1920 Xalapa Depremi: Dağlardan İnen Çamur Nehirleri

3 Ocak 1920, cumartesi gecesi. Meksika'da Veracruz ile Puebla eyaletlerinin sınırındaki sıradağlarda on gündür yağmur yağıyor; yamaçlar suya doymuş durumda. Saat 22.25'te yer sarsılıyor. Xalapa'da kilise kuleleri yıkılıyor ama asıl felaket dağlarda yaşanıyor: kopan yamaçlar nehirleri tıkıyor, çamur köyleri gömüyor. Sonraki günlerde gazeteler yanardağ patlamasından, binlerce ölüden söz edecek. Gerçek sayı bugün bile tartışmalı.

Yağmurdan doymuş dağlar

Veracruz'un orta bölgesi, Meksika'nın Pasifik kıyısına göre sakin bir deprem bölgesi sayılır. Burada yer, okyanus levhasının altına dalmasıyla değil, Meksika'yı batıdan doğuya kesen volkanik kuşağın içindeki fayların yavaş açılmasıyla sarsılır. Bu tür depremler seyrek gelir, ama sığdır ve yerleşim yerlerine yakın olabilir.

1920'de eyaletin başkenti Xalapa yaklaşık 20 bin nüfuslu bir şehirdir. Güneyindeki yamaçlarda kahve kasabaları sıralanır: Coatepec, Xico, Teocelo (yaklaşık 5 bin kişi), Cosautlán (1.500 kişi). Daha yukarıda, Puebla sınırını aşınca Quimixtlán, Chilchotla ve Patlanalá gibi dağ köyleri vardır; derin vadilerin içindeki Barranca Grande'de yalnızca 300 kişi yaşar. Taş, tuğla ve kireçle yapılmış, yüksek ve ağır duvarlı evler yaygındır.

Ülke on yıllık devrimin sonuna yaklaşmıştır ama huzur yoktur. Devlet Başkanı Venustiano Carranza'nın yerine kimin geçeceği tartışması generalleri yeniden karşı karşıya getirmektedir. Veracruz'un asıl güçlü adamı, Carranza'nın damadı General Cándido Aguilar'dır; ama sık sık başka görevlere gönderildiği için eyaleti vekil vali Armando Deschamps yönetmektedir.

Depremden iki ay önce bölgede öncü sarsıntılar hissedilir. Aralık sonunda başlayan yağmurlar on gün boyunca durmaz.

Cumartesi gecesi, 22.25

Ulusal Sismoloji Servisi'nin (SSN) kaydına göre deprem yerel saatle 22.25'te olur. Saat dünya saatine göre 4 Ocak'a düştüğü için bazı kaynaklar depremi 4 Ocak tarihiyle anar. Büyüklüğü bugün 6,3-6,4 olarak hesaplanıyor; eski kataloglarda geçen 7,8 değeri sonraki çalışmalarda hatalı bulunmuştur. Odak derinliği 10-15 kilometreyi geçmez.

Merkez üssü, Xalapa'nın yaklaşık 30 kilometre güneybatısında, Puebla'daki Quimixtlán yakınlarında, Chilchotla ile Patlanalá arasındadır. Bu dağlık kesimde sarsıntının şiddeti en üst basamaklara, XI-XII'ye ulaşır. Sarsıntı Mexico City'de de hissedilir. Artçılar nisan ayına kadar sürer.

Xalapa'da karanlık bir gece

Xalapa'nın eski Sivil Hastanesi'nde koğuşlar karanlığa gömülür. Şehrin hastane tarihini yazan Leonardo Pasquel'in aktardığına göre, duvarların çatladığını ve kirişlerin düştüğünü gören hastalar avluya ve sokağa kaçmaya çalışır; hemşireler bazılarını zorla tutar. Bina her yerinden çatlar ama ayakta kalır.

Şehirde en çok hasar güney mahallelerdedir. Leona Vicario, Allende, Libertad, Enríquez ve Colón dahil dokuz sokakta binalar yıkılır ya da ağır hasar görür. Dos Corazones Kilisesi'nin ana kulelerinden biri çöker ve yanındaki evleri ezer; Excelsior gazetesinin 5 Ocak sayısına göre Pedro Molina adlı bir komşu ve birkaç kişi yaralanır. Katedral, El Calvario ve San José kiliseleri, Hükümet Sarayı, belediye binası, Adalet Sarayı, postane ve Francisco I. Madero Yetimhanesi de zarar görür.

