1983 Nihonkai-Chubu Depremi: Kumsalda Yemek Yiyen Çocuklar ve Sekiz Dakika

26 Mayıs 1983, Perşembe. Japonya'nın kuzeyinde, Akita kıyısında güneşli, rüzgârsız bir gün. Deniz çarşaf gibi. İç bölgedeki bir köy okulunun dördüncü ve beşinci sınıfları Oga yarımadasına geziye gidiyor. Öğleye bir dakika kala denizin altında 7,7 büyüklüğünde bir deprem oluyor. Sarsıntı geçince çocuklar kumsala inip yemeklerini açıyor. Kıyıda yaygın bir inanç var: Japon Denizi'ne tsunami gelmez.

Japon Denizi'ne tsunami gelmez

Japonya'da tsunami denince akla Pasifik kıyısı gelir. Sanriku kıyısı yüzyıllardır dev dalgalarla yaşar; oradaki köylerde deprem ile tsunami arasındaki bağ herkesçe bilinir. Japon Denizi'ne bakan Akita ve Aomori kıyılarında durum farklıdır. Tsunamiden can kaybı yaşanan son büyük olay 1833'teki Shonai açıkları depremidir; o depremde yüze yakın kişi ölmüştür. 1983'e gelindiğinde aradan 150 yıl geçmiş, o günü hatırlayan kimse kalmamıştır.

Yakın geçmiş de inancı besler. 1964'te aşağı yukarı aynı yerde 6,9 büyüklüğünde bir Oga açıkları depremi olur; dalga bir metreyi geçmez, tsunamiden kimse ölmez. Aynı yıl Niigata depremi de tsunami üretir ama tsunamiden ölen olmaz. Oga yarımadasında ise tam tersini söyleyen bir öğüt dolaşır: "Deprem olursa sahile kaç." Afet tarihçisi Kazuaki Itō'ya göre bu öğüt, 1939 Oga depreminde yamaçlarda heyelanlar olunca doğmuştur. Dağın dibi tehlikeli, sahil güvenli sayılır.

Kıyının bir başka özelliği daha vardır: Japon Denizi'nde gelgit çok küçüktür, en büyük günlerde bile 50 santimetre civarındadır. Sakin bir günde denizde görülen her olağandışı hareket bir şeyin habercisidir. Ama 1983'te bunu okuyabilecek pek kimse yoktur.

Öğleye bir dakika kala

Deprem yerel saatle 11.59'da başlar. Merkez üssü Noshiro kentinin yaklaşık 80-100 kilometre batısında, denizin altındadır. Japonya Meteoroloji Ajansı büyüklüğü 7,7 olarak verir; moment büyüklüğü hesapları 7,7 ile 7,9 arasındadır. Kırılma tek parça değildir: güneydeki bir fay önce kayar, yaklaşık on saniye sonra kuzeydeki ikinci fay kırılır. Toplam kırılma uzunluğu 100 kilometre kadardır. O güne kadar Japon Denizi tarafında ölçülmüş en büyük depremdir.

Akita ve Fukaura'da şiddet, dönemin Japon ölçeğinde 5'tir. Noshiro'da sismometre yoktur; şiddetin orada da 5 ya da üstü olduğu tahmin edilir. Noshiro belediyesinin sonradan yazdığı rapora göre ağır sarsıntı üç dakikadan fazla sürer; İngilizce kaynaklar süreyi yaklaşık 60 saniye olarak verir. Akita kentinde Honkin mağazasının tepesindeki süs kulesi devrilip çatıya düşer; dördüncü katta sergi hazırlığı yapan üç kadın altında kalır, biri ölür. Noshiro ve Oga'da iki yaşlı kadın sarsıntının şokuyla hayatını kaybeder. Depremin kendisi dört kişiyi öldürür.

