1928 Talca Depremi: Şili'ye İlk Deprem Yasasını Getiren Gece

30 Kasım 1928'i 1 Aralık'a bağlayan gece. Şili'nin orta vadisinde, Santiago'nun 250 kilometre güneyindeki Talca uykuda. Şehrin evleri kerpiçten. 1906 depreminde çatlayan duvarlar onarılmış, katedralin yıkılan kuleleri yerine konmuş. Gece yarısını altı dakika geçe yer bir dakika kırk beş saniye boyunca sallanıyor. Sabaha Talca'nın büyük kısmı yerle bir oluyor. Bu deprem Şili'nin ilk depreme dayanıklı yapı yasasını da doğuracak.

Depremden önce: onarılmış bir şehir

Talca, orta vadide, Maule bölgesinde bir ticaret ve sanayi şehridir. Başkente demiryoluyla bağlıdır. İngiliz ve Fransız tüccarların açtığı büyük mağazalar, kulüpler, gazeteler vardır. 1906'dan beri yayımlanan La Mañana gazetesi şehrin günlük hayatını kaydeder.

Şehrin yapı stoğu ise eskidir. Orta Şili'de evler ve kamu binaları yüzyıllardır kerpiçle, yani saman katılmış çamurdan dökülen tuğlalarla yapılır. Memoria Chilena'nın derlemesine göre o yıllarda Şili'de konutlar ve binalar depremler hiç hesaba katılmadan inşa edilir.

Talca 1906'da Valparaíso depreminden ağır yara almıştır. Plaza de Armas'taki neoklasik katedralin ön cephesindeki kuleler neredeyse tamamen yıkılmış, arka nefin duvarları çökmüştür. Kilise yine de onarılır ve şehrin ana tapınağı olarak kullanılmaya devam eder. Talcalı tarihçi Francisco Hederra, 1928'deki yıkımın başlıca nedenlerinden birinin bu olduğunu yazar: 1906'dan sonraki onarımlar hızlı ve yüzeysel yapılmış, binaların yapısal hasarı aslında giderilmemiştir.

Ülkeyi 1927'den beri General Carlos Ibáñez del Campo yönetmektedir. Deprem tehlikesine karşı bir yapı yönetmeliği henüz yoktur. 1906'dan sonra önerilen düzenlemeler hayata geçmemiştir.

Gece yarısını altı geçe

Deprem 1 Aralık 1928'de yerel saatle 00.06'da (UTC 04.06) gelir. Merkez üssü kıyıya yakın Curepto kasabası civarıdır. Büyüklüğü kaynağa göre değişir: NOAA ve İspanyolca Vikipedi moment büyüklüğünü 7,6 verir; Memoria Chilena 7,9 der. Yüzey dalgası büyüklüğü 8,0 ile 8,3 arasında hesaplanmış, bazı mühendislik kaynakları 8,2-8,4 yazmıştır.

NOAA'nın aktardığı Rus kataloğuna göre Talca'da sarsıntı güçlü dikey vuruşlarla başlar ve 1 dakika 45 saniye sürer. Hasar bölgesi kuzeyde Valparaíso'dan güneyde Concepción'a kadar uzanır. Sarsıntı kuzeyde Antofagasta'da, güneyde Puerto Montt'ta, Andlar'ın öte yanında Buenos Aires'te hissedilir. Aynı katalog, yan yana yerlerde bile şiddetin zemine göre çok farklı olduğunu not eder.

Denizde de bir şey olur. Constitución açıklarında, kıyıdan 11-13 kilometre uzakta seyreden Santa Elisa ve Poseidon buharlı gemileri güçlü bir sarsıntı hisseder. Santa Elisa'nın mürettebatı geminin önce bir güç tarafından suyun üstüne kaldırıldığını, sonra derine fırlatıldığını sandığını anlatır. Ay ışıklı bir gecedir; olağandışı büyüklükteki dalgaların her yöne yayıldığı uzaktan görülür. Daha güneyde Magdala gemisi de aynı sarsıntıyı kaydeder.

