1920 Mendoza Depremi: Yarıklardan Su Fışkıran Köyler

17 Aralık 1920, Cuma. Arjantin'in Mendoza ilinde yaz başı, öğleden sonra. Mendoza kentinin otuz kilometre kuzeydoğusunda, Mendoza Nehri'nin aşağı vadisinde bağların, yonca tarlalarının ve küçük köylerin arasında hayat sürüyor. Saat üçe doğru yer önce bir kez sertçe, sonra iki kez daha sallanıyor. Köyler dakikalar içinde çöküyor. Ardından toprak yarılıyor ve yarıklardan su fışkırmaya başlıyor. Dönemin haberleri onu 1861'den bu yana ülkenin en ağır depremi olarak duyuruyor. Ölü sayısı ise bugün bile tartışmalı.

Depremden önce

Mendoza ili, And Dağları'nın doğu eteğinde, sulamayla yeşertilmiş bir vahadır. İlin merkezi, 1861 depreminde yıkılıp yeniden kurulmuş Mendoza kentidir. Kentin kuzeydoğusunda Lavalle bölgesi başlar: kumlu ve tuzlu topraklı, yağmuru az, sıcağı ve soğuğu sert bir ova. Buraya "Mendoza çölü" de denir. Bir zamanlar Guanacache gölleri bu topraklardaydı. Huarpe yerlileri bu göllerde balık tutardı.

Bölgenin tarihi eskidir. Tulumaya'da bir harnup ağacının dibine 1609'da ya da daha önce ilk şapel kurulmuş, 1753'te yerine kerpiç bir yapı yapılmıştır. Bu kerpiç şapel 1861 depreminden sonra onarılıp yeniden kullanılır. 1859'da Tulumaya adıyla kurulan ilçe 1889'da Lavalle adını alır.

Nehrin kıyısında Costa de Araujo köyü vardır. Biraz güneyde, San Martín ilçesinde El Central vardır. El Central'ı 1900'lerin başında Rus mühendis Julio Marienhoff kurar. Marienhoff toprak alıp parsel parsel satar, büyük bir çiftlik evi ve çevresine bir park yaptırır. İlk yerleşenler arasında İtalyan aileler de vardır.

Mendoza depreme yabancı değildir. 1903 depreminde yedi kişi ölür. 1917'de kentte binaların üst katları çöker. Bunun üzerine Ekim 1917'de çıkan bir yönetmelik, kerpiç ve çamurdan saçak ile korkulukları yasaklar, kamu binalarına depreme karşı hesap şartı getirir.

Cuma, saat üç

Bugünkü kataloglar depremi Greenwich saatiyle 19.00 olarak kaydeder. Mendoza'da saat öğleden sonra üç civarıdır. Dönemin haberlerine göre Mendoza'daki enstitünün sismografı üç ayrı sarsıntı kaydeder. İlki öncesinde hiçbir hafif titreşim olmadan, birden ve çok sert gelir, 15 saniye sürer. İkincisi beş, üçüncüsü on saniye sürer. Daha küçük titreşimler yarım saat boyunca devam eder. Sarsıntının yönü kuzeybatıdan güneydoğuyadır.

Depremin büyüklüğü konusunda kaynaklar birbirini tutmaz. Arjantin Ulusal Sismik Önleme Enstitüsü (INPRES) 6,0 büyüklük ve 40 kilometre derinlik verir. Arjantinli jeologların çalışmalarında yüzey dalgası büyüklüğü 6,8 olarak geçer. Aynı makalenin bir başka yerinde 6,3 yazar. ABD'nin NOAA veri tabanı moment büyüklüğünü 6,7, derinliği 15 kilometre olarak verir.

