1868 Ekvador Depremi: Ibarra'nın Yıkılışı ve Dört Yıl Sonraki Dönüş

16 Ağustos 1868, pazar. Ekvador'un kuzeyinde, Imbabura Yanardağı'nın eteğindeki Ibarra uykuda. Bir gün önce komşu Carchi'de yer sallanmış, birkaç kasaba yıkılmıştır. Gece yarısından sonra bu kez Imbabura'nın altındaki yer kırılır. Bir dakika süren sarsıntı Ibarra'da ayakta ev bırakmaz; Otavalo, Cotacachi ve Atuntaqui de yıkılır. Hayatta kalanlar şehri dört yıl boyunca terk edecek, sonra geri dönüp onu yeniden kuracaktır.

Depremden önce

Ibarra, Quito'nun yaklaşık 114 kilometre kuzeydoğusunda, deniz seviyesinden 2.200 metreyi aşan bir yükseltide kurulmuş bir And şehridir. 1606'da Quito Kraliyet Mahkemesi başkanı Miguel de Ibarra'nın emriyle kurulmuş, adını da ondan almıştır. Şehir, Imbabura Yanardağı'nın eteğinde, Tahuando Irmağı'nın kıyısındadır. İki buçuk yüzyıl içinde sistemli biçimde kamu binaları ve çok sayıda kilise yapılmıştır.

Bölge depremlere yabancı değildir. Ekvador'un altında Nazca levhası Güney Amerika levhasının altına dalar; bu sıkışma kuzey Ekvador'da karanın içinde de faylar oluşturur. Imbabura ve Carchi'den San Isidro, El Ángel, Río Ambi ve Otavalo fayları geçer. 1834'te Kolombiya sınırındaki bir deprem Tulcán'ı yıkmış, Ibarra'da da güçlü hissedilmiştir. 1859'daki Quito depreminde Imbabura'da otuz kişi ölmüştür.

1868 yazında ülkeyi Başkan Juan Javier Espinosa yönetmektedir; görevi ocak ayında devralmıştır. 1861-1865'te başkanlık yapmış olan Gabriel García Moreno ise o yaz siyasetten uzakta, Cayambe vadisindeki Guachalá çiftliğini kiralamak için pazarlık yapmaktadır. Hazine zor durumdadır. Üç gün önce, 13 Ağustos'ta, binlerce kilometre güneyde Arica'da (bugün Şili) dev bir deprem ve tsunami olmuştur. O depremin haberleri, sonradan Ekvador'dakilerle sık sık karıştırılacaktır.

15 Ağustos: El Ángel

İlk sarsıntı 15 Ağustos cumartesi öğleden sonra, saat dört sularında gelir. Merkezi bugünkü Carchi ilinde, Mira ile El Ángel arasındadır. Ekvador Jeofizik Enstitüsü'nün kataloğuna göre en ağır hasar El Ángel, Huaca, Tusa ve El Chota'dadır; evler ve kiliseler yıkılır. Yalnızca El Ángel'in sokaklarında 32 ölü sayılır. Kasabayı görenler orayı "harabe" olarak tarif eder. Tulcán daha hafif etkilenir.

Bugünkü hesaplar bu depremin büyüklüğünü 6,3 civarında verir; bazı çalışmalar 6,6'ya kadar çıkar. Kataloğa göre Carchi'deki hasar, saatler sonra gelecek Imbabura depremiyle daha da büyüyecektir.

Gece yarısından sonra

Birinci depremden yaklaşık on saat sonra, 16 Ağustos pazar sabaha karşı ikinci ve çok daha büyük sarsıntı gelir. Jeofizik Enstitüsü saati 01.15 olarak verir; başka kaynaklar 01.30 der. Kırılan, Otavalo Fayı'dır. Sarsıntı bir dakika kadar sürer.

Büyüklük konusunda kaynaklar ayrışır. Jeofizik Enstitüsü 7,0 ile 7,3 arasında bir değer verir. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) veri tabanı 7,7 yazar ve şiddeti X olarak kaydeder. İngilizce bazı derlemeler ise daha düşük, 6,7 civarında bir değer verir. Aletli ölçümün olmadığı bir dönemde bu rakamların hepsi hasar tariflerinden üretilmiş tahminlerdir.

