1994 Páez Depremi: Vadiden İnen Çamur ve Nasa'nın Göçü

6 Haziran 1994, pazartesi. Kolombiya'da resmî tatil. Cauca'nın doğusunda, Nevado del Huila volkanının eteğindeki Páez nehri vadisinde Nasa yerlilerinin köyleri sessiz. Öğleden sonra 15.47'de yer sallanıyor. Deprem tek başına çok az kişiyi öldürüyor; asıl ölüm, dakikalar sonra yamaçlardan kopan toprağın nehre dolup vadiden aşağı bir çamur seli olarak inmesiyle geliyor. Bin yüzü aşkın kişi hayatını kaybediyor, bazı köylerden geriye bir şey kalmıyor.

Depremden önce

Páez nehri, Kolombiya'nın en yüksek volkanı Nevado del Huila'nın yamaçlarından doğar, derin kanyonlardan geçerek Huila bölgesinde Magdalena nehrine karışır. Vadinin Cauca'da kalan bölümüne Tierradentro denir; Páez ve Inzá belediyelerinden oluşur. 1994'te Páez'de 30.679, Inzá'da 20.624 kişi yaşar. Halkın büyük bölümü kırsalda tarımla geçinen Nasa yerlileridir. İspanyollar onlara "Paez" adını vermiştir; Nasa ise kendi adlarıdır.

Páez belediyesi on beş yerli toprağına, yani "resguardo"ya bölünmüştür: Tóez, Tálaga, Wila, Mosoco, Vitoncó, Avirama, Belalcázar ve diğerleri. Belediye merkezi Belalcázar, nehrin kenarında, 1.450 metre yükseklikte küçük bir kasabadır. Vadide köprüler, toprak yollar ve nehri bir yakadan öbürüne geçen teleferik benzeri ip sepetler (tarabita) yaşamın parçasıdır.

Bölge o yıllarda başka sorunlarla da uğraşır. Bazı resguardolarda yoğun haşhaş ekimi başlamıştır; ormanlar açılır, kolay gelen para topluluk içinde kavgalara yol açar. Bölgede silahlı çatışma da vardır. Haziran başı yağmur mevsimidir ve yamaçlardaki toprak suya doymuştur.

Öğleden sonra 15.47

Kolombiya Jeoloji Servisi'nin (SGC) kayıtlarına göre deprem 15.47'de olur. Merkez üssü, Nevado del Huila'nın güney eteğindeki Dublín köyü yakınıdır. Odak derinliği yaklaşık 10 kilometredir. Ana sıradağın ekseni boyunca uzanan Irlanda Fayı'nın kırıldığı düşünülür. En yüksek şiddet VIII olarak, yani ağır hasar olarak verilir.

Büyüklük için kaynaklar farklı rakamlar verir. O dönemki jeoloji kurumu Ingeominas 6,4 diye ölçer. Bugün SGC'nin kullandığı moment büyüklüğü 6,8'dir. İlk gazete haberlerinde ise "Richter ölçeğinde 6" ifadesi geçer.

Sarsıntı Cauca'nın geniş bir bölümünde hissedilir. Resmî raporlara göre yirmiden fazla belediyede evler çatlar ya da yıkılır; Toribío, Jambaló, Inzá, Totoró ve Santander de Quilichao'da okullar, binalar ve kiliseler hasar görür. Ama sarsıntının doğrudan öldürdüğü kişi sayısı azdır. SGC'nin hesabına göre depremin kendisi yaklaşık 20 kişinin ölümüne yol açar.

Çıplak kalan dağlar

Asıl yıkım sarsıntının ardından gelir. Yağmurdan ağırlaşan ince toprak örtüsü, sarp yamaçlardan aynı anda kopar. Merkez üssünün çevresinde 3.000'den fazla heyelan sayılır; yaklaşık 40 bin hektarlık alan etkilenir. Yamaçlardaki ormanların daha önce açılmış olması da toprağı savunmasız bırakmıştır.

Felaketten sonra bölgeye ilk giden bilim insanlarından biri, Popayán Volkan ve Deprem Gözlemevi'nden Adriana Agudelo'dur. Yıllar sonra Noticias Caracol'a şöyle anlatır: dağlar "tamamen soyulmuş", üzerlerinde bitki örtüsü kalmamıştır; köyler toprağın altındadır, ne köprü vardır ne yol. Agudelo, gördüklerini anlatırken gözyaşlarını tutamadığını söyler.