Mendoza kenti sarsılır ama ciddi bir hasar görmez. Yıkım, kentin 30 kilometre kuzeydoğusundaki köylerde yaşanır: Costa de Araujo, Colonia Estrella, Lavalle, La Central (El Central) ve Tres Porteñas. El Borbollón ve Jocolí de hasar görür. Sonraki yıllarda yapılan değerlendirmelerde şiddet Colonia André'de VI, Colonia Estrella'da IX olarak, Costa de Araujo'da ise tam yıkım anlamına gelen X olarak belirlenir.

Yarılan toprak

Bu depremin en çok anlatılan yanı, yerden fışkıran sudur. Nehir kıyısındaki gevşek, suya doymuş toprak sarsıntıyla akışkanlaşır. Bilim insanları buna sıvılaşma der. Buenos Aires'ten 18 Aralık'ta dünyaya geçilen haberlere göre Costa de Araujo'da toprak büyük yarıklarla açılır ve yarıklardan sıcak su püskürür. Bu fışkırmalardan birinin suyu yaklaşık 15 fit, yani 4,5 metre yükselir ve bir gölet oluşturur. İki kişi bu gölette boğulur.

Daha sonraki bilimsel incelemeler tabloyu ayrıntılandırır. La Central'de topraktan kumlu su çıkan çok sayıda yarık açılır. En büyüğü 2,5 metre genişliğinde ve 3 metre derinliğindedir. Tres Porteñas'ta su ve kum fışkıran krater biçiminde delikler oluşur. Costa de Araujo'da nehrin yakınında kuzey-güney doğrultusunda, 20-30 santimetre genişliğinde paralel yarıklar açılır. Nehir yatağında her 40-50 metrede bir küme hâlinde su ve kum fışkıran krater görülür. Lavalle'de toprak bazı yerlerde kabarır ve 4-5 metre genişliğinde, bir metre yüksekliğinde tümsekler oluşturur. Bu tümsekler hem bir tarlada hem de kasabanın içinde görülür.

Yeraltı suyu sulama kanallarını doldurur, sokakları basar. Yaralılara ulaşmaya çalışanlar suyla ve yarıklarla kesilmiş yollarla uğraşmak zorunda kalır.

İlk haberler

Telefon ve telgraf hatları büyük ölçüde kopmuştur. Bölgeden haber zor gelir. Buenos Aires'ten 18 Aralık'ta geçilen haberler, bunun 1861'den bu yana ülkede yaşanan en ağır deprem olduğunu yazar. (ABD gazetelerine giden metinde 1861 depremi yanlışlıkla 1869 olarak geçer.) Enkazdan o ana kadar 130 ile 150 arasında ceset çıkarılmıştır. Haberlere göre Tres Porteñas'ta yüzden fazla kişi ölmüştür, Costa de Araujo'da otuz kişi daha. Tres Porteñas, Lavalle ve La Central'de pek az ev ayakta kalmıştır. Kalanlar da ağır hasarlıdır.

Mendoza'dan kurtarma ekipleri gönderilir. Bir Kızılhaç ambulansı Costa de Araujo'ya ulaşır ve enkazın altında hâlâ yaşayan varsa çıkarmaya çalışır. Gece gelen haberlere göre Tres Porteñas'taki durum felaket boyutundadır. Kasabaya üç yardım treni yollanır. Trenlerle oradan otuz ölü ve ölmek üzere olan otuz kadar yaralı çıkarılır.

18 Aralık sabahı saat sekizde, dış dünyadan neredeyse kopmuş olan Costa de Araujo yeni ve çok sert bir sarsıntıyla bir kez daha sarsılır. Gelen raporlarla burada sayılan ölü sayısı 81'e, ağır yaralı sayısı 80'e çıkar. Bir gün önce öğleden sonra 17.30'da San Martín ve Rivadavia'da hissedilen güçlü bir artçı halkı paniğe sürükler. Haberlerde Lavalle için "korkunç sahneler" yazılır. Lavalle'nin kilisesi yıkılmıştır. Belediye binasının duvarları çatlamıştır ve her an çökebilir. Bölgede küçük köylerde 30 binden fazla insanın yaşadığı ve son rakamın çok yüksek olabileceği belirtilir.

