1979 Tumaco Depremi: Haritadan Silinen San Juan de la Costa

12 Aralık 1979, çarşamba, gece 02.59. Kolombiya'nın Ekvador sınırına yakın Pasifik kıyısı; mangrov ormanları, kazıklar üzerinde ahşap evler, nehir ağızlarında balıkçı köyleri. Okulların tatile girmesine iki gün kalmış. Denizin altında 280 kilometre uzunluğunda bir fay parçası kırılıyor. Birkaç dakika sonra deniz geri çekiliyor, ardından kıyıya yürüyor. Sabah olduğunda San Juan de la Costa adlı köyün yerinde yalnızca suyun üstüne çıkan bir kilise haçı kalıyor.

Depremden önce

Tumaco, Kolombiya'nın güneybatı ucunda, Nariño departmanında, Mira ve Caunapí nehirlerinin taşıdığı alüvyonlardan oluşmuş adaların üzerine kurulmuş bir liman kentidir. NOAA'nın aktardığı saha raporuna göre 1979'da nüfusu 80 bin civarındadır. Halkın büyük çoğunluğu Afrika kökenli Kolombiyalılardır; geçim balıkçılık, kereste ve limanla sağlanır. Kıyı boyunca uzanan köylere çoğu zaman yalnızca tekneyle gidilir.

Tumaco'nun kuzeydoğusunda, kumsal bir şerit üzerinde San Juan de la Costa vardır. Cali gazetesi El País'in 2012'deki yıl dönümü haberinde anlatıldığına göre burası hindistancevizi ağaçlarıyla dolu, on iki kilometrelik bir kumsaldır ve üç mahalleye bölünmüştür. Balıkçılar sabah dörtte kalkar, beşte denizdedir; öğlen kanolar balıkla kıyıya döner. Daha kuzeyde, El Charco'da 4 bin kişilik bir balıkçı kasabası, evlerin çoğu bir gölün üzerine, kazıklar üstüne kurulmuştur.

Bu kıyı depremi tanır. 31 Ocak 1906'da aynı dalma-batma zonunun 500-600 kilometrelik bir parçası kırılmış, 8,8 büyüklüğündeki deprem Okyanus'u aşan bir tsunami doğurmuştu. Tumaco'da bugün de anlatılan bir inanca göre o gün kilisede rahiplerin yükselttiği kutsal ekmeğin önünde deniz durmuş ve geri çekilmiştir. Sonraki onyıllarda aynı fay parçası parça parça yeniden kırılır: 1942'de güneyde Esmeraldas bölümü, 1958'de ortadaki Manglares bölümü. Kuzeydeki Tumaco ve Patía bölümleri kırılmadan kalmıştır. Sismologlar bu boşluğun yakında büyük bir depremle dolacağını önceden yazmışlardır.

Ülke de sarsıntılı bir ay geçirmektedir: 23 Kasım 1979'da Kolombiya'yı başka bir deprem sarsmıştır. Kıyıda ise o yıl bazı işaretler fark edilir. Sıtma Eradikasyon Servisi'nde çalışan Jorge Olmedo, El País'e ekimde Tumaco göğünün sabahtan itibaren bulanıklaştığını, halkın bunu Galeras yanardağının külüne bağladığını, 7 Kasım'da küçük bir sarsıntı hissedildiğini ve ardından gelen hafif depremlerin kimseyi tedirgin etmediğini anlatır.

Gece 02.59

Ana sarsıntı yerel saatle 02.59'da gelir (07.59 UTC). Merkez üssü Tumaco'nun yaklaşık 75-80 kilometre açığında, okyanus tabanının altında, 23 kilometre derinliktedir. NOAA kataloğu büyüklüğü 8,1 Mw olarak verir; o dönemki Kolombiya kaynakları 7,9 der, İngilizce Vikipedi 8,2 yazar. Fay, 280 kilometre uzunluğunda ve 130 kilometre genişliğindeki bir alanda kayar. 1981'de Science dergisinde yayımlanan ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) ekibinin çalışmasına göre bu, 1942'den beri Güney Amerika'nın kuzeybatısındaki en büyük depremdir.

Tanıkların aktarımına göre sarsıntı üç büyük dalga hâlinde gelir ve 02.59'dan 03.04'e kadar sürer. Deprem Bogota'da, Cali'de, Popayán'da, Buenaventura'da, Ekvador'da Quito, Guayaquil ve Esmeraldas'ta hissedilir. Kıyı şeridinin yaklaşık 200 kilometrelik bölümü bir anda 1,6 metreye kadar çöker; açıkta ise kıta yamacı yükselir. Tumaco'nun kurulduğu ada yaklaşık 60 santimetre alçalır.

