fiyatları dondurur. Benzin karneye bağlanır; arabalar trafiğe gün aşırı çıkabilir. Venezuela 5 milyon varil petrol verir; Ekvador'un üretim kotası ve ihracat yükümlülüklerini Venezuela'nın üstlenmesi için OPEC'le görüşmeler yapılır. Kolombiya'nın güney boru hattına bir bağlantı yapılır ve günde 30-50 bin varilin bu yoldan gönderilmesi planlanır. Febres Cordero depremin maliyetini 600 milyon dolar, yani ulusal bütçenin üçte biri olarak hesaplar. Monitor'a göre devlet başkanının birlik çağrısı ve muhalefetle görüşmesi, hükümetle Kongre arasında bir ateşkes de doğurur.

Depremi izleyen dört işlem gününde Batı Teksas ham petrolünün fiyatı yüzde 6,25 artar; analistlere göre bunda Ekvador'un ihracatı durdurmasının da payı vardır.

Kaç kişi öldü?

Bu sorunun kesin bir cevabı yoktur. En sık verilen resmî rakam yaklaşık 1.000 ölüdür. İlk haberler 300 ölüden söz eder; bazı tahminler 300 ile 1.000 arasında gezinir. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) kataloğu bir kaynakta yaklaşık 1.000 ölü ve 4.000 kayıp, başka bir kaynakta ise 5.000 ölü kaydeder. 5.000 rakamı, ölülerle kayıpların toplamına denk düşer; ama kayıpların ne kadarının sonradan bulunduğu bilinmez.

Uzmanların ortak görüşü, sayının hiçbir zaman tam bilinemeyeceğidir. Batı Napo'da depremden önce güvenilir bir nüfus sayımı yoktur; bölgeye kimin yerleştiği tam kayıtlı değildir ve pek çok cesedin nehirlerden çıkarılamadığı düşünülür. Yerli yerleşimlerinin yok olanlar arasında olup olmadığına dair de bilgi yoktur.

Boru hattını yeniden kurmak

Hattın onarımı jeolojik olarak hâlâ oynak bir arazide yapılır. Yıkılan ya da kesilen hat ve yol uzunluğu kaynaklara göre değişir: ABD raporu 70 kilometreye yakın hat ve yolun yok olduğunu ya da kesildiğini, yaklaşık 40 kilometrelik hattın yeniden yapılması gerektiğini yazar; NOAA 27 kilometre verir. Rapor bunu tarihteki en büyük tekil boru hattı hasarı olarak niteler. Yeni borular İtalya'dan gelir; Meksika'yla teknik ve malzeme yardımı için, hattı ilk kez inşa eden ABD'li Will Bros. şirketiyle ve Texaco'yla da onarım için görüşülür. Dünya Bankası ve And Kalkınma Kurumu petrol sektörünün onarımı için yaklaşık 100 milyon dolarlık kredi onaylar.

Mayısta Ekvador ve Kolombiya devlet başkanları iki ülke arasındaki boru bağlantısını açar. Haziranda Enerji Bakanı Javier Espinosa, ülkenin aylık gelir kaybını 90 milyon dolar civarında hesaplar. Yeniden kurulan hat 18 Ağustos 1987'de ilk kez geçici olarak çalıştırılır. 5 Mart'tan o güne kaybedilen gelir yaklaşık 790 milyon dolar, onarımın maliyeti yaklaşık 50 milyon dolardır.

Yol ise daha uzun sürer. Altı ay sonra bile Baeza ile Lago Agrio arasındaki yol kapalıdır; Napo'nun doğusuna ancak uçakla ya da yol ve nehir yoluyla gidilebilir. Eski güzergâhın daha güneyinde yeni bir yol açılır; yapımına ABD ordusundan ve Ulusal Muhafız'dan yaklaşık 6 bin yedek asker katılacaktır. Bu, sol gruplar ve öğrencilerin protestosuna yol açar. Salado köprüsünün yerine 1988'de geçici bir Bailey köprüsü kurulur.

Dağ köylerinde yeniden yapım başka bir yoldan ilerler. Köylüler İnkalardan kalma imece geleneği "minga"yla örgütlenir. Sivil Savunma'nın verdiği briket makineleri ve Norveç Kızılhaçı'nın gönderdiği çimentoyla bütün köyün evleri için blok dökerler. Kızılhaç Ibarra yakınında bir konut projesi kurar; Haziran sonunda Cayambe'deki bütün konutların yapımı ve onarımı finanse edilmiştir; ama yamaçlarda naylon çadırlar hâlâ durur.

Neyi değiştirdi

1987 depremi, bir ülkenin tek bir boruya ne kadar bağımlı olabileceğini gösterdi. Ölümlerin ve yıkımın büyük kısmını sarsıntı değil, yağmurla doymuş yamaçların akması ve nehirlerin taşması yaptı. Araştırmacılar bu nedenle olayı, Papua Yeni Gine ve Panama'daki benzer felaketlerle birlikte, depremlerin tropikal ormanlık dağlarda yamaçları nasıl soyabildiğinin örneği olarak inceledi.

Ekvador'un o yıllarda yeni kurulmakta olan Sivil Savunma örgütü, üç ayrı bölgede aynı anda gelen ihtiyaçlar karşısında yetersiz kaldı. Raporlar, yardımın çoğu zaman kiliseler ve gönüllü kuruluşlar aracılığıyla dağıtıldığını, kurumlar arasında eşgüdümün zayıf kaldığını kaydetti. Petrol bölgesine açılan yeni yol güzergâhı ise, ormanın yok edilmesi ve yerli topraklarına yeni yerleşimci gelmesi kaygısını da beraberinde getirdi.

Bugün

Reventador bugün de Ekvador'un en etkin yanardağlarından biridir. 2002'de tarihinin en büyük kayıtlı patlamasını yaptı; 2008'den beri aralıklı olarak püskürmeye devam ediyor. Coca Nehri üzerinde 2016'da 1.500 megavatlık Coca Codo Sinclair hidroelektrik santrali açıldı. Depremin selinin sınırını çizen San Rafael Şelalesi ise 2020'de çöktü; ardından nehir yatağını geriye doğru oyan erozyon, bölgeden geçen petrol boru hatlarını ve santrali tehdit etmeye başladı. 1987'de sökülen yamaçlar ve nehirler, bu vadide toprağın ne kadar kırılgan olduğunu hâlâ hatırlatıyor.

Kaynaklar

• National Research Council (1991), The March 5, 1987, Ecuador Earthquakes: Mass Wasting and Socioeconomic Effects; özellikle R. L. Schuster (Giriş), E. Crespo, T. D. O'Rourke ve K. J. Nyman (Effects on Lifelines), P. A. Bolton (Local-level Economic and Social Consequences), L. K. Comfort (Organizational Interaction in Response and Recovery) bölümleri
• Sarita Kendall, "Ecuadorians struggle to rebound from earthquake devastation", The Christian Science Monitor, 13 Mart 1987
• "Ecuador seeks further recovery from quake", The Christian Science Monitor, 4 Haziran 1987
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 5130
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1987 Ecuador earthquakes / Terremotos de Ecuador de 1987; Reventador; Coca Codo Sinclair Dam (başlangıç kaynağı)