Yine de Xalapa'da can kaybı azdır: sonraki resmî sayıma göre 3 ölü, 10 yaralı. Şehrin hasarı büyük, ama ölüm dağlardadır. Orizaba belediye başkanı ertesi gün valiye yalnızca panik, birkaç önemsiz yıkım ve çatlaklar bildirir; sarsıntıların sabaha kadar sürdüğünü, şehrin büyük kısmının karanlıkta kaldığını yazar. Bazı sonraki derlemeler ise Orizaba'da evleri çöken birkaç kişinin öldüğünü ve bir tiyatroda paniğe kapılanların balkondan atladığını aktarır.

Çamur nehirleri

Dağlarda deprem, yağmurla yumuşamış yamaçları koparır. Toprak, ağaç ve kaya kütleleri Huitzilapan Nehri'ne ve kollarına yığılır, yatakları tıkar. Biriken çamur ve döküntü bir anda harekete geçer ve vadiler boyunca köylerin üzerinden akar. Bilimsel derlemelere göre bu kütle yaklaşık 20 kilometre ilerler ve ardında yaklaşık 10 metre kalınlığında bir döküntü tabakası bırakır; SSN'nin 1922 raporundan aktardığı bilgiye göre ise yer yer 40-65 metre derinliğinde çamur birikintileri oluşur.

Akıntı, Teocelo yakınında Pescados Nehri'ne karışır ve Meksika Körfezi'ne doğru 80 kilometre yol alır. Acuatlatipa, El Rincón, Mecatitla ve Petlacuacán köyleri çamurun altında kalır. Aşağıdaki Jalcomulco'nun belediye yetkilisi, kasabada can kaybı olmadığını ama nehrin depremden kısa süre sonra kabardığını, yıkıntılar ve çok sayıda ceset taşıdığını bildirir. Daha da uzaktaki Soledad de Doblado'dan gelen rapor, liman kenti Veracruz'un suyunu aldığı Jamapa Nehri'nin "yeşilimsi ve kokuşmuş" bir çamurla dolduğunu yazar.

Barranca Grande'nin 300 sakininden 180'i çamurda boğulur. Patlanalá'da 239 kişi ölür; bunlardan yalnızca biri evin çökmesiyle, geri kalanı çamurun altında kalarak hayatını kaybeder. Patlanalá'da kayıtlara geçen yaralı sayısı çok azdır: çamura kapılanların neredeyse hiçbiri kurtulamamıştır. SSN'ye göre yalnızca çamur çığları en az 419 kişiyi öldürür.

Hayatta kalanlar gördüklerini başka türlü yorumlar. Sonradan bölgeyi gezen jeologların raporuna göre köylüler, vadilerden inen çamur akıntılarını lav sanır; dağlardan kopan toprağın kaldırdığı toz bulutlarını yerin içinden yükselen duman ve gaz olarak görür. Korkuyla pek çok aile köylerini terk eder.

Teocelo'nun yıkılan kilisesi

Yıkılan binaların en çok olduğu yer Teocelo ve Cosautlán'dır. Teocelo belediye başkanı valiliğe kasabanın harabeye döndüğünü bildirir: kilise, belediye binasından kalanlar, resmî dairelerin bulunduğu ev, belediyenin kız okulu olarak düzenlediği bina tüm eşyasıyla yıkılmıştır. Ayakta kalan kâgir evlerin hepsi de ağır hasarlıdır. İlk haberde 20 ölüden ve aralarında ağır yaralı bir belediye meclis üyesinin de bulunduğu çok sayıda yaralıdan söz edilir. Kesin sayım Teocelo'da 35 ölü, 85 yaralı; Cosautlán'da 85 ölü, 60 yaralıdır.

Kilisenin kulesi kısmen çöker, çatısı içeri göçer ve sunağı ezer; duvarları yarılır, kemerleri çatlar. Mimar Armando Bravo yıllar sonra, 1967'de yazdığı bir yazıda Teocelo evlerinin gerekli önlemler alınmadan yapıldığını anlatır: sıva incedir, beton bağlantılar yok denecek kadar azdır, ahşap ve kiremitli çatılar ağırdır. Ahşap kulübelerin ise çok daha az zarar gördüğü raporlara geçer.

Gazetelerin yanardağı

Telgraf hatları ve dağ yolları kesildiği için kırsaldan haber günlerce gelmez. Eyalet hükümeti belediye başkanlarına telgraf çekip rapor ister; tablo, cevaplar geldikçe yap-boz gibi tamamlanır.

Bu boşluğu gazeteler doldurur. Mexico City'nin büyük gazeteleri olağanüstü baskılarla binlerce ölüden, onlarca gömülü kasabadan, lav akıntılarından söz eder. Excelsior 5 Ocak'ta iki kasabanın "yok olduğunu" duyurur. Yeni bir yanardağın doğduğu önce Xalapa yakınına, sonra Pico de Orizaba'nın eteklerine, sonra başka köylere yerleştirilir; Pico de Orizaba ile Cofre de Perote'nin faaliyete geçtiği bile yazılır. Eyaletin resmî gazetesi bu haberleri yalanlar: Pico de Orizaba'da bir duman bile görülmemiştir. Jeologlar da raporlarında bu haberlerin hiçbirinin doğru olmadığını, aşırı sansasyon merakının ürünü olduğunu yazacaktır.