Talca'nın yıkılışı

Depremin ardından şehirde bir yangın çıkar. Demiryolu, telgraf ve telefon bağlantıları kopar. NOAA kayıtları şehrin "neredeyse tamamen" yıkıldığını yazar; İspanyolca Vikipedi kentin yaklaşık yüzde 75'inin yerle bir olduğunu belirtir.

Memoria Chilena'nın topladığı dönem fotoğrafları sabahki görüntüyü saklar: yıkıntıyla dolu sokaklar, hasarlı kiliseler, Chorrillos Alayı'nın kışlası, postane ve telgraf binası harabe hâlindedir. Aileler sokakta, açık havada uyur. 1906'da onarılan katedral bu kez kurtulamaz; hasarı o kadar ağırdır ki yıkılmasına karar verilir. Aralık 1928'de çekilmiş bir fotoğraf, ana kilisenin yıkım çalışmasını gösterir.

Talca'da 108 kişi ölür. Ölü sayısı, şehrin uğradığı yıkımla karşılaştırıldığında düşük kalır. Memoria Chilena'ya göre maddi hasar dönemin parasıyla 50 milyon pesodur.

Kıyıda, vadide ve dağda

Yıkım yalnız Talca'yla sınırlı kalmaz. Kıyıda, güneyde Cauquenes'ten kuzeyde Pichilemu'ya kadar ağır hasar vardır; orta vadide Curicó ve San Fernando da büyük zarar görür. Carolina Marín Bastías'ın 2022 tarihli makalesi, hasar gören şehirler arasında Constitución, Linares ve Chillán'ı da sayar. NOAA'nın kaydı da etkilenen yerler arasında Chillán'ı ve Santiago'yu anar.

Maule Nehri'nin denize döküldüğü liman kenti Constitución'da dalgakıran bir yana yatar, 67 kişi ölür. 1 Aralık sabahı boyunca orta Şili kıyılarında olağandışı yükseklikte düzensiz gelgitler görülür; Constitución'da su, günlük en yüksek gelgit çizgisinin yaklaşık 1,5 metre üstüne çıkar. Neredeyse tamamen yıkılan Putú köyünde kıyı yükselir, deniz 200 metreden fazla geri çekilir.

Santa Cruz'da 13 kişi ölür. Santiago'da yayımlanan La Nación gazetesi 3 Aralık'ta kasabadan şu tabloyu verir: ayakta güvenli bina kalmamıştır, hepsi çatlaktır ve çoğu çökmek üzeredir. İnsanlar evlerini terk edip meydanlarda ve sokaklarda kalır; su deposu yıkıldığı için içme suyu yoktur.

En ağır tek olay depremden birkaç dakika sonra, merkez üssüne 160 kilometreden biraz fazla uzaklıktaki And Dağları'nda yaşanır. El Teniente bakır madeninin atıklarının biriktirildiği Barahona barajı, yani 1917'den beri yükseltilen 63-65 metrelik bir kum seddi, sarsıntıya dayanır. Ama bir görgü tanığı mühendisin anlatımına göre, sarsıntı bittikten iki üç dakika sonra seddin 400 metrelik bir bölümü göçer. Sıvılaşan atık çamuru Barahona ve Coya derelerine, oradan Cachapoal vadisine boşalır. Köprüleri, demiryolunu ve tarlaları süpürür; 54 madenci ölür.

Rakamlar burada da tutmaz. Baraj kazası üzerine yapılan mühendislik çalışmaları 4 milyon ton atığın aktığını, 54 kişinin öldüğünü yazar. La Nación ise 3 Aralık'ta 84 milyon ton tortudan, bir kampın tamamen silindiğinden ve 65 ölüden söz eder. Gazete, Cachapoal üzerindeki bütün köprülerin ve Cauquenes'teki köprülerin yıkıldığını bildirir.

Kaç kişi öldü?