Vadiden inen çamur

Yamaçlardan kopan toprak, ağaçlar ve kayalar Páez nehrine ve kollarına, özellikle San Vicente ve Moras ırmaklarına dolar. Nehir yer yer tıkanır, sonra su, çamur ve kaya karışımı bir sel olarak vadiden aşağı iner. SGC'ye göre bu akıntının yüksekliği 10 ile 40 metre arasında değişir, hızı saatte 50-60 kilometreye ulaşır. Taşınan malzemenin hacmi için de iki farklı tahmin vardır: bir çalışma 320 milyon metreküp der, SGC'nin bir başka değerlendirmesi 70 milyon metreküp civarında bir rakam verir.

Ingeominas ekiplerinin sonradan vadide ölçtüğü çamur izleri selin gücünü gösterir. Irlanda'da akıntı 19 metre, Tóez'de 25 metre, Cohetandiyó'da 30 metre yüksekliğe çıkmıştır. Belalcázar'ın içinden geçerken yüksekliği hâlâ 20 metre civarındadır. Sel, kaynağından yaklaşık 90 kilometre uzaktaki Huila'nın Nátaga köyüne vardığında bile 6 metredir.

Tóez, Wila ve Irlanda gibi nehir kıyısındaki yerleşimler selin önünde "süpürülür". Belalcázar'da bütün mahalleler, hastane ve mezarlık çamurun altında kalır. Altı köprü ve 100 kilometreden fazla yol yok olur.

Kopan köprüler, gelmeyen haber

Yollar ve köprüler gidince vadi dünyayla bağını kaybeder. İlk bilgiler telsizle gelir. 8 Haziran'da Medellín gazetesi El Colombiano, polisin doğruladığı 65 ölüyü ve telsizciler aracılığıyla ulaşılan bir rahibin bildirdiği 150 ölüyü toplayarak 215 ölüden söz eder; en az 500 kişinin kayıp olduğunu yazar. Bu ilk rakamlar, sonraki günlerde ortaya çıkacak tablonun çok altındadır.

Kurtarma çalışmaları arazi yüzünden ağır ilerler. Yaralılara ve mahsur kalanlara helikopterlerle ya da vadinin iki yakası arasına kurulan derme çatma teleferiklerle ulaşılır. Vanguardia gazetesinin 30. yıl haberine göre hayatta kalanların bir kısmı, kurtarma düzenli hâle gelene kadar üç gün mahsur kalır.

Ramírez Elizalde ve Vélez-Torres'in araştırmasına göre bölgeye ilk ulaşanlardan bazıları gazetecilerdir. Gazeteler ve haber programları çamura bulanmış çocukların, dağılmış ailelerin görüntüleriyle dolar. Ortada nüfus sayımı yoktur; kaç köy olduğu, kaç kişinin etkilendiği bilinmez. Kriz yönetimi Bogotá'da toplanır, bölge komiteleri ise neredeyse hiç harekete geçmez.

Basın sert eleştirir. El Tiempo, 11 Haziran'daki yorumunda Belalcázar yakınına kurulmuş alarmların çalışmadığını, Cumhurbaşkanlığına bağlı afet ofisinin geç devreye girdiğini yazar ve ülkenin Armero felaketinden "çok az ya da hiçbir şey" öğrenmediği sonucuna varır. 1985'te Nevado del Ruiz volkanından inen çamur selleri Armero'da en az 23 bin kişiyi öldürmüştür.

Gaviria bölgede

Deprem, Cumhurbaşkanı César Gaviria'nın görev süresinin son haftalarına denk gelir. Gaviria ağustosta görevi devredecektir. Bölgeyi ziyaret eder. El Tiempo 12 Haziran'da, Cumhurbaşkanının ziyaretten "çok kızgın" döndüğünü, Savunma Bakanı Rafael Pardo'nun da devlet gıda kurumu Idema'nın bölge müdürlerini ve Sivil Savunma yöneticilerini beceriksizlik gerekçesiyle görevden aldığını yazar.

Üç gün sonra, 9 Haziran'da Gaviria 1178 sayılı kararnameyi imzalar. Kararname olağanüstü hâl ilan eder, ulusal afet sisteminin bu felaketle baş etmeye yetmediğini kabul eder ve yeniden yapılanma için yeni bir kurum öngörür. Kurumun ilk adı Corpopaeces'tir.