Kumlu ovalarda zemin sıvılaşır. Limanlarda rıhtımlar çöker, yollar yarılır, demiryolları kayar, Hachirōgata'nın kurutulmuş topraklarını koruyan setler bozulur. Su, gaz ve elektrik hatları kopar. Kaynaklara göre bu, 1964 Niigata depreminden beri Japonya'da görülen en yaygın sıvılaşmadır. Öğle vaktine rağmen hiçbir evde yangın çıkmaz; bunun nedeni olarak deprem ile yangını bağdaştırmayı öğreten yıllarca süren kampanyalar gösterilir. Halk depremden sonra ocağını söndürmeyi bilir ama tsunamiden kaçmayı bilmez.

Sekiz dakika

Deniz tabanı yükselince su kütlesi kıyıya doğru yola çıkar. İlk dalga 12.07'de Aomori'nin Fukaura limanına, 12.08'de Oga yarımadasına ulaşır. Kaynak kıyıya o kadar yakındır ki, depremin sarsıntısıyla dalga arasında yalnızca yedi-sekiz dakika vardır.

Kuzey Akita kıyısı düz ve sığdır. Dalga burada kırılarak toplanır ve bölünür: Tōhoku Üniversitesi'nden tsunami araştırmacısı Fumihiko Imamura, köpüklü bir duvar gibi ilerleyen "soliton" dalgalarının bu olayda ilk kez bu kadar ayrıntılı gözlendiğini yazar. Dalganın en yükseğe çıktığı yer için kaynaklar farklı rakamlar verir: Japonca kaynaklar Minehama köyünde 14 metre yazar, İngilizce Vikipedi en büyük tırmanma yüksekliğini Oga yarımadasında 14,9 metre olarak verir. Akita ve Aomori kıyılarının çoğunda dalga 3 ile 7 metre arasındadır. Minehama'da su kumulları aşıp kıyıdan 800 metre içeri girer, tarlada çalışan üç kişiyi alır.

Sendai Bölge Meteoroloji Gözlemevi "büyük tsunami" uyarısını 12.14'te, depremden 15 dakika sonra yayımlar. Bu, Japonya'da 1953'ten beri verilen ilk büyük tsunami uyarısıdır. Ama ilk dalga çoktan kıyıdadır. NHK o sırada öğle haberlerini yayımlamaktadır; uyarıyı ekrana taşır, ama yayın dalgadan önce gelmez.

Kamo-Aosa sahili

Aikawa Minami İlkokulu, Akita'nın iç kesiminde, bugün Kitaakita kentine bağlı Aikawa'dadır. O sabah okulun dördüncü ve beşinci sınıfları Oga yarımadasının batı ucundaki küçük balıkçı köyü Kamo-Aosa'ya geziye çıkar. Sayılar kaynağa göre değişir: Japonca Vikipedi 43 öğrenciden, Kazuaki Itō 45 öğrenci ve 2 öğretmenden söz eder. Grup, velilerin kullandığı iki minibüsle yola çıkmıştır.

Deprem olduğunda çocuklar minibüslerin içindedir. Sarsıntıyı hissederler ama hareket eden araçta güçlü bir deprem gibi algılamazlar. Imamura'nın raporu da otobüsteki çocukların sarsıntıyı yeterince hissetmediğini belirtir. Kamo-Aosa'ya vardıklarında yer durmuştur, deniz sakindir. Öğretmenler ve çocuklar kumsala iner, yemeklerini açar.

Köyün limanında bir balıkçı, oğlu ve karısıyla teknesine ağ yüklemektedir. Oga belediyesinin 1984'te yayımladığı tanıklıklarda adı verilmeyen bu 51 yaşındaki adam, sarsıntıdan sonra limanın içindeki suyun köpürmeye başladığını anlatır. Bir zamanlar orada kaplıca çıktığı söylenen yerden suyun fışkırdığını sanırlar; tsunami akıllarına gelmez. Okul minibüsleri o sırada gelir. Biraz sonra limanın girişinden deniz kabarır. Biri "tsunami" diye bağırır; dalga mendireği aşar.