Tumaco'da gevşek kum dolgular ve kumsal çökelleri sıvılaşır; binalar oturdukları zemin çözüldüğü için yıkılır. Kentin yapılarının yaklaşık onda biri yok olur, aralarında dört katlı Las Américas Oteli de vardır. Saha raporlarında 1.280 evin yıkıldığı yazılır.

Deniz geri çekiliyor

San Juan de la Costa'da 24 yaşındaki öğretmen Justo Walberto Ortiz, kumsala 200 metre uzaklıktaki ahşap bir evde kiracıdır. Ev sahibi Mardoqueo Cortés balıkçıdır, radyo da tamir eder. Ortiz, 1974'ten beri San Juan Evangelista okulunda ders vermektedir; cuma günü ailesinin yanına, Tumaco'ya gidip yılbaşını orada geçirmeyi planlamaktadır.

El País'in anlatımına göre ilk sarsıntı onu yataktan yere atar. İkincisiyle ayağa kalkar ama donup kalır. Onu kendine getiren, ev sahibinin depremi haber verip herkesi dışarı çağıran bağırışıdır. Pencereden baktığında altı metre kadar yükseklikte karanlık bir perde görür; önce duman sanır, sonra denizin çekildiğini fark eder. Pantolonunu giyip arka kapıdan kumsala atlar ve kanoların bağlı olduğu yere koşan Cortés'in peşinden gider.

Orada yaklaşık on dakika beklerler. Sonra, Ortiz'in kalkan bir uçağa benzettiği bir gürültü yükselir ve ilk dalga onları vurur. Kano bir bataklığa sürüklenir. İkinci bir dalga nehir ağzından girer; ilk dalganın sürüklediği her şey, canlı ve cansız, suyun üzerinde yüzmeye başlar.

Bilimsel kayıtlar bu anlatımla örtüşür. İlk dalga merkeze en yakın kıyıya depremden yaklaşık üç dakika sonra ulaşır; bazı tanıklar on dakika der. Üç ya da dört dalga gelir, en yükseği üçüncüsüdür. NOAA'nın kayıtlarına göre San Juan de la Costa'da su 6 metreye, Gorgona Adası'nda 5 metreye, Tumaco'da 3 metreye çıkar. Saha raporlarının hepsinde aynı not vardır: üçüncü dalga denizin en çekik olduğu saate, cezire denk gelmiştir. Kıyıyı yükselen sular basmış olsaydı ölü sayısı çok daha büyük olacaktı.

Mangrovda sabah

Ortiz ve yanındakiler sabaha karşı 03.30 sularında hâlâ kürek çekmektedir. Saat dörtte Mariano adlı bir köylünün çiftliğine varırlar. Hayatta kalanların büyük bölümü de oraya gelir; on kişilik grup kısa sürede yüzü aşar. Kurtarma ekiplerini beklerler.

Dalga Okyanus'u aşar. Ekvador'un Galápagos Adaları'ndaki Santa Cruz'da yaklaşık iki saat sonra 80 santimetrelik bir yükselme ölçülür. On iki saat sonra Hawaii'deki Hilo'ya 40 santimetrelik bir dalga ulaşır. Meksika'da, Tahiti'de ve Japonya'nın doğu kıyısında da kaydedilir.

Kıyıda ise haber yavaş yayılır. El Charco'daki evlerin neredeyse tamamı ya ağır hasar görmüş ya da yıkılmıştır; kazıklar üzerindeki evler dalgayla iç kesimdeki göle sürüklenir. Kolombiya basınında "El Charco haritadan silindi" diye yazılır. Jorge Olmedo ertesi gün çalışma arkadaşlarıyla El Charco'ya vardığında Sivil Savunma'nın 52 ceset bulduğunu, bütün evlerin yıkıldığını görür. El País'in 13 Aralık 1979 tarihli sayısına göre o akşam saat yediye kadar Sivil Savunma ve polis ekipleri yaklaşık 100 cesede ulaşabilmiştir; bir sözcü, 50'den fazla kişinin enkaz altında olduğunu, başkalarının da kayıp olduğunu söyler.