Afet yönetimi alanında tanınan Gustavo Wilches-Chaux, yeni kurumun topluluğu sürece katmadığını söyleyerek kararı eleştirir. Kısa süre sonra Bakan Pardo onu arar ve kurumun başına getirildiğini bildirir. Wilches-Chaux, 1983 Popayán depreminden sonra topluluklarla yeniden yapılanmayı yönetmiş biridir. İlk işi kurumun adını değiştirmek olur: Corporación Nasa Kiwe. Nasa dilinde "nasa" insan ve canlı olan her şey, "kiwe" toprak ve yurt anlamına gelir.

30 Haziran'da El Tiempo, Gaviria'nın yaklaşık 17 bin afetzedeye söz verdiğini aktarır. Cumhurbaşkanına göre kurum yalnızca bir yeniden yapılanma alanı değil, bir uzlaşma alanı olacaktır; Amerika'daki "500 yıllık ayrımcılığın" yerini işbirliği alacaktır. Gaviria aynı açıklamada ilk saatlerde istendiği kadar hızlı davranılmadığını da kabul eder.

Toprak Ana'nın öfkesi

Nasa için felaketin anlamı yalnızca jeolojiyle açıklanmaz. Onların dünyasında nehirler, dağlar, şimşek ve volkan canlıdır, toplumun bir parçasıdır. Nasa'nın efsanevi önderi Juan Tama'nın bir çamur seliyle dünyaya geldiği anlatılır. Juan Tama tarihî bir kişi olarak da bilinir; yerli topraklarının tapularını alan şef olarak hatırlanır.

Nasa yazar Susana Piñacué'nin derlediği ve antropologların aktardığı sözlerde bu bakış açıkça görülür: "Toprak Anamız öfkelendi", "Toprak bize Nasa gibi yaşamadığımızı hatırlatıyor". Bazıları felaketi haşhaş ekimine, ormanların kesilmesine ve topluluktaki dağılmaya bağlar. Popayán'daki gözlemevinden Adriana Agudelo da Nasa'nın, olanları bölge insanının Toprak Ana ile kurduğu ilişkiye bağladığını aktarır.

Bu bakışın pratik bir sonucu vardır. Devlet, Ingeominas'ın hazırladığı haritalara dayanarak vadinin büyük bölümünü yüksek riskli bölge ilan eder ve yaklaşık 7 bin kişinin yerleşim yerini değiştirmeye karar verir. Pek çok Nasa için ise asıl tehlike, atalarının toprağını kaybetmektir.

Tálaga'dan La Estación'a

Bu göçün belgelenmiş örneklerinden biri Tálaga resguardosudur. Belalcázar'ın hemen yanındaki Tálaga'da yaşayan aileler, felaketten sonra önce komşu Huila bölgesinde, La Plata kasabasında okullara yerleştirilir. Öğrenciler tatildedir; aileler iki üç ay sınıflarda kalır. Topluluktan Andrés Tenorio, yerli muhafız birliği şefi Arsenio Campo ve topluluğun yaşlılarından Carmelita Campo, 2011'de Cauca Üniversitesi'nden araştırmacılara bu günleri anlatır.

Ardından aileler Cauca'daki Inzá belediyesine bağlı El Hato köyüne götürülür ve beş ay bir spor sahasında yaşarlar. Anlattıklarına göre en zoru belirsizliktir; nereye yerleştirileceklerini bilmezler. Popayán, Pitalito ve başka resguardolar seçenek olarak konuşulur. Sonunda Nasa Kiwe, Cauca ile Huila sınırında, La Plata'ya toprak yoldan iki saat uzaklıkta, "La Llave" ve "La Gaitana" adlı iki çiftliği satın alır.

Taşınmadan önce topluluğun ruhani önderi (thê'jwala) yeni toprağa gider, oradaki ruhları tanımak için ritüeller yapar. Aileler 1995'te yerleşir ve yeni resguardoya geride bıraktıkları köyün anısına "La Estación Tálaga" adını verirler. Arazi 517 hektardır, bunun 330 hektarı ekilebilir. Ama eski Tálaga 1.700-1.900 metredeyken yeni yer 2.100-2.600 metrededir; hava daha soğuktur, toprak gübre ister. Bazı aileler dayanamayıp Tierradentro'ya döner. Kalanların bir kısmı, yeni bir sarsıntı korkusuyla eski yere dönmeyi düşünmek bile istemez.

Kaç kişi öldü?

Páez depreminin ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. İlk günlerde 215 ölü ve 500 kayıptan söz edilir. Bugün SGC'nin verdiği rakam 1.120'dir: bunların yaklaşık 1.100'ü heyelanlar ve çamur selleri yüzünden, yaklaşık 20'si doğrudan sarsıntı yüzünden ölmüştür. Akademik çalışmalar da "yaklaşık 1.100" rakamını kullanır. İspanyolca Vikipedi ise 800 ölü der. Ölülerin yarısı Páez belediyesindendir; çoğunluk Nasa yerlileridir.