En çok kullanılan toplam, NOAA'nın da benimsediği rakamdır: 279 ölü, 1.083 yaralı, 127.043 depremzede. Bu sayı Talca'daki 108, Constitución'daki 67, çevre köylerdeki yaklaşık 50 ve Barahona'daki 54 ölünün toplamına denk düşer. Ancak başka rakamlar da dolaşır. NOAA'nın andığı bir başka katalog 252 ölü verir. Memoria Chilena "üç yüzü aşkın" ölüden, Marín Bastías ise yaklaşık 200 ölüden söz eder.

Marín Bastías'a göre bu depremin asıl yükü insan kaybından çok binalara bindi. Etkilenenlerin büyük kısmı kırsalda yaşadığı için zararın boyutunu hesaplamak da zordu.

Kongrede "tamamen yetersiz" binalar

Santiago depremin ertesi günlerinde harekete geçer, ama yardımdan çok kurallarla ilgilenir. 3 Aralık'ta Temsilciler Meclisi'nde depremzedelere yardım için iki yasa önerisi görüşülür; ikisi de yasalaşmaz. 4 ve 5 Aralık oturumlarında ise yapı malzemesi fiyatlarında karaborsayı önlemeye yönelik 4.537 sayılı yasa görüşülür ve çıkar. Marín Bastías bu dönemde büyük bağış kampanyaları ya da devlet eliyle yeniden yapılanma programı yapılmadığını belirtir.

Başkan Ibáñez, Kongre'den bir genel yapı yönetmeliği çıkarma yetkisi ister. Meclis tutanaklarında yer alan gerekçeye göre son yıllardaki depremler, ülkenin çeşitli şehirlerinde binaların teknik açıdan "tamamen yetersiz" biçimde yapıldığını ortaya koymuştur. İstenen yetki, binaların yüksekliğini, malzemesini, çökmeyi ve yangının yayılmasını önleyecek koşulları ve deprem riskini düzenleyecek kuralları kapsar.

Yasa çok hızlı çıkar. 4.563 sayılı yasa 30 Ocak 1929'da Ibáñez ile bakanlar Guillermo Edwards M. ve Luis Schmidt'in imzasıyla yürürlüğe girer. Başkana, tiyatrolar, kiliseler, oteller gibi kalabalık toplanan binalara özel önem vererek yapı kuralları koyma yetkisi verir. Beş binden fazla nüfuslu yerleşimlerde belediye izni olmadan yapı yapılamayacak, büyük binalarda statik hesap istenebilecektir. Yirmi bini aşan şehirler bir belediye yapı müdürü atayacak ve bir imar planı hazırlayacaktır. Depreme dayanıklı yapılan binalara arazi ve bina değerinin yüzde 65'ine kadar ipotekli kredi verilebilecektir.

İlk yönetmelik ve yeni Talca

Hükümet Mart ve Eylül 1929'da çıkan iki kararnameyle bir komisyon kurar. Komisyon, aralarında Luis Schmidt, Víctor Rawlings ve G. H. del Canto'nun da bulunduğu yedi imzayla Genel Yapı ve İmar Yönetmeliği taslağını 30 Aralık 1929'da teslim eder. Yönetmelik 14 Ocak 1930 tarihli kararnameyle onaylanır ve 1 Nisan 1930'dan itibaren iki yıl süreyle geçici olarak uygulanır. Mühendis Mauricio Sarrazin bu yönetmeliğin kesin onayını 1931 olarak verir. Kurallar 1935-1936'da Genel Yapı ve İmar Yasası ve Yönetmeliği adıyla yeniden düzenlenir.

Talca bu süreçte yeniden çizilir. Belediye başkanı Isidoro del Solar 1929'da Plaza de Armas'tan kuzeybatıya uzanan çapraz bir bulvar tasarlar. Talcalılar bugün ona kısaca "Diagonal" der. Tren garı 1929'da yeniden yapılır. Yıkılan katedralin yerine yeni yönetmeliğe uygun bir yapı planlanır, ama temeli ancak 29 Ekim 1939'da atılır. Mimar Ramón Venegas ile mühendis José Mascayano'nun tasarladığı katedral 30 Eylül 1954'te kutsanır. İçindeki sade, işlevci çizgi, 1928'den sonra yükselen modern Talca'nın üslubunu yansıtır.