Vali ve piskopos yolda

6 Ocak'ta General Cándido Aguilar vali koltuğuna geri döner. İlk kararı bir Yardım Kurulu kurmaktır; başına Deschamps getirilir. Ertesi gün Aguilar, bir sağlık ekibi, bir mühendis grubu ve bir istihkâm taburuyla yola çıkar; para, yiyecek ve giysi dağıtır. Xalapa, Coatepec, Xico ve Teocelo'dan geçip Cosautlán'a ulaşır, ama yollar heyelanlarla kapandığı için Quimixtlán ve Saltillo Lafragua'ya gidemez. Puebla hükümetine bu köylere acilen yardım götürmesi için yazar. Federal hükümet eyalete 40 bin peso ayırır.

Aynı günlerde Veracruz'a yeni bir piskopos gelir. Rafael Guízar y Valencia, 4 Ocak sabahı Havana'dan Esperanza vapuruyla limana iner ve depremi o akşam telgraflardan öğrenir. Limanda bir toplantı düzenler; yaklaşık 300 kişinin katıldığı toplantıda 20 bin peso toplanır. 6 Ocak'ta trenle yola çıkar, yolda hasarlı köylere uğrar, Xalapa'ya ancak 9 Ocak'ta varır. Biyografi yazarı Carlos Loret de Mola'ya göre piskoposluk haçını satıp parasını depremzedelere verir.

Teocelo'da kilisesi yıkılmış cemaate bir evde vaaz verir, yaklaşık 3 bin peso dağıtır. Binalar güvenli olmadığı için ayinleri çoğu zaman soğukta, sokakta yapar. Oradan Ayahualulco'ya geçer, jeolog Heriberto Camacho'nun ekibine katılır ve Patlanalá ile Chilchotla'ya kadar çıkar. Saltillo Lafragua'da tek bir sakin bulamaz: bir kısmı ölmüş, kalanlar göç etmiştir. 12 Şubat'ta Teocelo'ya döner. Biyografilere göre Aguilar ile Guízar Teocelo'da karşılaşır; vali 300 bin pesosu olduğunu söyler ve iş bölümü yaparlar: Cosautlán'ı vali, Teocelo'yu piskopos üstlenir.

Kayıpları saymak

Ölü sayısı baştan beri tartışmalıdır. Hükümetin gönderdiği üç bilim komisyonu ocak ile mart arasında bölgeyi dolaşır; ilkinde mühendisler Leopoldo Salazar Salinas ve Teodoro Flores, ikincisinde Heriberto Camacho ile fotoğrafçı David Chávez vardır. Üçüncüsüne İtalyan jeofizikçi Emilio Oddone katılır. Komisyonların 1922'de yayımlanan raporu 648 ölü sayar. NOAA kataloğu da bu sayıyı ve 167 yaralıyı esas alır; SSN yaklaşık 650 der.

Ama bu sayıların eksik olduğunu düşünenler çoktur. Dönemin gazeteleri 2 bin ile 4 bin arasında ölüden söz etmiştir. 1988'de yayımlanan bir çalışma 4 bin, 1996'daki bir başkası 1.500'ün üzerinde, 2018 ve 2019 tarihli çalışmalar 700 ve 800 civarında rakamlar verir. Universidad Veracruzana'nın dergisi Balajú ise 2020'de "üç bin kadar ölü ve kayıp"tan söz eder. Gazetelerin yanardağ haberleri ne kadar abartılıysa, en çok etkilenen köylerin uzaklığı ve kaçan nüfus da resmî sayımı o kadar zayıf bırakmıştır. Hangi rakam alınırsa alınsın, bu deprem kayıtlara Meksika tarihinde 1985 depreminden sonra en çok can alan ikinci deprem olarak geçer.

Barakalar ve yeniden yapım

Eyalet meclisi 15 Ocak'ta olağanüstü toplanır ve valiye altı aylık mali yetki verir. 1920 boyunca Xalapa'dan Teocelo'ya, Cosautlán'dan Huatusco'ya kadar onlarca belediyede kentsel mülkler emlak vergisinden muaf tutulur. Kasa boşalınca vali, eyalet memurlarının maaşlarını düşürür; öğretmen ve vergi memuru kadrolarını azaltır.