Etkilenenlerin sayısı da farklı verilir. SGC'ye göre 1.600 aile yerinden olur, 7.925 aile etkilenir. Gaviria'nın açıklamasında yaklaşık 17 bin afetzede geçer; Kolombiya Kızılhaçı 28 bin etkilenen kişiden söz eder; bir antropoloji çalışması ise yaklaşık 20 bin afetzede ve nüfusun yaklaşık yüzde 20'sinin yerinden olduğunu yazar. Bu farkların bir nedeni, felaketten önce bölgede güvenilir bir nüfus sayımının olmamasıdır.

Neyi değiştirdi

Páez, Kolombiya tarihinin en ölümcül ikinci depremi sayılır; ilk sırada 1999 Kahve Bölgesi depremi vardır. Asıl dersi, bir depremin en büyük tehlikesinin bazen sarsıntının kendisi değil, tetiklediği heyelanlar ve seller olabileceğidir.

Devletin felakete yanıtı da iz bırakır. 1991 anayasası Kolombiya'yı çok etnili ve çok kültürlü bir ülke olarak tanımıştır; Nasa Kiwe bu anlayışla, yerli topluluklarla birlikte çalışacak bir kurum olarak kurulur ve bugün de çalışmaktadır. 1995'te çıkarılan 218 sayılı yasa, Cauca ve Huila'da yapılan yatırımlara on yıl gelir vergisi muafiyeti tanır.

Bilim tarafında, Páez'den sonra Nevado del Huila'nın izlenmesi güçlendirilir ve vadiye çamur akıntılarını algılayan bir istasyon ağı kurulur. Popayán Gözlemevi'nin yöneticisi Jaime Raigosa, bu ağın doğrudan Páez'de yaşananların sonucu olduğunu söyler.

Bugün

Bu ağ birkaç yıl sonra sınanır. 2007'de Nevado del Huila uyanır; Nisan 2007'deki patlamanın yarattığı sel Páez vadisine iner. Belalcázar'da çamurun yüksekliği bu kez 10 metre civarındadır, 1994'tekinin yarısı kadar. 4 binden fazla kişi tahliye edilir, can kaybı bildirilmez. Kasım 2008'deki patlama ise on kişinin ölümüne yol açar.

Belalcázar bugün nehrin kenarında, büyük ölçüde toparlanmış bir kasaba olarak duruyor. Her 6 Haziran'da belediye, kurtarma ekipleri için dikilen anıtlara çelenk koyuyor ve anma ayini düzenliyor. Tóez, Tálaga ve Wila'dan göçen Nasa ailelerinin bir kısmı Cauca ve Huila'daki yeni resguardolarda yaşıyor. Bazı Nasa yorumlarında 1994, bir sonun değil yeni bir dönemin başlangıcı sayılıyor.

Kaynaklar

• Servicio Geológico Colombiano (SGC), "El terremoto de Páez, un evento que desencadenó una de las grandes tragedias del país" ve "Páez: 27 años de pervivencia y resiliencia" (Popayán Volkan ve Deprem Gözlemevi verileri)
• Ramírez Elizalde, L. A. ve Vélez-Torres, I. (2015), "Percepción social y respuesta institucional frente al desastre de Tierradentro, Colombia", Perspectiva Geográfica 20(2): El Tiempo'nun 11, 12, 17 ve 30 Haziran 1994 sayılarından aktarımlar, Decreto 1178 de 1994
• Orozco, M., Paredes, M. ve Tocancipá-Falla, J. (2013), "La nasa yat: Territorio y cosmovisión", Boletín de Antropología Universidad de Antioquia 28(46): Tálaga topluluğunun yeniden yerleşimi, Piñacué (2005) derlemesi
• Cardona, C. ve diğ. (2015), "Ajuste del método Lahar-Z en el sector del volcán Nevado del Huila, con base en los flujos de escombros de 1994 y 2007", Boletín Geológico 43 (SGC): çamur akıntısı yükseklikleri
• El Colombiano, "Avalancha en el Cauca" (8 Haziran 1994 tarihli haberin arşiv aktarımı)
• Noticias Caracol (2023), Blu Radio (2024), Vanguardia (2024), RTVC Noticias (2023): yıl dönümü haberleri
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca): 1994 Páez River earthquake, Irlanda Fault, Páez River, Páez (Cauca), Nevado del Huila (başlangıç kaynağı)