Hasar ise tartışmasızdır. Ibarra'da bütün binalar yıkılır, yalnızca birkaç duvar ayakta kalır. Katedral ve La Compañía kilisesi dahil kiliselerin çoğu çöker. Otavalo'da tek bir ev ayakta kalmaz; orada 6 bin kişinin öldüğü bildirilir. Cotacachi, San Pablo, Atuntaqui ve aradaki köyler de büyük ölçüde yıkılır.

Dağlarda büyük heyelanlar olur, toprak her yerde derin yarıklarla açılır, köy yolları kullanılmaz hâle gelir. Yeraltından gelen uğultu Quito'dan duyulur. Başkentte de pek çok yapı, özellikle kiliseler ve manastırlar ağır hasar görür. Carchi'de bir gün önce sarsılmış kasabalar bu kez yeniden yıkılır. Sonraki haftalarda, bazıları çok güçlü, çok sayıda artçı sarsıntı hissedilir.

Yağmur, tuz ve yağma

Depremin ardından gelen günler en az deprem kadar ağırdır. Yağmurlar dinmez; enkazın altından çıkarılamayan cesetler salgın tehlikesi yaratır. Salinas'a giden yol kapandığı için bölge tuzsuz kalır.

Düzen de çöker. Kaynaklar, yıkıntıları ve ölüleri soyanları, yollarda silahlı soygunları anlatır. Dönemin anlatımlarına göre İl Valisi Manuel de Zaldumbide duruma hâkim olamaz. Quito'dan yola çıkan sağlık heyeti bölgeye ancak yedi gün sonra ulaşabilir. Bir anlatıma göre Ibarra'da tek bir sakin kalmamıştır.

García Moreno göreve çağrılıyor

22 Ağustos, saat beş. İçişleri Bakanı Camilo Ponce, Guachalá çiftliğine gelir ve Başkan Espinosa adına García Moreno'dan Imbabura'nın sivil ve askerî şefliğini, bütün yetkilerle birlikte üstlenmesini ister. García Moreno ayağındaki bir şişlik yüzünden ata binmekte zorlanmaktadır ama ertesi gün yola çıkar.

İlk durağı San Pablo Gölü kıyısındaki San Pablo del Lago'nun yıkıntılarıdır. Buradan halka bir bildiri yayımlar. Hükümetin kendisine "acılarınızı hafifletme" görevini verdiğini söyler ve yağmacılara seslenir: "Kötüler titresin!" Valiyi görevden alır. Yaralılar için barakalar kurdurur, cesetlerin çıkarılıp yakılmasını, yetimlerle dulların Quito'ya gönderilmesini emreder. İhtiyaç listesinin başına tuzu, ilacı, dezenfektanı, giysiyi ve ayakkabıyı yazar; yiyeceği ikinci sıraya koyar, çünkü bölgede hayvan ve tahıl boldur.

26 Ağustos'a gelindiğinde yollar yeniden açılmış, soygunlar durdurulmuştur. Aynı gün Otavalo ve Atuntaqui'dedir. 27 Ağustos ile 3 Eylül arasında El Ambi, Urcuquí, Tumbabiro, Cotacachi ve Salinas'ı dolaşır. La Esperanza, Calpaquí ve Cotacachi'de geçici hastaneler kurdurur. Ibarra'daki bir müze yetkilisinin aktardığına göre, ellerindeki 1.300 pesoyu Ibarra, Atuntaqui, Otavalo, Cotacachi, San Antonio, Mira ve El Ángel arasında paylaştırır. Yerel basın, onun düzeni sert bir elle, yağmacıları kırbaçla cezalandırarak sağladığını yazar.

5 Eylül'de hükümete gönderdiği raporda yaranın büyüklüğünü anlatır: ülkenin dört bir yanından yarım milyon peso gönderilse bile binlerce yoksul aileyi doyurmaya, iyileştirmeye ve onlara iş vermeye yetmeyeceğini yazar. Ekim ortasında, yorgun düşmüş olarak Guachalá'ya çekilir.