Neyi değiştirdi

Mühendislik yazınında Şili'nin depreme dayanıklı yapı kurallarının modern tarihi bu depremle başlar. Sarrazin'in AUCA dergisindeki yazısı ve 1985 depremi üzerine yazılan değerlendirmeler aynı zinciri anlatır: 1906 depremi Sismoloji Enstitüsü'nü, 1928 Talca depremi 1929'daki Depreme Dayanıklı Yapılar Yasası'nı getirmiştir.

Ancak kurallar tek başına yetmez. 24 Ocak 1939'da Chillán depremi çok daha büyük bir yıkıma yol açar. Hükümetin kurduğu komisyon Chillán'da 3.482 evi tek tek inceler. Evlerin yüzde 87'si kerpiç ya da donatısız tuğladır; kerpiç evlerin yüzde 59'u çökmüştür. Betonarme hatıl ve dikmelerle güçlendirilmiş yığma evlerin ise yüzde 53'ü hasarsız kalmıştır. Bu bulgular 1949'da yönetmeliğin büyük ölçüde yenilenmesine yol açar. Talca'nın başlattığı süreç Chillán'dan sonra yeni bir kurumla, Yeniden Yapılanma ve Yardım Kurumu'yla devam eder.

Barahona'nın dersi ise daha geç alınır. Baraj kazasının nedeni sarsıntıyla sıvılaşan atıklardı. Ama sektör uzun süre bir şey değiştirmedi. Atık barajlarının yapım yöntemi ancak 1965'te El Cobre barajının yıkılıp 200'den fazla kişinin ölmesinden sonra terk edildi ve kurala bağlandı.

Bugün

Talca, Maule bölgesinin başkenti olarak yaşıyor. 1928'den sonra yükselen yapıların bir kısmı 27 Şubat 2010 depreminde yeniden hasar gördü. 1954'te kutsanan katedralin duvarları ve beton kemerleri çatladı; yapı betonarme ile güçlendirilip Mayıs 2012'de yeniden açıldı. Isidoro del Solar'ın Diagonal'i bugün şehrin gece hayatının merkezi.

Şili'nin bugünkü deprem yönetmelikleri, 1928 gecesinden sonra yazılan 4.563 sayılı yasanın üzerine katman katman eklenerek oluştu. Kerpicin bir konut çözümü olarak bırakılması ise 1939'u bekledi: Chillán'da betonarme hatıl ve dikmelerle yapılmış altı evin depremde ayakta kalması, bu yöntemin ülkeye yayılmasını sağladı.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (olay 3378) ve Tsunami Veritabanı (olay 1609); NOAA'nın aktardığı Rus deprem kataloğu kaydı
• Ley N.º 4.563 (30 Ocak 1929) ve Genel Yapı ve İmar Yönetmeliği komisyon raporu ile 14 Ocak 1930 kararnamesi, Anales del Instituto de Ingenieros de Chile'de yayımlanan metin
• Carolina Marín Bastías (2022), Terremoto de Chillán (1939), acciones políticas y fortalecimiento del Estado frente a las catástrofes socionaturales, Espacio Regional, 2(19): La Nación (3 Aralık 1928) ve Temsilciler Meclisi tutanaklarından alıntılarla
• Mauricio Sarrazin Arellano, Regulaciones sismo resistentes en Chile, AUCA dergisi
• AUCA dergisi, 1985 Şili depremi üzerine değerlendirme yazısı (1906, 1928 ve 1939 depremlerinin mevzuata etkisi)
• Memoria Chilena (Şili Ulusal Kütüphanesi), Terremoto del 1 de diciembre de 1928, Talca
• Association of State Dam Safety Officials, Barahona No. 1 Dam (Chile, 1928) vaka çalışması; Stava 1985 Vakfı, The El Teniente tailings dam failure
• Vikipedi (İspanyolca ve İngilizce): Terremoto de Talca de 1928, Talca, Catedral de Talca (başlangıç kaynağı)