San Juan de la Costa'nın sonu

Olmedo öğleden sonra San Juan de la Costa'ya gönderilir. Bulduğu şey bir köy değildir: kumsal suyun altında kalmıştır. Hayatta kalanlar mangrovlardan köylerine bakar ve yalnızca kilisenin haçının ucunu suyun üstünde görür. Sığınılabilecek tek bir ev bile ayakta değildir. Sonraki raporlar, köydeki yaklaşık 280 evin hepsinin dalgalarla yok olduğunu yazar.

Olmedo'nun anlattığına göre San Juan de la Costa'da 152, El Charco'da 52 kişiyi toplu mezarlara gömer. Köylüler de ellerinde küreklerle çukur kazar, dua eder. El País, bir adamın karısının cansız bedenini bırakmamak için direndiğini, iki kişinin onu ancak güçlükle ayırabildiğini aktarır. Olmedo aylar sonra bile ölüm kokusunu unutamaz ve psikolojik tedavi görür.

Cuma günü, deniz yatıştığında, Tumaco Piskoposu Monsenyör Lecumberri San Juan'daki öğretmenleri almak için tekne gönderir. Ortiz körfeze vardığında kurtarma ekiplerinin açtığı toplu mezarı görür. Sonradan San Juan'da 220 kişinin öldüğünü ve bunların neredeyse tamamının çocuk olduğunu öğrenir. El País'e göre Ortiz bir daha oraya hiç dönmez.

Köyün kaybı için verilen rakamlar birbirini tutmaz: Pararas-Carayannis'in saha incelemesi 161, bazı Kolombiya kaynakları 165, Vikipedi'nin aktardığı derleme 199 ölü ve kayıp, Ortiz'in duyduğu rakam 220'dir.

Devlet bölgede

Cumhurbaşkanı Julio César Turbay Ayala'nın hükümeti etkilenen bölgeyi olağanüstü durum ilan eder. 26 Aralık 1979'da çıkardığı 3206 sayılı kararnameyle bir Sivil ve Askerî Komutanlık kurar. Komutanlığın yetki alanı Nariño'da Tumaco, San Juan de la Costa, Mosquera, El Charco, Sotomayor ve La Florida ile Cauca'da Guapi, Timbiquí ve López de Micay belediyeleridir. Bu liste, depremin ve dalganın yükünü nerelerin taşıdığını da gösterir.

Sahada ilk kurtarma işini Sivil Savunma ve polis ekipleri yürütür; kıyıdaki köylere çoğu zaman yalnızca tekneyle ulaşılabilir. Saha raporlarına göre El Charco'da yüzlerce kişi felaketten sonra günlerce yerde uyumak, yiyeceksiz ve içme suyu olmadan beklemek zorunda kalır.

Komutanlık bir yıldan uzun süre görevde kalır. 29 Ocak 1981'de Turbay Ayala, İçişleri Bakanı Germán Zea ve Savunma Bakanı General Luis Carlos Camacho Leyva'nın imzasını taşıyan 224 sayılı kararname, olağanüstü durumun aşıldığını, etkilenen belediyelerin yeniden yapılandırıldığını belirterek komutanlığı kaldırır.

Kayıp

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. 27 Aralık 1979 itibarıyla saha raporlarına geçen sayım 259 ölü, 798 yaralı ve 95 kayıp gösterir. Sivil Savunma'nın sonraki rakamı 454 ölü, 1.047 yaralı ve 125 kayıptır. Kızılhaç 643 ölü, 1.875 yaralı ve 72 kayıp bildirir. NOAA kataloğu 600 ölü ve 20 bin yaralı yazar; uluslararası afet veritabanı EM-DAT ise 300 ölüden söz eder. Bugün Kolombiya Jeoloji Servisi 454 rakamını kullanır ve ölenlerin çoğunun boğularak öldüğünü belirtir.

Tumaco kentinde depremin kendisi öldürür: NOAA'ya göre en az 40 ölü ve 750 yaralı, Pararas-Carayannis'e göre 38 ölü ve 400 yaralı, Vikipedi'ye göre 25 ölü ve kayıp. Kentte deniz 3 metreye çıkar ama asıl yıkımı sıvılaşma yapar. Kıyıdaki köylerde ise ölenlerin çoğu dalganın kurbanıdır; NOAA'nın aktardığı rapora göre El Charco'da ölenlerin çoğu kadınlar ve çocuklardır.