Kaç kişi öldü

1868 Ekvador depreminin ölü sayısı, tarihî depremlerin rakamlarının nasıl büyüyebildiğinin bir örneğidir. García Moreno'nun kendi raporlarına dayanan ve Jeofizik Enstitüsü'nün de aktardığı rakam, Imbabura'da 15 ile 20 bin arasıdır. Bunun içinde yalnız Otavalo için 6 bin ölü bildirilir. Yaklaşık 50 bin kişinin evsiz ve yoksul kaldığı yazılır.

Başka anlatımlar daha düşüktür. Dönemin yazarlarından Roberto Andrade'nin kitabında Ibarra ve çevre kasabalarda ölenlerin 5 bine yakın olduğu yazılır. İspanyolca derlemeler 5 bin ile 20 bin arasında bir aralık verir. NOAA'nın veri tabanı ise 70 bin ölü kaydeder ve bu sayı İngilizce kaynaklarda "70 bine kadar" diye dolaşır.

70 bin rakamı, okunan Ekvadorlu kaynakların hiçbirinde geçmez; onların en yükseği 20 bindir. İngilizce derleme bu sayıyı iki depremin toplamı olarak sunar. Kaynaklar ayrıca, aynı ay Arica'da olan büyük depremin haberlerinin Ekvador'unkilerle sık sık karıştırıldığını not eder. Gerçek sayı bilinmemektedir; belgelere en yakın aralık 15-20 bindir.

Santa María de la Esperanza'da dört yıl

Ibarra'nın yıkımı o kadar büyüktür ki şehri başka yere taşıma kararı alınır. Hayatta kalanlar, Imbabura Yanardağı'nın eteğindeki Santa María de la Esperanza düzlüklerine yerleşir. Burada yeni bir yerleşim, La Esperanza kurulur. Ibarra'daki müzenin yetkilisi Fanny Cisneros'a göre şehirden geriye kalanların sayısı 550 civarındadır.

Ama Ibarralılar eski şehirlerinden kopmaz. 10 Eylül'den itibaren García Moreno yeni Ibarra'nın planı üzerinde çalışmaya başlamıştır. Planın çizimini mimar Tomás Reed'e verir ve ondan diğer evlere örnek olacak sade ve sağlam bir ev yapmasını ister. Yeni şehir dik açılı, kare bloklu bir ızgara üzerine kurulur; sokaklar 13 metre genişliğindedir.

Yeniden yapım, ayakta kalan bir köşeden, bugün Oviedo ve Sucre sokaklarının kesiştiği yerdeki bir hindistancevizi palmiyesinin yanından başlar. Halk burayı "Esquina del Coco", hindistancevizi köşesi diye anar. Salgınlardan korunmak için evler kireçle badanalanır; Ibarra'nın "Beyaz Şehir" adı buradan gelir. Juan Manuel España, Mariano Acosta, Manuel Pasquel, José Nicolás Vacas ve Rafael Peñaherrera gibi önde gelen Ibarralılar, La Esperanza'daki yerleşimin kalıcı olmaması, eski yere dönülmesi için çalışır.

Bu arada García Moreno'nun siyasi yıldızı yeniden parlar. Depremdeki örgütleyici rolüyle "kurtarıcı" ünü kazanmıştır. 1869'da bir darbeyle yeniden iktidara gelir; kaynaklara göre depremdeki ünü, halkın darbeyi kabullenmesinde etkili olur. Ibarra'nın yeniden kuruluşu onun ikinci başkanlık döneminde tamamlanacaktır.

Dönüş: 28 Nisan 1872

28 Nisan 1872'de La Esperanza'daki aileler toplu hâlde Ibarra'ya geri döner. Yeni şehir bir dinî törenle açılır. Bu güne "El Retorno", yani Dönüş denir. Depremden bu yana dört yıl geçmiştir.

Tarih konusunda da kaynaklar birebir örtüşmez. Ekvador basını ve Ibarra'daki kültür kurumları 28 Nisan 1872'yi kullanır; İngilizce bir derleme kutlamayı 26 Nisan diye yazar, İspanyolca bir biyografi ise dönüş yılını yanlışlıkla 1874 olarak verir. Yerel kayıtlar ve her yıl yapılan anma 28 Nisan 1872'yi gösterir.