Dalga, depremden yaklaşık sekiz dakika sonra kumsala ulaşır. Itō sonradan yerinde ölçüm yapar: kumsalın arkasında 4,5 metre yüksekliğinde, üst kısmı denize doğru kıvrılan bir set vardır. Çocuklar dalgayı görse bile bu duvara tırmanamaz; kıvrık set, gelen suyu geri, denize çevirir.

Büyük ağaç

Beşinci sınıf öğrencisi Mariko Fukuoka o gün iki arkadaşıyla kumsala erkenden iner. Oga belediyesinin yayımladığı anı defterinde, yemeklerini çabuk bitirip deniz kabuğu toplamak ve kumda oynamak istediklerini yazar. Yakındaki iri bir kayaya dalgaların çarptığını görür ama ne olduğunu anlamaz, sadece bakar. Bir yetişkin "kaçın" diye bağırınca sırt çantasını ve yemeğini alıp koşar. Önüne baktığında her yer sudur; dalga birden göğsüne kadar çıkar. Etrafındaki çocuklar yardım diye bağırmaktadır.

Mariko kendine geldiğinde büyük bir ağaç gövdesine tutunmaktadır. Yanında üç dördüncü sınıf öğrencisi, bir beşinci sınıf öğrencisi ve minibüs şoförü vardır. Ağaç kıyıdan uzaklaşır. Yardıma gelen birini gördükleri anda arkadan gelen büyük bir dalga hepsini yutar. Mariko suyun dibinde yukarı çıkmaya çalışır; tam yüzeye varacakken bir dalga onu yeniden aşağı bastırır. Biri onu kolundan çekip çıkarır. Bir süre o kişiyle yan yana su üstünde kalır, sonunda bir motor sesi duyulur ve tekneye alınır.

Limandaki balıkçı da bu sırada denizdedir. Karısı kıyıdan "tehlikeli, gitme" diye bağırır ama o oğluyla birlikte teknesine atlar; köydeki bir otelin sahibi de onlara katılır. Su çekilirken açılırlar. Yüzleri yan yana suda yüzen iki çocuğu çeker. Biri tekneye çıktıktan sonra da "artık bir şey yok" denmesine rağmen balıkçının pantolonuna yapışır, karaya varana kadar bırakmaz. Balıkçı kaç çocuk çıkardığını sonradan hatırlayamaz. Kıyıdan sürüklenen enkaz çocukları görmeyi zorlaştırır, deniz defalarca çekilip geri gelir. Köylü kadınlar da kurtarmaya katılır.

Öğretmenlerin ve çocukların çoğu kurtarılır. On üç çocuk kurtarılamaz: sekizi dördüncü, beşi beşinci sınıftır. Mariko anısını, arkadaşlarını elinden alan denizden nefret ettiğini yazarak bitirir. Kumsalın üzerinden çekilen ve dağılmış eşyaları gösteren hava görüntüleri ülke çapında yayımlanır.

Kıyı boyunca

En büyük kayıp Noshiro limanındadır. Tōhoku Elektrik'in Noshiro termik santrali için limanda dolgu çalışması sürmektedir. İşçiler ve dalgıçlar dolgunun dış çerçevesini oluşturan beton kesonların üzerinde çalışırken dalga gelir. Japonca Vikipedi ve Itō burada 35 ölü, Noshiro belediyesi ise 36 ölü verir. Belediyeye göre kentte ölen 38 kişiden 36'sı tsunamiden ölür.

Diğerleri kıyının her yerine dağılmıştır. Imamura'nın derlemesine göre ölenlerin 41'i liman inşaatı işçisi, 18'i olta balıkçısı, 13'ü gezideki çocuklardır. Noshiro, Minehama ve Hachimori'de teknesi devrilen on balıkçı ölür. Aomori'de vilayetin içinden ve dışından gelmiş dokuz olta balıkçısı dahil 17 kişi hayatını kaybeder. Tsunamiden ölenlerin dağılımı şöyledir: Akita 79, Aomori 17, Hokkaido 4.