Kasabalarda barakalar kurulur. Merkez Yardım Kurulu'nun dağıttığı yeniden yapım parası binalara göre bölüştürülür: Xalapa, Coatepec ve Cosautlán'a 60'ar bin, Coscomatepec'e 25 bin, Patlanalá ile Quimixtlán'a 20'şer bin peso. Tarihçi Hubonor Ayala Flores'in dikkat çektiği gibi, 3 kişinin öldüğü Xalapa, 239 kişinin öldüğü Patlanalá'nın üç katı para alır.

Yardım her yerden gelir. Sonora Valisi Adolfo de la Huerta 4.078 peso gönderir. Amerikan Kızılhaçı'ndan Harry L. Hopkins ve Haner Borst, Katolik rahip Francisco J. Krill'le birlikte bölgeyi gezip ihtiyaçları raporlar. İspanyol Kızılhaçı'ndan Alfredo López'in ekibi Xalapa'da yaralılara bakar. Orizaba'da bir kız okulunun öğrencileri aralarında topladıkları 22 pesoyu belediyeye teslim eder. Piskopos Guízar'ın kampanyasına El Dictamen, El Universal ve Excélsior gazeteleri destek verir; El Salvador ve Honduras hükümetleri ile Papa XV. Benedictus da bağış gönderir. Xalapa'daki onarımları rahip José María Flores'e emanet eden piskopos, Guadalajara ve Puebla'dan usta getirtir.

Neyi değiştirdi

Deprem, çökmekte olan bir yönetimi daha da zorladı. Nisan 1920'de generaller Carranza'ya karşı ayaklandı; Carranza mayısta, damadının yönettiği Veracruz'a çekilirken öldürüldü. Tarihçilere göre deprem bu düşüşün nedeni değildi, ama isyana karşı kullanılacak parayı ve dikkati dağıttı.

1920 depremi, Meksika basınında fotoğraflarla geniş biçimde anlatılan ilk deprem oldu. Araştırmacılar Pere Freixa ve Mar Redondo, ilk yayımlanan fotoğrafların Xalapalı Manuel Jiménez'e ait olduğunu ve Veracruz gazetesi El Dictamen'de çıktığını belirledi. Deprem aynı zamanda bilim için bir başlangıçtı: Xalapa'ya artçıları kaydetmek için bir Wiechert sismografı kuruldu ve kayıtlar depremin sığ, kabuk içi bir deprem olduğunu doğruladı.

En önemli ders ise ölümün kaynağıydı. Kurbanların çoğu yıkılan duvarların değil, kopan yamaçların ve çamurun altında kaldı. Olay "Xalapa depremi" olarak anıldı; Balajú'nun yazdığı gibi bu ad, asıl yıkımı yaşayan kırsal köyleri gölgede bıraktı. Bölge 1973'te Orizaba yakınındaki bir depremle yeniden sarsıldı.

Bugün

Rafael Guízar y Valencia sonradan aziz ilan edildi; mezarı bugün Xalapa'da. Teocelo'nun kilisesi yeniden ayakta. 2018'de yayımlanan bir çalışma için Xalapa'nın dokuz noktasına sismograf yerleştirildi ve 1920'de en çok hasar gören mahallelerin zemini ölçüldü. Volkanik kuşaktaki faylar 1912 Acambay ve 1920 depremlerinden bu yana 6 büyüklüğünü aşan bir deprem üretmedi; ama araştırmalar, bu kuşaktaki şehirler için tehlikenin sanılandan büyük olabileceğini söylüyor.

Kaynaklar

• Hubonor Ayala Flores, "El sismo del 3 de enero de 1920. Reacciones y acciones del Estado, la Iglesia y la sociedad civil", Historiar las catástrofes, UNAM Instituto de Investigaciones Históricas, 2019 (Gaceta Oficial, Excelsior, Xalapa ve Orizaba belediye arşivleri, Pasquel, Bravo, Loret de Mola, Mora ve Peñalosa'dan aktarımlarla)
• Secretaría de Industria, Comercio y Trabajo, Memoria relativa al terremoto mexicano del 3 de enero de 1920 por las comisiones del Instituto Geológico de México, Boletín del Instituto Geológico de México 38, 1922 (Ayala Flores ve SSN aktarımıyla)
• Servicio Sismológico Nacional (UNAM), Sismos históricos: Sismo de 1920 en Xalapa, Veracruz (M~6.4)
• Córdoba-Montiel, Singh, Iglesias, Pérez-Campos ve Sieron, Estimation of ground motion in Xalapa, Veracruz, Mexico during the 1920 (M~6.4) crustal earthquake, Geofísica Internacional 57(2), 2018
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3148
• Elissa Rashkin, Balajú dergisi 12. sayı sunuş yazısı, Universidad Veracruzana, 2020; Universidad Veracruzana basın bültenleri (Freixa ve Redondo konferansı, 2020)
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1920 Xalapa earthquake / Terremoto de Quimixtlán de 1920 (başlangıç kaynağı)