Yeniden kurulan şehir eski kiliselerinin çoğunu kaybetmiştir. Édouard André'nin 1875-1876 Güney Amerika yolculuğunu anlatan kitabında, onun taslağından yapılmış bir çizim yıkık Ibarra katedralini gösterir; deprem üzerinden yedi yıl geçmiş, eski katedral hâlâ yıkıntı hâlindedir.

Neyi değiştirdi

1868 depremi Ibarra'yı bir anlamda Ekvador'un en genç şehri yaptı: şehir bugün kuruluş tarihi olarak 1606'yı, yeniden doğuş tarihi olarak 1872'yi birlikte anar. Geniş, dik açılı sokakları ve kireç beyazı evleriyle bugünkü merkez, depremden sonra çizilen plandır.

Müdahale tek elde toplanan yetkiyle yürüdü: geçici hastaneler, yolların açılması, güvenlik ve bir yeniden yapım planı. Aynı deprem, sert yönetimiyle tartışmalı bir lideri de yeniden iktidara taşıdı. García Moreno 1875'te üçüncü kez seçildikten sonra Quito'da suikastla öldürüldü.

Bilim açısından ise iki ders kaldı. Birincisi, bölgedeki karasal fayların, kıyıdaki büyük dalma bölgesinden bağımsız olarak yıkıcı depremler üretebildiğidir. İkincisi, tarihî ölü sayılarının en eski belgelere kadar izlenmesi gerektiğidir; 70 bin rakamı bugün hâlâ uluslararası listelerde dolaşmaktadır.

Bugün

Ibarra bugün Imbabura ilinin başkenti, orta büyüklükte bir pazar şehridir. Badanalı sömürge tarzı evleri ve arnavut kaldırımlı sokaklarıyla hâlâ "Beyaz Şehir" diye anılır. Esquina del Coco'da palmiye yine ayaktadır; yanında García Moreno'nun gerçek boyutlu bir heykeli, yeni şehrin planını hatırlatır.

Her yıl 28 Nisan'da El Retorno kutlanır: saygı duruşu, çelenkler, resmî oturum ve açık hava ayini. 2016'daki 144. yıl töreninde Belediye Başkanı Álvaro Castillo, 1868'in yaralarını aynı yıl 16 Nisan'da Ekvador kıyısını yıkan depremle birlikte andı. Centro Cultural El Cuartel'de ressam Rafael Troya'nın depremin sonrasını ve yeniden yapımı anlatan iki tablosu sergilenir. 2016'da San Antonio'dan heykeltıraşlar, bir annenin ve kızının yıkık şehirden La Esperanza'ya giden bir arabaya binişini motorlu testereyle çam kütüklerine oydu.

Kaynaklar

• Instituto Geofísico – Escuela Politécnica Nacional (Ekvador), Ekvador depremleri kataloğu: 1868/Ağustos/15 ve 1868/Ağustos/16 kayıtları (PUCE deposundaki tez ekinde aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2143 (16 Ağustos 1868, Ibarra)
• El Mercurio (Cuenca), "15 y 16 de agosto: dos terremotos que devastaron Carchi e Imbabura en 1868"
• El Telégrafo, "El Retorno simboliza el renacimiento de Ibarra" (Fanny Cisneros ve Gastón Andrango'nun açıklamaları, 2016)
• Expreso, Ibarra'da El Retorno konulu motorlu testere heykel yarışması haberi (2016)
• El Universo, 16 Ağustos 1868 depremlerini anan yıl dönümü yazısı
• Vikipedi (İspanyolca), Juan Javier Espinosa ve Gabriel García Moreno maddeleri (García Moreno'nun 22 Ağustos-Ekim 1868 arasındaki faaliyetleri, bildiri ve 5 Eylül raporu)
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1868 Ecuador earthquakes / Terremotos de Ecuador de 1868; Ibarra, Ecuador; 1868 Arica earthquake (başlangıç kaynağı)
• Wikimedia Commons: Édouard André, L'Amérique équinoxiale (1883) için Édouard Riou'nun çizimi; Ernest Charton'un 1870 tarihli görüntüsü