El Central'daki ev

Deprem El Central'ı da yerle bir eder. Köyün kurucusu Julio Marienhoff'un büyük çiftlik evi tamamen yıkılır, parkı ağır hasar görür. Marienhoff ile eşi Sofía Pavlovsky'nin ergen yaştaki üç oğlu, Sergio, Wladimiro ve Alexis, depremde ölür. Bu olay bölgede "Marienhoff trajedisi" olarak anılır. Yerel tarih anlatısına göre Marienhoff bu kayıptan sonra ailesiyle bir süre Buenos Aires'e taşınır. Bir daha hiçbir şey eskisi gibi olmaz.

Aynı köyde, 1889'dan beri bölgede yaşayan ve Marienhoff'un mülklerini yöneten İtalyan Luigi Catroppa'nın ailesi de kayıp verir. Ölenler arasında oğlu Alberto da vardır. Tarihçi Cecilia Marigliano'nun kitabına göre Catroppalar El Central'a ilk yerleşen İtalyan ailelerdendir. Köyün kurucu ailelerinden ikisinin aynı öğleden sonra çocuklarını kaybetmesi, depremin bu küçük toplulukta ne kadar derin bir iz bıraktığını gösterir.

Çadırlar ve su altındaki tarlalar

21 Aralık'ta Buenos Aires'ten gelen haberlere göre bölgede sarsıntılar sürmektedir. Yarıklardan fışkıran su geniş alanları basmaktadır. Yardım çalışmaları büyük zorluklarla yürütülür. Mendoza'dan gönderilen çok sayıda çadır köylere ulaşır ve evsiz kalan yüzlerce kişiye barınak olur.

Su kolay çekilmez. Jeologların derlediği kayıtlara göre deprem bölgenin yeraltı su düzeyini kalıcı olarak değiştirir. Jocolí, Corralitos, San Martín ve Alto Verde'de su düzeyi belirgin biçimde yükselir, yüzlerce hektar ekili alan su altında kalır. Yonca tarlalarıyla bilinen Alto Verde'yi göl kıyısı bitkileri sarar. Valle Hermoso ve Tres Porteñas'ta da su düzeyi yükselir. Tersine, bazı artezyen kuyuları ve bataklıklar kurur. Corralitos, Buena Nueva ve Rodeo de la Cruz'daki çiftçiler daha fazla sulama suyu istemek zorunda kalır. Jocolí ile Alto Verde arasında toprak çöker.

La Plata Gözlemevi'nden P. A. Loos depremi yerinde inceler ve 1926'da yayımlar. Loos'a göre kum tepeleriyle çevrili Borbollón çukuru bu depremle oluşmuştur.

Kaç kişi öldü?

1920 Mendoza depreminin ölü sayısı için tek bir rakam yoktur. İlk günlerin haberleri Tres Porteñas'ta yüzden fazla, Costa de Araujo'da önce 30, sonra 81 ölüden söz eder. INPRES'in tarihî depremler listesi ölü sayısını yaklaşık 250 olarak verir. Mendoza'daki Cuyo Ulusal Üniversitesi'nin bir çalışması da bu rakamı kullanır. İspanyolca Vikipedi "yaklaşık 200" kurban yazar. Aynı ansiklopedinin El Central maddesinde ise toplam 250 ölü geçer. Bir Mendoza meclis belgesi ise 250 sayısını ölü değil yaralı olarak aktarır. Bu da rakamların kaynaktan kaynağa nasıl kaydığını gösterir.

NOAA'nın küresel veri tabanı 400 ölü kaydeder. Bu rakamın kaynağı muhtemelen dönemin bir haberidir. 21 Aralık tarihli bir ajans haberi ABD'de "Deprem 400 kişiyi öldürdü" başlığıyla yayımlanır. Ama haberin metni, ölü ve yaralıların toplamının 400'ü aştığını söyler. Yani 400, ölülerle yaralıların toplamı olabilir. Elimizdeki kaynaklara göre en sağlam tahmin 200-250 ölüdür. Yüzlerce kişi de yaralanmıştır.