Yıkılan ev sayısı için de farklı rakamlar vardır: Kolombiya Denizcilik Genel Müdürlüğü (DIMAR) 3 bin yıkılan ve 2 bin hasarlı ev verir, NOAA 10 bin yıkılan ev yazar. Ulusal Planlama Dairesi konut, yol ve kamu hizmetlerindeki zararı 710 milyon doları aşkın hesaplarken EM-DAT 8 milyon dolar yazar.

Neyi değiştirdi

1979 depremi, 1906'da tek seferde kırılan fay parçasının 1942, 1958 ve 1979'da üç ayrı depremle yeniden kırılmasını tamamladı. Dört bölüm, 73 yıl sonra yeniden kırılmış oldu. Deprem önceden öngörülen bir sismik boşluğu doldurduğu için de bilim tarihine geçti.

Kıyının haritası değişti. San Juan de la Costa'nın eski yeri tamamen yok oldu; hayatta kalanlar eski köyün bulunduğu kum setinin arkasına yerleşti. Tumaco'nun açığındaki El Guano adası kayboldu, El Morro kumsalının biçimi değişti.

Ülke içinde 1979'daki depremler ile 1983 Popayán depremi, Kolombiya'nın ilk ulusal depreme dayanıklı yapı yönetmeliğinin yolunu açtı. Yönetmelik 1984'te yürürlüğe girdi.

Bugün

Tumaco bugün Kolombiya'nın Pasifik'teki ikinci önemli limanı ve ülkenin Pasifik kıyısındaki başlıca petrol limanıdır. Kazıklar üzerindeki mahalleleri hâlâ denizin üstündedir; El Morro kumsalı ziyaretçi çeker. Kıyıdaki köylerin çoğuna yine tekneyle gidilir.

DIMAR 2012'de Bogota'da bir Tsunami Uyarı Merkezi kurdu; 2018'de çıkan bir kararnameyle kurum, ülkenin tsunami uyarısındaki odak noktası oldu. Merkez bugün kıyıdakilere, çok güçlü bir sarsıntı, denizin aniden çekilmesi ya da denizden gelen yüksek bir gürültü gibi işaretlerde başka uyarı beklemeden yüksek yerlere çıkmalarını öğütlüyor. 1979'da San Juan de la Costa'da Ortiz'in gördüğü, tam olarak bu işaretlerdi.

Felaketin 44. yılında, Aralık 2023'te, Kolombiya Jeoloji Servisi fotoğrafçı ve sinemacı Guillermo Cajiao Lenis'in o günlerde havadan çektiği, daha önce yayımlanmamış fotoğrafları kamuoyuyla paylaştı. Kamçatka'daki 8,8 büyüklüğündeki deprem sonrasında Kolombiya'nın Pasifik kıyısına tsunami uyarısı verildiğinde, Kolombiya basını yeniden 1979'u hatırlattı.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunami Veritabanı, 12 Aralık 1979 Kolombiya depremi (kayıt 4863) ve tsunamisi (kayıt 2122), dalga yükseklikleri
• Herd, D. G. ve diğ. (1981), The Great Tumaco, Colombia Earthquake of 12 December 1979, Science 211 (USGS yayın özeti)
• Pararas-Carayannis, G., Survey of the Earthquake and Tsunami of December 12, 1979, in Colombia (yazarın sitesindeki özet)
• El País (Cali), "33 años después Tumaco recorre las huellas de trágico tsunami, historias de valientes", 12 Aralık 2012 (Justo Walberto Ortiz ve Jorge Olmedo'nun tanıklıkları; 13 Aralık 1979 tarihli sayıdan aktarım)
• Vanguardia, Kolombiya Jeoloji Servisi'nin (SGC) Guillermo Cajiao Lenis fotoğraflarını yayımlamasına dair haber, 13 Aralık 2023
• DIMAR, "Dimar reconstruye los dos tsunamis que han marcado la historia de Colombia", 8 Kasım 2022
• Kolombiya Cumhurbaşkanlığı, 224 sayılı Kararname (29 Ocak 1981), 3206 sayılı Kararname'yi (26 Aralık 1979) yürürlükten kaldıran metin
• Cocuñame Ricardo ve Salcedo Hurtado (2017), Evaluación del riesgo de inundación ante tsunami local en la isla de Cascajal, Revista de Geografía Norte Grande 68
• Radio Nacional de Colombia, Tumaco'nun kuruluş yıl dönümü haberi; colombia.com ve Minuto60 yıl dönümü haberleri
• Vikipedi (İngilizce), 1979 Tumaco earthquake ve Tumaco maddeleri (başlangıç kaynağı)