Oga Akvaryumu'nda balayı için Japonya'ya gelmiş İsviçreli bir çiftin kadın üyesi dalgaya kapılır. Imamura'ya göre aynı yerde, 1964 Niigata tsunamisini yaşamış akvaryum çalışanları otopark çevresindeki yüze yakın ziyaretçiyi tahliye eder; Japonca bilmeyen bu kadın uyarıyı anlayamaz.

Tsunami Japon Denizi'ni aşar. Bir buçuk saat içinde Güney Kore'nin doğu kıyısına ulaşır. İngilizce Vikipedi orada üç ölüden, Japonca Vikipedi bir ölü ve iki kayıptan söz eder. Sovyetler Birliği'nin Primorye kıyısında da dalga ölçülür, can kaybı olmaz.

İki dakikalık fark

Aynı gün başka bir limanda başka bir şey olur. Hachimori balıkçı limanında zemin sağlam olduğu için sarsıntı az hasar bırakır; insanlar depremden sonra işlerine döner. NHK büyük tsunami uyarısını 12.19'da duyurduğunda limanda hâlâ 20-30 kişi çalışmaktadır. Balıkçılık kooperatifinde çalışan 48 yaşındaki bir kadın uyarıyı televizyonda görür, mikrofonu alır ve hoparlörden uyarının çıktığını tekrar tekrar duyurur. Limandakiler kaçar. Itō'ya göre ilk dalga Hachimori'ye 12.21-12.22 arasında, anonstan iki-üç dakika sonra gelir.

Imamura'nın aktardığı bir araştırma, 201 kişinin tanıklığını karşılaştırır: aynı yerde bulunanlardan erken kaçanlar kurtulmuş, geç kalanlar dalgaya kapılmıştır. Rapora göre başka bir okul grubu da o gün kıyıdadır ve yerel halkın uyarısıyla iç kesime çekilip kurtulur. Oga'nın kuzeyindeki Kitaiso ortaokulunda genç bir öğretmen olan Shin'ichi Funaki, öğrencilerini bahçeye çıkardığında bir ilkokul öğrencisinin "denizin açığı beyaz" dediğini duyar. Funaki elindeki kamerayla gelen dalgayı kaydeder.

O gün çekilen görüntüler bu depremi ayrıca öne çıkarır. Ev tipi video kameralar yeni yaygınlaşmıştır. Kıyıdaki bir ilkokulun bahçesinde çığlık atan çocuklar, akvaryumun otoparkından sürüklenen arabalar, Wajima limanında devrilen bir tekne kayda girer. Japonca kaynaklar bunu, hareket hâlindeki tsunaminin bu kadar çok açıdan görüntülendiği ilk olay olarak anar. Görüntüler o yıl NHK'nın "Tanık olunan büyük tsunami" belgeselinde toplanır.

Neyi değiştirdi

Kamo-Aosa'daki faciadan sonra gezi sorumlularına sert eleştiriler gelir: kıyıda deprem hissedildiyse neden tsunami düşünülmedi? Itō'nun aktardığına göre bazıları da tsunamiden kaçışı anlatan eski ders kitabı öyküsü "İnamura no Hi" hâlâ okutulsaydı bu facianın önlenebileceğini söyler.

Japonya Meteoroloji Ajansı uyarı süresini kısaltmak için çalışmaya başlar. On yıl sonra, 1993 Hokkaido Güneybatı açıkları depreminde uyarı beş dakikada çıkar, yine de Okushiri adasının bazı kesimlerinde dalga ondan önce gelir. Bugün hedef, depremden yaklaşık üç dakika sonra uyarı yayımlamaktır. 1983'teki uyarılar yalnızca "tsunami yok", "dikkat", "tsunami", "büyük tsunami" gibi niteliksel ifadelerdir; araştırmacılar bundan sonra beklenen yükseklik ve varış zamanını veren sayısal tahminler üzerinde çalışmaya başlar. Imamura, bu depremin sonrasında saha araştırmasına katılan bir öğrenciyken tsunami araştırmacısı olmaya karar verdiğini yazar.