Neyi değiştirdi

Deprem, Mendoza'nın yapı kurallarını bir adım daha sıkılaştırır. Tarihçiler Margarita Gascón ve Esteban Fernández'in çalışmasına göre 17 Eylül 1923'te yeni bir Genel Yapı Yönetmeliği (553 sayılı) çıkarılır. Yönetmelik, "depreme karşı yapı" hesaplarını kamu binalarında zorunlu, özel binalarda isteğe bağlı kılar. Bütün yapılarda duvarları birbirine bağlayan hatıllar zorunlu olur. Lavalle'de sömürge döneminden kalan kilise kalıntılarının yıkılması da istenir.

Lavalle'de yeni kilisenin nereye yapılacağı tartışma konusu olur. İlçe merkezi Villa Tulumaya'nın halkı ("villeros") ile Lagunas del Rosario'nun halkı ("laguneros") arasında bir çekişme başlar. Gascón ve Fernández'e göre bu çekişmeyi Lagunas del Rosario kazanır ve ilçenin simgesi olacak bir kilise yapılır.

Ama kerpiç kolay bırakılmaz. Aynı araştırmacılara göre kerpiç, ancak 1944 San Juan depreminden sonra Mendoza kentinde yasaklanır. O tarihte bile kentteki evlerin büyük çoğunluğu kerpiçtir. Bilim açısından ise 1920 depremi, Arjantin'de sıvılaşmayla birlikte anılan on üç kadar yıkıcı tarihî depremden biri olarak kayıtlara geçer. Loos'un 1926 tarihli incelemesi bugün de bu konudaki çalışmalarda kaynak gösterilir.

Bugün

Costa de Araujo bugün Lavalle ilçesine bağlı, 34 numaralı il yolu üzerinde bir tarım kasabasıdır. Bağcılık ve sebzecilik sürer. Kasaba, ilçenin ev yapımı şarabının başlıca üreticisidir. El Central'da Marienhoff Parkı hâlâ durur. Köyde bağbozumu her ocak bir şenlikle kutlanır.

Tulumaya'daki eski kerpiç şapel 1861 depreminden kurtulmuştur, ama 1920 depremi onu tamamen yıkar. Bugün yerinde yalnızca temelleri ve kalıntıları vardır. Kalıntılar, asırlık harnup ağacıyla birlikte Ulusal Tarihî Anıt olarak korunur.

Kaynaklar

• The Abbeville Press and Banner (Abbeville, ABD), 20 ve 22 Aralık 1920; Edgefield Advertiser, 22 Aralık 1920; The Watchman and Southron, 22 Aralık 1920; Keowee Courier, 29 Aralık 1920: Buenos Aires çıkışlı 18-21 Aralık 1920 tarihli ajans haberleri (South Carolina Üniversitesi dijital gazete arşivi)
• Perucca, L., Pérez, A. ve Navarro, C. (2006), Fenómenos de licuefacción asociados a terremotos históricos, Revista de la Asociación Geológica Argentina (Loos 1926 ve Morey 1938'e dayanarak)
• Gascón, M. ve Fernández, E. (2001), Terremotos y sismos en la evolución urbana de Hispanoamérica, Boletín CF+S 16
• INPRES, Arjantin tarihî depremleri listesi (2021)
• Rodríguez de González, Cuyo Ulusal Üniversitesi, Mendoza kentinde sismik risk üzerine çalışma
• Mendoza Eyalet Temsilciler Meclisi, E-69889 sayılı yasa tasarısı gerekçesi
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3167
• Mendoza Post, Tulumaya'daki tarihî harnup ağacı ve şapel kalıntıları üzerine haber
• Vikipedi (İspanyolca ve İngilizce): Terremoto de Mendoza de 1920, El Central, Costa de Araujo, Departamento de Lavalle (başlangıç kaynağı)