Fırtına dalgalarına göre tasarlanmış kıyı yapıları tsunamide çöker. Hachimori'de kaydedilen görüntüler, dalgakıran bloklarının uçlardan dağıldığını gösterir; tasarımcılar tsunamiyi hesaba katmak zorunda kalır. Akita vilayeti 26 Mayıs'ı "Vilayet Afet Önleme Günü" ilan eder. Noshiro'da her yıl aynı gün kent çapında tatbikat yapılır.

Bugün

Kamo-Aosa kumsalının yakınında "Aikawa Minami İlkokulu öğrencileri deprem ve tsunami şehitleri anıtı" durur. Okul, öğrenci sayısı azalınca Mart 2012'de kapanır ve komşu okulla birleşir; anma törenleri yeni Aikawa İlkokulu'nda sürer. 2012'deki 29. törende müdür Eiichi Miura, kaybedilen çocukların hayatlarının bugünün öğrencilerine yol gösterdiğini söyler. Akita gazetesi Sakigake'nin 2022 haberine göre aileler hâlâ her yıl kumsala gelir, anıtın önüne evde hazırladıkları yemek kutularını bırakır.

Noshiro limanındaki anıtın önünde her yıl tam 11.59'da saygı duruşu yapılır. Oga Akvaryumu'nun otoparkının yanında İsviçreli kadın için dikilmiş bir Meryem heykeli vardır. Araştırmalar, Japon Denizi'nin doğu kenarının sanılandan çok daha hareketli olduğunu, 18. yüzyıldan bu yana her yüz yılda dört-beş tsunamili deprem yaşandığını gösterir. Aynı kıyıda bugün çocuklara verilen öğüt, 1983'tekinin tersidir: kıyıda güçlü bir sarsıntı hissedersen uyarıyı bekleme, yükseğe çık.

Kaynaklar

• Kazuaki Itō, "Nihonkai Chūbu depremi ve tsunami felaketi", Nihon Bōka Kyōkai dergisi, Geçmiş Afetler dizisi 27. bölüm (2024): Mariko Fukuoka'nın Oga belediyesinin "1983 Nihonkai-Chūbu Depremi: Oga Kenti Kaydı" kitabındaki anısı ve Hachimori anonsu
• "Nihonkai Chūbu depremi ve tsunami felaketinden tanıklıklar", aynı dizi 28. bölüm (2024): Oga belediyesi ve Hachimori kasabası yayınlarından alınan tanıklıklar
• Fumihiko Imamura, "1983 Nihonkai-Chūbu depremi ve tsunamisine bakış", Tōhoku Üniversitesi Tsunami Mühendisliği Araştırma Raporu, sayı 40 (2023)
• Noshiro Belediyesi Genel İşler Bölümü, "Nihonkai-Chūbu depremi ve sonrasındaki tsunami önlemleri" (Bōsaihaku, 2003)
• Kazuaki Itō, "Nihonkai-Chūbu depremi tsunamisi: gezideki 13 ilkokul öğrencisi hayatını kaybetti", Rōdō Shimbunsha dizisi
• Kitaakita Belediyesi arşivi, Aikawa İlkokulu anma töreni haberi (2012)
• Akita Sakigake Shimpō, "Tsunami kurbanlarının aileleri: unutmak mümkün değil" (26 Mayıs 2022)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunami Veritabanı
• Vikipedi (Japonca ve İngilizce), 1983 Nihonkai-Chūbu depremi (başlangıç kaynağı)